- Тұрсын аға, елімізде Абай, Мұхтар Әуезов мұраларына терең бойлап жүрген санаулы ғалым бар десек, соның бірі - Өзіңіз. Жалпы Абайға қарап бой түзейтін қазақ үшін мұндай зерттеулер, деректер құнды екені белгілі. Сіз осы Құнанбай, Абай, Мұхтар Әуезов туралы деректерді қалай жинадыңыз?
- Бұл үш тұлғаның өмір тарихын, шығармаларын, көзқарастарын бала кезімнен құлағыма құйып, бойыма сіңіріп, естіп өстім. Мен сөзге ден қоя бастаған алпысыншы жылдары Абайдың, Шәкәрімнің, Мұхтардың көзін көрген қариялар бар болатын. Естияр тарта бастағаннан солардың әңгімесін тыңдап өстім.

(Сәбит Мұқановтың Әуелбек Қоңыратпаевқа жазған хаты)

«Қазақта бірінші орын Абайға  тиемел» дейді Тәкен Әлімқұлов.

Иә, бірінші орын - аманда Абайдікі. Қай заманда да, қай кезеңде де. Сондықтан да Абай туралы абайламай айтып қалуға, асығыс пікір өрбітуге ешкімге де жол жоқ.

Біз бүгін Сәбит Мұқановтың Абай туралы асығыс атүсті айтқан бір пікірін «Қазақ әдебиеті» газетінің оқырмандарына ұсынғанды жөн көрдік. (Бір таң қалғанымыз, С.Мұқанов мұны 30-шы, я болмаса 50-ші жылдары емес, тіпті бертінде айтқан!). Баршамызға сабақ болу үшін.

Ол жөнінде біз не білеміз?

Семей педагогика инс­титутындағы тарих ғылым­дарының кандидаты Мұх­тарбек Кәрімов бізбен жиі хабарласып тұратын аза­маттардың бірі. Осыдан сәл бұрынырақта осы кісі өзі бастап апарып, кезінде Шәкәрім қажыны сыйлы қонақ ретінде күтіп, қолынан дәм татырған келіндерінің бірі, жасы 96-дағы Ақлима әжеймен таныстырған еді. Ал одан бұрын ол бізді жасы 90-дағы Шәкәрім атты соғыс және еңбек ардагерімен кездестірген болатын. Бұл қарияның атын 1916 жылы қажының өзі қойған екен.

Задан ЖҰМАҒАЛИ, филология ғылымдарының докторы, профессор.

Абайдың тікелей қатысумен бірсыпыра деңгейге көтеріліп қалған қазақ-орыс әдеби байланысының одан әрмен дамуына зор үлес қосқан алаш арыстарының бірі Шәкәрім Құдайбердіұлы болатын. Ол Пушкин, Лер­мон­тов, Некрасов, Толстой сынды алыптар­дың өмір жолын, басты-басты шығармаларын үлкен білімдарлықпен, ерен талант қуатымен зерделей келіп, аттары аталған ойшылдардың ту етіп көтерген эстетикалық-философиялық концепциялары жекелеген ұлттың дара жетістігі емес, бүкіл адамзаттың мүддесіне ортақ қызмет ететін бірегей рухани байлық деп таныды.

Мекемтас МЫРЗАХМЕТҰЛЫ, филология ғылымының докторы, профессор:

- Жаңа оқу жылынан бастап мектептерге абайтану пәні енгізілгелі жатыр екен, осы мәселе туралы не айтасыз?

- Абайтануды мектеп бағдарламасына пән ретінде енгізу мәселесі 2002 жылы арнайы сөз болған. Бұл бағдарламаны 1-сынып пен 10-сыныпқа дейінгі кезеңдегі бағдарлама ретінде Талғар қазақ мектебінің оқытушысы Нұрғанат Керімбаев ұсынған еді. Бұл ресми түрде бекітілмей қалған болатын. Алайда «Абайтану» пәні мектептерде оқушылардың қалауы бойынша факультативті пән ретінде оқытылып жүрді.

Біздің ұлық Абайымыз айтпаған сөз қалған ба? Жасың ұлғайып, дүние сырына бұрынғыдан тереңірек үңілген сайын Абайға барып жүгінуің жиілей береді. Жаныңды қинаған сұрақтарға жауап іздейсің.

Өлсем орным - қара жер сыз болмай ма?
Өткір тіл - бір ұялшақ қыз болмай ма?
Махаббат ғадауатпен майдандасқан,
Қайран менің жүрегім мұз болмай ма? - деп жазады ақын.

«Уақыттың» 322-санында Россияның ең атақты ақындарының бірі Лермонтовты М.М. әпенденің аударуымен «Жалғыздықта» деген өлеңі жарияланған еді.  Осы өлеңді көрген соң, оқушыларымыздың құрметті Ибраһим Құнанбаевтың Лермонтовқа іңкәр болып, орыс әдебиетінің гүл шоқтарын өз тілінде сайратқаны екінші бір жағынан адамның ойына оралады.

Белгілі абайтанушы ғалым, Мем­­ле­кеттік сыйлықтың лауреаты Қайым Мұ­хамедхановтың есімі зиялы қа­уымға жақсы таныс. Алаш кө­сем­дерінің тізесінде оты­рып ер­жет­кен ол жас алшақ­ты­ғына қара­мастан дана Мұх­тармен досжар болып, жақсы ма­ғынада "жан­тор­сығы" атанды. Сонау елуін­­ші жыл­дардың басын­да жиыр­ма бес жылға сотталып, амал­­сыздан азап пен мазақ лагері­нің дәмін татып кел­гені де шын­дық.

Қоғамның ақыл-ойы тоқырауға ұшырап, алты бақан ала-ауыз болғанда, құмырадай кеудедегі Тәңіри рух бұлқынып, «қуатты оттай бұрқырап» көтеріліске шығады. Бұл көтеріліс сарсаң күйге түскен саналарға сапар шеккен қантөгіссіз, қарусыз бейбіт шеру сияқты. Ашық түйсік пен сергек сананың иесі ғана ғана ол шеруді жүрегімен қарсы алмақ. Қарсы алмаса, түсінбесе, айтқан сөзге құлақ түрмесе, көтерілісті бастаған ұлы рух иесі «қайғы шығып ілімнен, ыза шығып білімнен, зар шығарып тілінен» аласұра - алқынып, асанқайғыланған ойыменен ала-құла даланы адақтап кезіп, түк шықпаған соң, «ашуы - ашыған у болып, ойы кермек» татып, ақыры «моласындай бақсының жалғыз қалады».

Шәкәрімнің танымдық әлеміне Абай мұрасы арқылы кіру - ұтымды боларына айрықша ден қою керек, өйткені бұл жол жантану ілімін танып білуде адастырмас темірқазығымыз.

Екі ой алыбы өз туындыларында қазақтың қоғамдық ой санасындағы шешуші әрі күрделі философиялық тақырыпты көтеріп, оның өзегіне айналған жантану ілімін танып білу жолында толассыз ізденіске түскен.