e-Конференция

е-КОНФЕРЕНЦИЯ: БЕЙБІТ ҚОЙШЫБАЕВ (ТОЛЫҚ ЖАУАП)

Әріптің көлемі: Қалыпты
  • Қалыпты
  • Үлкен
  • Көлемді

Интернет-конференциямыздың бұл реттегі мәртебелі мейманы жазушы, тарихшы, көсемсөзші Бейбіт Қойшыбаев болып отыр. Алаш ардагерлерінің соңында қалған мұралары мен олардың күрес жолын, өмірбаянын індете зерттеп танымдық, тағылымдық әрі көркем дүниелер жазып жүрген жазушы-ғалымның биылғы жылы «Қазақ мемлекетінің тарихына көзқарас»  атты кітабы жарық көрді. Кітапта Жәнібек пен Керей дәуірінен басталған ұлы хандардың ерлігі нақты тарихи деректермен баяндалған. Кітаптан үзінділер мен кітаптың электронды толық нұсқасы Abai.kz ақпараттық порталында жарияланды да (Қараңыз: http://abai.kz/post/view?id=5375)

Сонымен, қазақ хандығының 550 жылдығын атап өткен ел ішіндегі мерейтойлық көңіл күй мен осы тақырыптың төңіргенде қалыптасқан сауалдарды жазушы-ғалымның интернет-конфренцияда айтатын ойларымен қортындыламақпыз. Қоғамдық, ұлттық мәселелерге де әркез сергек үн қатып, азаматтық ұстанымын білдіріп жүретін Бейбіт мырзаға қояр сауал, айтар ой-ұсыныстарыңыз болса, мархабат.

  Бейбіт Орынбекұлы Қойшыбаев  – жазушы, публицист, ғалым, тарих ғыл. канд. (2002).

Қазақ ұлттық агр. университетін бітірген (1968).

1968-69 жылдары Байқадам кәсіптік-тех. училищесінің оқытушысы, 1969–71 жылдары Қазақ КСР-і Мин. Кеңесінің “Қазақ ауыл шаруашылығы техникасы” бірлестігінде инженер, аға инженер, 1971–75 жылдары Алматы облысы комсомол комитетінің кәсіптік-тех. білім секторының меңгерушісі болды. 1975–85 жылдары “Қазақстан пионері”, “Білім және еңбек”, “Социалистік Қазақстан” (қазіргі “Егемен Қазақстан”) газет-журналдарында жауапты қызметтер атқарды. 1985–87 жылдары Қазақ КСР-і Жоғ. Кеңесі Төралқасы аппаратында Жоғары Кеңес актілерін жариялау тобының аға редакторы болды. 1988–89 жылдары “Қазақ әдебиеті” газетінде аға тілші, бөлім меңгерушісі, 1990–91 жылдары “Денсаулық” журналының бас редакторы, 1991–96 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының хатшысы, сонымен бірге Қазақстан әдеби қоры басқармасының төрағасы, “Тіршілік” журналының бас редакторы, “Әдеби қор жаршысы” газетінің бас редакторы, 1997–2001 жылдары “Zaman – Қазақстан” газеті бас редакторының орынбасары болды. ҚР Экономика және сауда министрлігі автор құқығын қорғау агенттігі бас басқармасының бастығы, Алматы облысы көші-қон және демография басқармасында бөлім бастығы қызметтерін атқарды. 2001–03 жылдары “Қазақ энциклопедиясы” баспасында  орынбасар, 2003–07 жылдары “Заңгер” журналының жауапты редакторы, “Қазақ әдебиеті” газеті бас редакторының орынбасары болып істеді.  

Бейбіт Қойшыбаев өз еңбектерінде тарихтың “ақтаңдақ” беттерін зерттеуге ден қойды. Шығармалары орыс, беларус, болгар, қытай тілдеріне аударылған. Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен, “Құрмет” орденімен марапатталған.

Abai.kz

25 пікір 5394 рет оқылды Қосылған: 10.12.15
    • #1
    • Әбіл Қайрат
    • бн, 10/12/2015 - 11:36

    Бейбіт мырза, өндірте еңбек етіп жүрген жазушы-тарихшысыз, ендеше айтыңызшы: қазақ хандығының 550 жылдығын тойладық, сонда қалай, қазақтың өз алдына ел, мемлекет болғаны осы ғана мерзім бе? Алғаш мемлекет болғаны қай жыл және қандай құжатпен дәлелді?

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:19

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Әбіл, 550 жылды неге қомсынуға тиіспіз? Бұл мөлшер Қазақ Елінің тарих сахнасына өзіндік атауымен – «қазақ» деген атымен шыққаннан бергі жасын ғана көрсетеді.  Оны атап арнайы тойлаудың маңызы қазіргі таңда айрықша зор-тын, мұны барша жұрт ұққан болуға керек. Бұл мерейтой біздің мемлекеттігіміздің кеше ғана пайда болмағанына, бастауы ғасырлар тұңғиығында екеніне әлемнің назарын аударды, халқымыздың мақтанышты сезімін ұштай түсті, қазақты ғана емес, арамыздағы өзге ұлт өкілдерін де тарих арқылы тәрбиелеу ісіне тамаша үлес қосты. Ал мәселені кеңінен қарар болсақ, әрине, қазақтың мемлекеттілігінің тамыры тереңде жатыр. Бертіндегі мемлекеттілік – 550 жылдығын ел боп атаған  Қазақ хандығы аспаннан түскен жоқ, ол іс жүзінде өзіне дейінгі мемлекеттік құрылымдардың жаңа сапалық өзгеріске өткендегі көрінісі. Яғни бұрынғы мемлекеттік құрылымдардың Қазақ Елі ретіндегі соны сапалық деңгейге көтерілуі. Сол ауысуы арқылы Ұлы Даладағы халықтың – Шыңғыс қаһанның күліктері басқарған өлкелердегі (Жошы ұлысының  – Ұлық Ұлыстың, Алтын Орданың – бір бөлігі болып тұрған Ақ  Орданың Әбілқайыр хандығы мен Ноғай Ордасы іспетті сынықтарындағы, сондай-ақ Шағатай ұлысының бір сынығы Моғолстандағы) қазақ ұлыстарының содан былай бір ту астына жиылып, Қазақ Ордасы ретінде дамитыны әйгіленді. Ал соған дейін, яғни дербес ту көтеріп, тарихта өз атымен  бедерленгенге дейін қазақтар (дәлірек айтқанда, қазақ халқын құраған ру-тайпалар) мыңдаған жылдар бойы Ұлы Дала төсінде бірін бірі алмастырған түрлі мемлекеттік түзілімдер (Шыңғыс империясына дейін болған Қыпшақ хандығы, Қарахан, Үйсін, Найман мемлекеттері, Түрк қағанаттары, ғұндардың мемлекеттік құрылымдары) түтінін түтетіп келген болатын. Солардың қай-қайсысында да алыс ата-бабаларымыздың   үлесі бар. Жүргізіліп жатқан тиісті ғылыми зерттеулер нәтижесінде оларды жатсынбай, мемлекеттігіміздің әр кезеңдегі белестері ретінде танитын болармыз деп ойлаймын. Әсіресе алғашқы Түркі империясы (қағанаты) құрылған 552-ші жыл мемлекеттілігіміздің бастауы ретінде танылуға сұранып-ақ тұр. Осы ретте ойға түседі, ана бір жылы кириллицадан латыницаға көшу мәселесі қоғамда қызу талқыға түскен кезде ғалым Аманқос Мектеп-тегі басқаға емес, тура көне түркі жазуына (руно, сына графикасына) көшудің қажеттігін және соның дұрыстығын қызу түрде дәлелдеп бағып еді.   Тағы бір мына жәйтті де еске алайық: күллі түркi жұртының ортақ мақтанышы, ұлы қолбасшы Күлтегiннiң құрметiне 8-ші ғасырда орнатылған Моңғолиядағы ескерткiштi төл тарихымыздағы ең көне жәдігерлердің бiрi әм бірегейі деп балап,  үстіміздегі ғасырдың басында дәл көшірмесін жасатып елімізге әкел ісі жүзеге асырылған-тын, мұның мәдени өміріміздегі аса ірі оқиғаға айналғаны белгілі. Мақсатты зерттеулер жалғастырыла берсе, сонау 6-шы жүзжылдықтағы түрк қағанатын қазақ мемлекеттілігінің басы ретінде қарастыруға болары дәлелденер еді, сонда ежелгі түркі жазуының да көне қазақ жазуы іспетті бағаланатыны аныққа айналар еді.  Солай жасалса, енді аз жылдан кейін, яғни 2022 жылы Қазақ мемлекеттілігі мен қазақ жазуының 1470 жылдығын тойлауымыз әбден ықтимал. Ал тарихқа Қазақ атымен кірген хандықтың құрылған уақыты қай жыл және ондай дерек қандай құжатпен дәлелденеді деген сұрағыңызға келсек, мұның жауабы 550 жылдықты тойлауға бет бұрғалы бері ылғи айтылып келеді ғой. Негізгі және жалғыз, әрі сенімді дереккөз ретінде қабылданған Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» атты еңбегі бойынша Қазақ хандығы тарих сахнасына 1465 жылы шыққан. Тап сол «Рашид тарихынан» Жәнібек пен Керейдің Әбілқайыр ханның қысымына төзбей, бөлініп кеткен уақыты 1456 жыл екенін де ұғамыз.  Яғни өз этностық атауымен аталатын дербес Қазақ хандығының негізі сол 1456 жылдан қалана бастағанын мойындауға тиіспіз...  

    • #2
    • жанболат
    • бн, 10/12/2015 - 11:43

    Бейбіт аға Қазақ хандығы Осман,Ұлы Моғол империяларымен дипломатиялық байланыс жасаған ба?

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:20

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Әрине. Қазақ хандығы дербес, егемен мемлекет ретінде өзге мемлекеттер тарапынан мойындалған субъект болды. Тиісінше халықаралық қатынастарға шығып,  басқа елдермен дипломатиялық байланыстар жасады. Мәскеу мемлекетімен Қасым хан тұсынан қарым-қатынаста болғаны көптен белгілі. Қазақ және орыс мемлекеттерінің билеушілері 16–17-ші ғасырларда өзара халықаралық-құқықтық сипаттағы серт грамоталарымен – шартнамалармен алмасып тұрғанын ресейлік зерттеулерден білеміз. Ресей мұрағаттық құжаттарынан Қазақ хандығының Қырым хандығымен де, Осман империясымен де, Севефид (Қызылбас) мемлекетімен де қарым-қатынаста болғанын көреміз.  Кейінгі кездері өз еліміздің зерттеушілері Қазақ хандығы мен Ұлы Моғолдар империясы арасында Тәуке хан тұсында дипломатиялық байланыстар болғанын дәлелдейтін тарихи құжаттар тапты. Ал Қытаймен қатынас Керей мен Жәнібек хандардан бері жасалып тұрған.  Тәуелсіздікке қол жеткелі зерттеушілеріміз қытай мұрағаттарынан көп мәліметтер алып жүр. Бұлардың бәрінде де өз замандарында туындаған түрлі мақсаттар көзделген. Жалпы, Қазақ хандығының халықаралық-құқықтық мәртебесі бар қарым-қатынастарын танытанын тарихи құжаттарды мейлінше түгел анықтау және оларды түбегейлі зерттеу жұмыстары енді жүйеге қойылып келеді ме деймін, алдағы уақыттарда тарих ғылымы жұртшылықты әлі талай жаңалыққа кенелтетін шығар.

    • #3
    • Мұрат Керей
    • бн, 10/12/2015 - 14:14

    Асаламағаликим Бейбіт мырза!
    Қазақ халқының бүткіл тарихындағы үлкен өзгеріс, ресей отарна айналған күнен басталды деп білем, себебі қазақ халқы бұрын-соңды осындай сорақы жағдайға барған емес. өз ана тілінен безніү, мыңдаған жылда қалыптасып, әбден сынақтан өтіп, аксиома ретінде қабылданған ата дәстіріміз жоғалуға дәс-дәс қалды. сондықтан сізден ерекше өтініп сұрарым, патшылы ресей мен қызыл коминист ресей кезеңіндегі халқымыздың тарихын мына өсіп келе жатқан жас бұынға, әсіресе БИЛІК басында отырғандарға ауадай қажет болып тұр, сіз осы жайында тереңірек айтсаңыз , мәселен патшылысы бар, қызылы бар отаршылдырдың қолдан әдейі жасаған ТӨРІТ реткі АШАРШЫЛЫҒЫ, сосын әр турлі айдар тағып, адамдарды құғын сүргінге салып, оларды адам айтқысыз айуандық қылықпен қыйнап өлтіріуі,(мысал семейдегі атом сынағын жасағанда тірі адамды яғный қазақтарды АҚ ТЫШҚАНның орна пайдалануы)арныулы жазалаушы жасақтар арқылы бір ауылды түгелмен қырып тастау. КГБ жендеттері арқылы еш қандай сот жасамастан кінасыз қазақтарды, кештерде келіп, үйнен алып кетіп өлтіре салыуы, айта берсең өте көп, зұлымдық саясатын неге біздерге болашақ ұрпаққа ашық айтпайсыздар, жоқ әлде сол байығы Кремілдің қабағына қарап отырсыз ба?

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:21

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Сұрағыңызда қозғалған кезеңдердің баршасын күллі қиғаштықтарымен мейлінше   толық ашып, ащы да қасіретті тарихты қалпына келтіруге мемлекеттік тәуелсіздігіміз толық мүмкіндік береді. Осы күндері жаңа көзқараспен жазылып жатқан жиырма томдық тарихымыздан еліміздің идеологиялық бүркемелерден аршылған шынайы шежіресін көретін болармыз деп ойлаймын. «Кремльдің қабағына қарау» дұрыс емес, біздің шыншыл тарихымыз олардың ата-бабаларының «қаһармандыққа» баланған байырғы басқыншылық қылықтары үшін аздап та болса қымсынуына, өміршең саясаттың тек нағыз демократиялық қарым-қатынаста екенін түсінуіне   жәрдемдесетін болады.

    • #4
    • Наурыз
    • бн, 10/12/2015 - 14:34

    Ассалаумагалейкум Бейбит ага.
    Сонгы аз уакытта аяк асты алпауыт елдердин басшылары бари дерлик Казахстанга келип кетти, бунын астарында не жатыр. Бизбен акылдасатындай каукарымыз жоккой алде калган азгантай шикизат корын бир биринен кызганып жатырма, кара халыкка ешким тусиндирип есеп бермейме? шалгай жаткасын сыртымыздан сатып жибермейме? Озбек президентинин сози бар екен казактар акша толеп жатыр барындар, кеиин, олар сендерге келип жалданады деген.

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:22

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Үлкен саясаттың біз түсіне бермейтін қырлары баршылық қой, қалай болғанда да ең басты байлығымызға – мемлекеттік тәуелсіздігімізге нұқсан келмеуін тілейміз де. 

    • #5
    • Бекжан Асанқұлов
    • бн, 10/12/2015 - 16:06

    1. Қазақ тарихы негізінен Дулати жазбасы деректері желісімен дайындалғаны белгілі. Сол Дулатимен замандас әрі туыстығы бар Бабурдыңда атақты жазбасы бар. Алайда Бабур жазбасында қазақ халқы жайлы Дулати көрсеткен деректер жоқ. Бабур өз жазбасында Орта Азиядағы кіші гірім қала-княздіктерді билеген сұлтандардың Ташкентте отырған Ханның билігіне мойын ұсынғанын анық байқатады. Және сол Ханнан келген көмекші әскерді "менің қазақтарым" деп көрсетеді, оның жазбасында "қазақылық" пен "қазақыламақ" деген сөздерде жиі кездеседі. Ташкент қаласы кейінгі ғасырларға дейін Қазақтарға тиесілі аймақ болатын. Оның үстіне Дулатидан қалған тағы бір жыр-жазбасы бар және бұл жазба түркітілді, ал "Тарихи Рашиди" жазбасы парсы-тәжік тілді. Жыр жазбаны өз тілінде жазған адам тарихи жазбаны не үшін өзге тілде жазуы мүмкін. Оның үстіне Дулати жазбасындағы қазақ халқына қатысты деректер басқа ешқандай жазбалар тарапынан расталмайтынында ғалымдар көрсеткен. Ал Бабур жазбасындағы деректер басқа жазбалар тарапынан расталғаныда белгілі және осы себептен шетел ғалымдары "Дулати жазбасын Бабур жазбасымен қатар дәрежеде санау еш мүмкін емес" деп тұжырым жасаған. "Дулати жазбасы әуелде түркітілді (қазақтілді) болған, оны кейін арнайы парсы-тәжік тілінде өзгертіп жаздыртқан" деген ой келмейме сізге. Аталған жазбаның түпнұсқасы сақталмаған, оның бір біріне қайшылықтары бар 3-4 нұсқасы бар екен. Оның үшеуі Ресейліктердің қарамағында сақталған (Ташкент, Петербург қалаларындағы архифтерде), сосын Түркияда сақталғаны бар деседі. Олай болса неге біздің тарих осындай күмәнді жазбаның көмегімен жазылуы тиіс?
    Дулати жазбасына сенсеңіз "қазақ халқы тек 14 ғасырда далада қашып жүрген адамдарды "қашақ" деп атаудан қалыптасқан", "Керей мен Жәнібекде осылайша иен далада жеке қазақ мемлекетін орнатқан сол заманда" болып шығады. Ал мына қытай халқы қазақты "ХАСА" деп атап келді осы заманға дейін және осындай атаулы халықтың 7 ғасырда Қашқарда отырғанын сол қытай жазбасы көрсеткен. Бұл бір! Екіншіден 7 ғасырда закавказені біздің даладан барған азиаттар жаулап алғаныда нақты тарихи факт. Оны тарихта "Тбилиций мен Закавказені 626 жылы Батыс Түркі қағанаты әскері жаулап алды" деп көрсетеді және жаулаушылардың "қысық көзді азиаттар" екеніде көрсетіледі. Артынша 8 ғасырда закавказеде Қазақ қаласы барын арап тарихшылары өз жазбаларында көрсетеді. Осының өзі сол закавказені жаулап барғандар Қазақ деген халық екенін көрсетпейме? Қытай көрсеткен "хаса" халқы мен осы закавказені жаулап барғандар біздің жердің халқы ғой. Оның үстіне 9 ғасырдағы Византия императоры екі Кавказ тауы ортасындағы қыратты даланы "Касахия елі" деп көрсетеді және кәзірде сақталған Қазақ қаласы сол далада орналасқан ("Қазақ даласы" деп атайды азарбайжандар). Сол жерге 10 ғасырда барған арап тарихшысы Әл Масуди ол халық жайлы "кашактар осы аймақтың халықтары мен тайпалары арасындағы ең сұлуы, өйткені олардың беттері басқаларға қарағанда таза" деп көрсетті. Яғни оның сөзіне ол қазақтардың беттері кавказдықтар тәрізді аса жүндес болмағанын көреміз. Олар 7 ғасырда барған азият қазақтар болса, 10 ғасырға дейін олардың түрлеріндегі азияттық белгілер азайды деуге болады ғой. Яғни олар кәзіргі өзбектерге ұқсас болған, алайда кавказдықтарша аса жүндес бола қоймаған. Әл Масуди сол кашактардың аса қымбат жұха мата өндіретінін және оның атауы "тала" деп көрсетеді. Мынау орыстілді Казактарда сондай мата өндіру сақталды, оны "Орынбор шәлісі" деп атайды және ешкі жүнінен өндіреді. Арапша ескі жазбадағы "шали" деген атауды орыс аудармашысы қателесіп (мүмкін әдейі) "тала" деп көрсеткен деу орынды. Өйткені Казак дегендердің ұлттық киімдері "закавказелік" екені белгілі жәнеде олардың ескі тілдері "ҚАЗАҚША" болғанын 19 ғасырдағы Ресей ғалымдарыда мойындаған. "Старо донском говоре очень много слов и выражении похожих на кигизо-кайсахских" деп жазады олар. Атақты академик Бартольд "казактардың шығу тегі қазақтардан" деп сол ғасырда тұжырым жасағаныда белгілі. Сонда Казак дегендер закавказеден шыққандар болса және олардың ескі өз тілдері қазақша болса, демек 7 ғасырда закавказеге біздің жерден барғандар ҚАЗАҚ деп аталған халық болғаны ғой! Кей қазақ ғалымдары "закавказелік казах дегендер қазақ болуы мүмкін емес, өйткені олар кавказдық раса" дегенді айтады. Олай болса мына біздегі Хожалар жайлы не айтар екен. Хожалар арғы тегінде араптық нәсілден ғой және олар соңғы кезге дейін қазақпен қыз алыспай келді. Алайда олардың түрлері бәрібір "қазақы" немесе азияттық болып өзгеріп кетті ғой. Демек түсіне бола закавказедегі қазақтар біздің халыққа қатысы жоқ халық деу ақымақтық емеспе. Казак дегендер Ресей ықпалымен христтияндық қабылдағаны анық ғой, олар осы себептен Шіркеу тілі ықпалымен немесе Шіркеу талабымен орыс тіліне көшкен қазақтар екені түсінікті ғой. Орыста "қ" әрпі жоғынан оларды КАЗАК деп атау қалыптасты.
    Осы нақты деректерден Қазақ халқы кемінде 7 ғасырда өз даласында өз атауымен халық болып қалыптасып қойғанын көреміз. Сонда Дулати жазбасындағы жалған деректер Ресей Империясы тарапынан арнайы енгізілген деу орынды ғой! Жалайыри жазбасыда сол Ресейден табылды, оныда ресейліктер өзгертіп немесе арнайы дайындатқан жазба деуге болады ғой.
    Қазақ деген халықтың 11 ғасырда біздің далада болмағанына дәлел ретінде Махмуд Қашқаридің жазбасын айтады. Ал аталған жазбаның кәзіргі бар нұсқасы тек 20 ғасыр басында Түркия базарынан табылғаны белгілі. Махмуд Қашқари бұл еңбегін Халифке сыйлық ретінде жазғанын айтқан, ал енді оның "түркі халқы жайлы жазған асыра мадақтарына" қарасаң бұл жазба үшін Халиф оның басын алдыруы тиіс екенін көресің. Мұсылман адамған және өз кітабын Халифке сыйға бергісі келген адам ондай сөздері бар жазбаны жазуы еш мүмкін емес. Ондай сөздерді Ислам дінінен шала хабары бар християн немесе атайест ғана жазуы мүмкін. Олай болса Махмуд Қашқари жазбасыда жалған немесе бұрмаланып өзгертілген жазба деу орында ғой.
    Қазақтың 10 ғасырда өз даласында болмағанына дәлел ретінде көрсетілетін тағы бір жазба "Ибн Фадланның Бұлғарға саяхаты" деген жазба. Осы жазбаны Ислам дінінен хабары бар адам оқып шықса "жазбаның жалған екенін" анық көрер еді. Өйткені ондағы сөздер мен теңеулерді тек християн немесе атейст ғана жазуы мүмкін. Ондайды өзін мұсылманмын деген және Бұлғар еліне шынайы Исламды түсіндіремін деген адам жазуы мүмкін емес. Оның үстіне арап тарихшысы Әл Масуди "Бұлғар Ханының баласы хажылық жасап Бағдаттағы халифтен сый ретінде "қағба жамылғысынан жыртыс" алғанын" жазып көрсеткен. Ол "Ұлы Бұлғар мемлекеті 10 ғасырда Византия шекарасына дейін созылған алып Империя" деп көрсетеді. Ибн Фадлан болса "Бұлғар мемлекеті Волга маңындағы кішкене мемлекет және Хазар қағанатына тәуелді" дейді. Бұлғар елі мұсылман елдермен қатынаса алмағандықтан өзі арнайы Бағдат халифі тапсырмасымен Бұлғарларға саяхат жасағанын жазады. Оның жазбасы жалған екенін жазбадағы сөздерде дәлелдейді және "тарихшылардың Имамы" деп аталған Әл Масуди дерегіде оның жазбасы жалған екенін анық дәлелдейді. Әл Масуди жазбасы шетел ғалымдарына ертеден таныс жазба және оның шын жазба екеніде шетел ғалвымдары мойындаған. Ал Ибн Фадлан жазбасын ресейлік ғалым 20 ғасырда Ираннан тауып алған делінеді және оның басқа нұсқасы немесе ондағы деректерді растайтын басқа жазбалар жоқ. Онда неге біздер Ресейліктер жақтайтын Ибн Фадлнанның күдікті жазбасын шетел ғалымдары бір ауыздан шынайы деп таныған Әл Масуди жазбасынан төмен санауға тиістіміз. Ибн Фадлан жазбасы Ресей Империясы немесе Сталин заманында арнайы дайындалған деу орынды ғой.
    Арап саяхатшысы Ибн Батута қазақ даласын өз аяғымен 14 ғасырда жүріп өткен және сол саяхаты жайлы нақты деректерді жазба етіп қалдырған адам. Бір қызығы Әл Масуди мен осы Ибн Батута жазбаларын ресейліктер бар уақытта "естеріне алмауға" тырысқаны байқалады немесе оларды "жазбадағы келтірген деректердің анықтығы күмәнді" деу арқылы елеусіз қалдырады. Ибн Батута өз жазбасында "Чингисхан кузнец из Хаза" деп көрсеткен, осындағы "Хаза" дегені қазақтың бізді "Хаса" деп атауымен ұқсас. Яғни осыған қарап "Шиңғысхан қазақтан шыққан темірші" деп түсінуге болады. Ибн Батута "темірші" деген есімді "кузнец" деп түсінгені көрініп тұр, алайда ол Шыңғысхан "қазақтан" деп көрсетіп тұр ғой. Ибн Батута "Чингисхан сначала завоевал Хата, Хашакия, Алмалык, Қашқар" деп көрсетеді. Осындағы "Хашакия" дегені "Қазақия" деген атау ғой, демек 13 ғасырда кәзіргі Қазақстан аймағында қазақ деген халық отырғаны ғой. Болмаса неге Хашакия деп көрсетеді. Ресейліктер кейінгі аудармаларды осы Хашакия атауы орнына Хотан атауын көрсетеді, алайда орысша ең алғашқы аудармада мен айтып отырғандай жазылған.

    Осындай нақты деректерді көре тұра біз қалайша Дулати жазбасына сенуге тиістіміз? Соған сену арқылы Қазақ халқының 7 ғасырдан бар екенін өзіміз бастап жоққа шығарып отырмыз. 9 ғасырдан 13 ғасырға дейін өмір сүрген Қараханиды мемлекетін орнатқан халық көшпелілер екені және аталған халықта әрі мемлекетте Ислам дінділер екені анық тарихи фактілер. Алайда "қараханиды" атауын берген 19 ғасырдағы Ресей адамы екеніде мойындалады. Тура осы ғасырда Ташкенттің бір алпауыты (бұхар еврейі тәрізді) Тараз қаласындағы бір жерге "Қарахан Баба" мовзелейін орнатады және осы ғасырда Ресей ықпалымен ертеден Тараз деп аталып келген қалаға Әулие Ата деген атау бергізеді. Осылайша ресейліктер "Қараханиды мемлекетін орнатқан адам осы Қарахан Баба екен" деген тұжырымды орнықтырды. Осының барлығы кездейсоқтық болуы еш мүмкін емес.
    Ал енді арапша жазбада "р" мен "з" әріптері бірдей, оларды тек "з" әрпі үстіндегі нүкте ғана айырады. Ескі көне жазбада осы нүкте өшіп қалса "з" әрпін "р" деп оқуға тура келеді. "Қараханиды" атауындағы "иды" жалғауы орыстық екені көрініп тұр, яғни атау осы жалғаусыз "қарахан" болады. Енді "р" орнында ескі жазбада "з" болды десек, онда атау "Қазахан" болып шығады. Сонда "Қараханиды" деген мемлекет шынында "Қазақ хандығы" деп көрсетілген мемлекет болып шығады ғой. Сол мемлекетті орнатқандар киіз үйде тұратын көшпелі халық, "қарахан" деген көшпелі халық сақталған жоқ (болса ең болмаса кішкене ру ретінде сақталар еді ғой). Ол көшпелі халықты қазақтар деп түсіндіру ғана мүмкін. Өйткені қазақтан басқа ол аймақта өзге көшпелі болған жоқ. Түркімен дегендер оғыз тайпаларынан тек 12 ғасырдан кейін қалыптасты және оғыз немесе түркімен атаулары "қарахан" атауына еш ұқсамайды. Ал қырғыз деген халық осы кәзіргі мекеніне тек 16 ғасырда жоңғарлардың әскері болып келді анау Енесайдан.
    Осындай деректерді тексеріп шындық іздеместен "Иванов айтқан" деген желеумен "Қазақ халқы тек 14 ғасырда жеке ұлт болып қалыптасты, Қазақ Хандығы, яғни Қазақ мемлекеттілігіде сол ғасырда пайда болды. Қазақтар Ислам дінін кейін қабылдады, тіпті Қазақты мұсылман етуге Ресей Империясы татар молдалар жіберу арқылы ықпал етті" деп жүрген тарихшыларға не айтасыз. Сіздердей тарихшыларға аманат болған тарихымызға осыншама жеңіл қарауға болама! Ресейдің империялық астамшылықпен бұрмалап миымызға құйған жалған тұжырымдарынан қашан батыл бас тартасыздар. Болмаса ғалымдарымыз жалпақ шешейлікке салынып "стакандас досы Ивановтарды" ренжіткісі келмейме? Бір адамның сөзіне сену үшін аның шыншыл немесе өтірікші адам екенін анықтап алады ғой кісі. Мұсылмандарда "хадис ілімі" деген аранайы сала бар. Сол сала талабы бойынша "пайғамбар Мұхаммед (с.ғ.с) айтыпты" деген сөздерді анықтайды әуелі (сол хадисті ерте заманнан бізге дейін жеткізген адамдардың тізімі жасалады. Ортасында бір адам белгісіз болса Хадис "шынайы" деп танылмайды, немесе сол адамдардың бірі өтірікші деген дерек болсада хадис "шынайы емес" деп саналады. Хадис анық "шынайы" болуы үшін тура сондай хадисті кемінде бір біріне қатысы жоқ үш дереккөздер айтуы тиіс).
    Біздің тарихымыз жайлы деректер беретін жазбалардыда осылайша алдымен "шынайы немесе шынайы еместігін" анықтау қажет ғой. Сонда Дулати, Жалайыри, Рашид ад дин, Ибн Фадлан, Истахри, Махмуд Қашқари жазбалары "түкке жарамсыз" екені анықталады. Керісінше шынайы тарихымыздың Әл Масуди, Ибн әл Асир, Ибн Батута, Бабур Наме тәрізді жазбаларда сақталғанын түсінер едік. Осы айтылғандарға не деп жауап бересіз?

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:24

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Халқымыз, құрметті Бекжан, интернет-конференцияда қойылған алғашқы сұраққа берген жауабымда айтқанымдай, 15-ші ғасырдың ортасынан ауғанда тұңғыш рет жеке этнос ретінде «қазақ» деп аталып, өз этностық атауымен аталатын мемлекетін құрды.  Ал қазақ халқының құрамына түрлі ру-тайпалар кіргені, олардың тамыры көк түрктер заманына, тіпті одан да әріге кететіні баршаға мәлім. Сол ұзақ жолда, әрәдік сұрағыңызда айтылғандай, әлдебір еркін топты яки бірлікті білдіретін «қазақ» деген аталым кезігіп тұрған, бірақ оны 15-ші ғасырдағы хандыққа ұйысқан бірлестікпен шатастырмаған жөн шығар. Сіздің пайымдарыңыздың жаны бар: қазақтың ұлт ретінде қалыптасуы одан ертеректе орын алды, сондықтан да 15-ші ғасырда дербес мемлекеттік құрылым жасай алды, мұсылмандық Қарахандар дәуірінен енді. Орыс империясы қазақ ауылдарына татар молдаларды жұмсау арқылы қазақты мұсылман етуді емес, қазақтың мұсылмандығын пайдаланып патшалық боданы екенін мойынсұнтуды көздеген. Тек бұларды және шығыс дереккөздеріндегі мәліметтердің дұрыс-бұрысын байыпты зерттеулермен дәйектеген жөн. 

    • #6
    • Кәкiмбек
    • жм, 11/12/2015 - 2:12

    Бейбiт мырза армысыз! Шоқан туралы көзғарасыныз қандай? Қашқар сапарына Ресейдин тыншысы болып барғаны распа? Өз хатында өз халқын жабайы киргиз деп атағаны распа? Қазақ халқын шоқындырғысы келгени распа?Осындай пiкiр айтатындар көбейiп кеттi қазiр.

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:25

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Кәкімбек, өзіңіз де білесіз, Шоқан – ұлт мақтанышына айналған тұлға. Оның ғылыми еңбектері баяғыдан-ақ әбден мойындалған. Жап-жас адамның ғылымда соншама ұлан-ғайыр іс тындырғаны кім-кімді де таңғалдырмай тұрмайды.

    Оның қысқа ғұмыры 19-шы ғасырда, қазақтың елдігін жоғалтып, отарлық езгіде тұншығып жатқан кезеңінде өткенін ұмытпалық. Ол орысша білім алды, орыс офицері болды, Қашқарияға арнайы тапсырмамен саудагер кейпінде барды. Сондықтан да оның ғылыми жазбаларын патшалық әскерінің бас штабы барлау материалдары ретінде қабылдаған да шығар. Бірақ ол өз халқын жақсы көрді: егер орысты шетелдік талап жатса – орысқа жақтасатынын, ал орыс қазаққа тиіссе – қазаққа жақтасатынын ашық айтқан. Сол шақтағы терминдерді (қазақты – киргиз, қырғызды –  дикокаменные киргизы деп) қолданғаны рас. Ресей империясы халқына білім мен мәдениет әкеледі деп сенгені де рас. Қазақтың революцияшыл жас қайраткерлерінің бірі Смағұл Садуақасов 1926 жылы ол жайында: «Уәлиханов патша үкіметінің әскери министрлігіне мәліметтер жинау үшін  Қашқарияға құпия сапар шекті; ол Түркістанды бағындырған әйгілі генерал Черняевтің жасағында офицер болып қызмет етті» деп хабарлап, оны «орыстың отаршылдық саясатын Шығысқа жан-тәнімен кіргізуші» болды деп бағалады. Мұны жоққа шығару қиын, қажет те емес. Черняев әскерінің елді қырғынға ұшыратқан қатыгездігін, генералдың жеке басының зұлымдығын (қазақ зиялыларын бір-біріне астыртын әрекеттерімен айдап салып, халыққа жеккөрінішті еткен істерін) көргеннен кейін Шоқанның көзқарасында ғаламат төңкеріс жасалуы ғажап емес. Егер тағдыр оған тағы біраз өмір қиғанда, ол, бәлкім, орыс империясының «цивилизаторлық» рөлінің шын кейпін мейлінше дәл ашып берген де болар еді.

    • #7
    • калбит
    • жм, 11/12/2015 - 3:41

    биз казахтар кулдын тукымы екенимиз отирик емес намыска бола отирик батырымыз деп коиамыз дурыспа олдп дурыс намыс ушин бирак казахты Манголдар олардан кеин Жонгарлар олардан кеин Орыстар жаулап басып алып бас котергендерин олтирди жагымпаз мен жаксы кул болгандарын тири калдырды соны урпактар кобиси бугинги бир мысалы келтире кетеин мыкты жаунгер бостандыгы ушин курескендер Чечендер олди де жагымпаз жане орыска берилгендери аман калды бирак Чечен мен казахты салыстыруга келмеиды казах олардан томен калык менин сурагым казах ылгы кул болатынын сыры неде баска улттар казахты кул кылатынын сыры неде ????неге казах кул бола береди ?жау журек мын бала фильмды корген шыгарсыз Жонгарлар беишара казахты кул базарына кисенднеп сатуга апара жататын коринис бар соны коргенде не оиладыныз мактанатын сезим болды ма алде уялатын сезим болды ма?рахмет

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:26

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Мұстафа Шоқайды еске түсіріңіз: «Түрік халқы – батыр халық. Түрік халқы – арыстан, ер халық». Түркілер бірлігін ту еткен осынау ұлы қайраткер бұл сөзін қазақ жастары алдында айтқан. Түрік дегенін қазақ деп ұғыңыз: «Кімнен таяқ жегендей  Біздің түріктің баласы, Алдырып жүрген дұшпанға Ауызының аласы»...  

    • #8
    • Жәдiгер
    • жм, 11/12/2015 - 11:36

    Тұрар Рысқұловтың тарихтағы орны қандай? Алаш азаматтарын ұстап бердi деп тарих кемесiнен лақтырып тастауға тырысатындар көбейип кетти.Жалпы Тұрар қарапайым халыққа қиянат жасадыма?әлде Алаштықтардың жолын ұстанбағандығына кiнәлiма?

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:28

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Жәдігер, Тұрар Рысқұловтың Түркістан өлкесіндегі ашаршылық кезінде шовинистік пиғылдағы коммунистерге қарсы жүргізген күресі, Түрк Республикасы мен Түрк халықтарының коммунистік партиясын құру жайында  шешімге қол жеткізуі оның тарихта мызғымас орны бар екеніне дәлел.

    Ол идеяға берілген коммунист болды, бірақ қазақ мүддесін ұмытқан жоқ. Алаш идеясына адал қайраткерлер тәрізді ол да ұлт мүддесіне қызмет етті. Алаштықтар да, большевик қазақтар да қазақтың жарқын болашағын көздейтін, тек олар бір мақсатқа апаратын екі жолмен жүрді. Араларында идеологиялық тартыс болды.  Соны біліп, түсінуге тырысу керек. Ондай әрекетті «тарих кемесiнен лақтырып тастауға тырысушылыққа» балау дұрыс емес.

    • #9
    • Оқырман
    • дн, 14/12/2015 - 15:26

    Бейбіт аға, 70 жылдық мерейтойыңызға орай Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты, Халықаралық "Қазақ тілі" қоғамы және "Әділет" тарихи-ағарту қоғамдары бірлесіп, "Зиылылық - заман сұранысы" атты үлкен ғылыми конференция өткізгені белгілі. Онда Сіздің ғылыми және көркемдік шығармашылығыңызға байланысты жасалған баяндамалардың ауқымы кең болды. Атауы дәл табылған конференцияда шығармашылығыңыз ел тарихы мен бүгінгі таңдағы өміршең идеялармен тығыз байланыста қарастырылды. Зиялы болмысыңыз, терең біліміңізбен ұлтқа үлкен қызмет жасап келесіз. Бұл туралы бүкіл республикалық баспасөз жақсы жазды да. Тек Жазушылар Одағының органы "Қазақ әдебиетінен" басқасы. Ол басылым жеке қарым-қатынастардан жоғары тұруы тиіс. Алдағы уақыттарда Сіз туралы мақала береді немесе жақсы бір сұхбат жасайды деп сенеміз. Ал, сауал қойғандар арасында Бекжан Асанқұлов есімді азаматтың қайшылығы да мол, бірақ қызғылықты ойлары 100 оқырман сұрағына татиды екен. Ол сауалдар және қисын-болжамдарға беретін жауаптарыңыз өзге оқырмандарға да қызғылықты болар еді.

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:28

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Рахмет пікіріңізге, құрметті Оқырман. Аталған азаматтың сауалына жоғарыда шама-шарқымша жауап бердім.

    • #10
    • Оқырман
    • дн, 14/12/2015 - 15:52

    Сіздің туған жеріңіз ұлы Жібек жолы бойындағы үлкен қалалардың бірі - Саудакент екенін білеміз. Біздің бала кезімізде әжелеріміз "Ауылға кіре берістегі Күлтөбе - көне қала Саудакент тің орны. Ол кезінде мәдениеті мен өнері, саудасы мен шаруашылығы гүлденген қала болған, бірақ, Күлмесхан деген ханның тұсында қиратылған" деп әңгіме айтатын. Сіздің жас кезіңіздегі шығармаларыңыздың бірінде ауыл жастарының сол Күлтөбені зерттеуге кіріскені арқау болғаны есімізде. Саудакент - тарихы қазақтың көне тарихымен тығыз байланысты қала. Ол қала туралы ХХ ғасыр басында Колосовский күнделігіне жазған, 1946 жылы Ә.Марғұлан, 1947 жылы Бернштам экспедициялары барғаны белгілі. Содан бері, өкінішке қарай, онда ешбір ғылыми экспедиция аяқ баспаған. Көне Саудакент - қазіргі Күлтөбе орны әлі консервацияда тұр. "Мәдени мұра" мемлекеттік бағдарламасына да ілікпеді... Алдағы уақытта осы тақырыпты да қаузау, мүмкіндігінше кеңірек зерттелуіне мұрындық болу жоспарыңызда жоқ па?

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:30

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Менің кейіпкерлерімнің көне тарихқа бейтарап қарамағанын байқағаныңызға рахмет, құрметті оқырманым, алла разы болсын. Таразда, Жамбыл облысында  қазба жұмыстарымен шұғылданып жүрген археологтар Саудакент орнына да назар аударар деп үміттенем, зерттеу керек-ақ, бұл маған да шығармашылық тұрғыдан өте қызғылықты шаруа болар еді. Оған мұрындық болудың кілтін таба алар ма екенмін, көрермін...

    • #11
    • Бекжан Асанқұлов
    • дн, 14/12/2015 - 22:17

    Ассаламуалейкум Бейбіт мырза!
    Мен жоғарыда қазақ халқының кемінде 7 ғасырдан бар екеніне меңзейтін деректерге байланысты сұрақтар қойдым. Жалпы біздің жерде 1 ғасырға дейін мекендеген халық Сақ (скиф) деген атаумен белгілі көшпелілер. Осылармен көрші кәзіргі қытай мен маңғолия даласында Хунь (ғұн) деген халық өмір сүрді. Сақ халқының тайпалары тізімінде каньгю (қаңғүй), языги (үзікүй), аорсы (арысүй), сираки (сирақүй), даи (адайүй) дегендерді көреміз. Ал хунь халқында 24 тайпа болғанын қытай деректері көрсеткен. Олай болса ол екеуіде тайпа емес, ол екеуі көп тайпадан құралған ХАЛЫҚ болғаны ғой.
    1 ғасырда қытай мен сяньби одағынан жеңілген Хунь империясы ыдырады. Осы себептен Хунь (ғұн) халқы шегініп біздің жерге келді. Ресей тарихшылары "хуньдар кәзіргі қазақстанда тоқтамастан еділ өзенінен ары асып кетті" деп түсіндірді бізге. Оның жалған екені сіздерге ғана емес қарапайым қазавққада түсінікті ғой. Олай болса "хунь халқы келіп біздегі сақ халқын басып алды" деуге толық негіз бар ғой. "Осылайша өзара тілі мен салты ұқсас туыс екі халық араласып біртұтас халық болып қалыптаса бастады" деуге болады ғой. Сол заманда Тарбағатай тауында отырған Абар тайпасы жайлы деректер бар, "біздің жерге қарай шегінген хунь халқын өкшелеген сяньби әскерін осы Абар тайпасы тоқтатқаны" көрсетіледі. Яғни абар деген хунь (ғұн) халқының тайпасы болғаны ғой. Кәзіргі дағыстандық Авар ұлты бар және ол аймаққа Абар тайпасы 4 ғасырда барғаны мойындалады. Және кәзіргі Венгрия орталығы болған Абар қағанаты деген алып империя 6-8 ғасырларда өмір сүрді. Бір қызығы дағыстандық Аварларда және Венгриядада өзара ұқсас "хунзах" пен "кунзак" деген атаулар сақталған. Дағыстандық Аварлардың ата қонысы және ондағы ертеде болған мемлекеттерінің астанасы "Хунзах" деп аталады. Оларша "хунзах" деген сөздің мағынасы "хун жері" дегенді білдіреді екен. Сонда "зах" деген сөз біздің тілдегі "жақ" сөзімен балама. Венгрядағы "кунзак" атауын ресейліктер ықпалымен "қыпшақ" деп түсіндіріп жүрміз. Анығында ол жерде Авар қағанаты орталығы болғаны және дағыстандық Аварларда сақталған "хунзах" атауы оның дұрысы "хунзах" екенін көрсетеді ғой.
    Кәзіргі қазақ тілімен айсақ "хунзах" орнында "құңжақ" болар еді (немесе "ғұнжақ). Хунь халқының біздегі Сақ халқымен 1 ғасырда қосылып кеткені рас ғой. Қытайлардан қашқан Хунь халқы келіп Сақ халқын басып алды. Хунь халқы билікте болғандықтан өзге көршілер біздің аймақты "хун жері" немесе "хун аймағы" деп санағаны түсінікті. Оларда біздегі "жақ" сөзі орнында "зақ" сөзі қолданылған тәрізді. Олар біздің аймақты "құңзақ" деп атады делік, осылайша біздің жердегі сақ пен хуньдардың қосылуымен біртұтас болған халықта "құңзақ" деп аталып кетуі өте мүмкін ғой. Өйткені Абар тайпасының батысқа өздерімен бірге халықтық "хунзах" атауын алып барғанын көреміз. Авар тілінде оның мағынасы "хун аймағы" екеніде анық факті. Олай болса 1 ғасыр мен 4 ғасыр аралығында біздің жерде қосылған сақ пен хунь халықтары толық араласып "хунзах" немесе "құңзақ" деген халыққа айналған деуге болады ғой. Енді осы "құңзақ" атауынан "ұң" деген бөлігін алып тастасақ ол "ҚЗАҚ" болып шыға келеді. Тіл дамуы заңдылығы осындай өзгеріс болуы мүмкін екенін растайды ғой. Өздерінде "ұ" мен "ң" әріптері жоқ өзге көршілері ғасырлар өте (4 ғасырдан кейін) "құңзақ" атауын "қзақ" деп қысқартып атап кетті деуге болар. Осы "қзақ" атауынан кәзіргі ҚАЗАҚ атауы қалыптасты дер едім. Міне осылайша ҚАЗАҚ халқының ертедегі САҚ пен ХУНЬ халықтарының тікелей тарихи қосылуынан қалыптасқанын дәлелдеуге болады ғой. Сонда біздер Сақ пен Хунь деген екі даңқты қалықтың тікелей тарихи үзілмеген жалғасы ҚАЗАҚТАР екенін дәлелдей алар едік. Осыны анық көрсете алсақ онда менің алдыңғы айтқандарымда өз орнын табар еді. Ал Кангью, жужан, түркі дегендер жеке халықтар еместігін, яғни олардың Сақ, Хунь немесе кейін Құңзақ-Қзақ-Қазақ деп аталған халықтың билігіне әр заманда отырған жеке тайпалары ғана екенін түсінер едік. Ол замандарда мемлекет атауы халық атауымен емес, керісінше билікте отырған тайпаның атауымен аталғаны сізге белгілі ғой. Осыны түсінбегендіктен "кангью, үйсүн, жужан-савир, түркі деген жеке халықтар болған" деген ресейлік қате тұжырымдарға сеніп тарих жаздық. Осылайша тарих шым шытырық болып "қазақты ертедегі сақ пен хунь халықтармен тікелей байланычтыру мүмкін болмай қалды". Өйткені олай етуге ортадағы кангью, жужан-савир және түркі дегендер кедергі бола берді. Тарихи фактілерді өзара салыстыра қарасақ мен айтып отырғандай бәрі өз орнына келеді:
    1 ғасырда қытайлар ығыстырған құң халқы келіп біздегі сақ халқын басып алды. Осылайша екі туыс халықтың аралсып біртұтас халыққа айналу процессі басталды. Тек батыста отырған немесе кавказ бен европа аймағына кеткен жеке тайпалар өз атауларымен кейін жеке ұлттарға айналғанын көреміз (татар тайпасынан татар ұлты, құман тайпасынан құмық ұлты, абар тайпасынан авар ұлты, маңғыт тайпасынан ноғай ұлты, башқыр тайпасынан башқыр ұлты, қырғы тайпасынан қырғыз ұлты дегендей). Ал сақ пен хунь халықтарының негізгі бөлігі біздің жерде араласып ҚҰҢЗАҚ деген біртұтас халық болды. Осылайша Абар тайпасы 4 ғасырдағы жужандар заманында кавказға кеткенше сақталды. Осы себептен дағыстан мен венгрияда "хунзах пен кунзак" атаулы жерлер сақталды (Венгрияға олар кавказдан барған 6 ғасырда, кавказдағы Савир патшалығы жойылғанда).
    Ал 7 ғасырда қашқар аймағында отырған халықты ХАСА деп көрсеті бізді кәзірге дейін "хаса" деп келген қытайлар. Осы ғасырда закавказені бізден барып жаулап алғандардың өз атаулары ҚАЗАҚ екеніне олар жайлы нақты деректер куә екенін айттым. Олай болса 7 ғасырға дейін ҚҰҢЗАҚ атауы "қзақ" болып қысқару арқылы ҚАЗАҚ болып толық орныққаны ғой. Ислам діні келмеген 8 ғасырға дейінгі мемлекеттері атауында халықтың өз атауы көрінбеді. Өйткені ол заман мемлекет биліктегі тайпа атауымен аталатын дәстүр еді. Осы себептен халықтың "құңзақ" атауы биліктегі жужан-савир тайпасының "көлеңкесінде қалды" (оның болғанын тек авар халқының өз қонысын хунзах деп атағанынан көруге болады). Осы себептен оның соңғы "қазақ" деген халықтық атауы "түркі ашина" тайпасының "көлеңкесінде қалды" (оны тек қытайлық деректердегі "хаса" атауынан, ашина тобымен ілесіп закавказеге барғандардың өз атауы "казах" екенін дәлелдейтін грек пен араптық деректерден ғана көреміз).
    Сосын қазақтың билігін шығыстан жеткен түргеш тобы иеленді, осылайша халық атауы тағыда түргеш тайпасы атауының "көлеңкесінде қалды". Алайда осы 8 ғасырда қазақ халқына Ислам діні жетті. Осылай екенін атақты "Талас шайқасы" жайлы деректер растайтынын білесіз. Осы шайқаста арап мұсылмандары мен біздің көшпелі халқымыз бірігіп қытай әскерін тас талқан етті. Соның алдында Ташкент пен Тарах қалалары мұсылмандық екеніде анық көрсетілген тарихи деректерде. Оның үстіне ол заманда арап мұсылмандары мұсылман емес қазақтармен одақтас болып бірге соғысуы еш мүмкін болмайтын. Олар одақтас болып бірге соғысты, яғни ол көшпелі қазақтар мұсылмандық қабылдау арқылы арап мұсылмандарымен біріге алды деу орынды.
    Ислам дінінде халықты немесе оның тайпаларын "ақ" пен "қара" деп бөлуге тиым салынады. Осы себептен болар енді мемлекет атауы Карлук деп аталғанын көреміз. Тарихшылар осы Карлук дегендердің анық кім екенін айта алмайды. Анығында осы атаудың арапша жазылуларына жақсылап қарасаңыз оның дұрысы "қазақ" болып шығуы мүмкін екенін көресіз. Әбден ескіріп көнерген арап жазбасындағы "қазақ" атауын аудармашы қателесіп немесе әдейі "қарлық" деп көрсетуі әбден мүмкін. Өйткені осы мемлекеттің орнында 9 ғасырдан бастап атала бастаған Қараханиды мемлекеті атауыда анығында "Қазақ хандығы" болуы мүмкін екенін жоғарыда айттым.
    Осы айтып отырғандарыма не айтар едіңіз? Нағыз тарихшы ретінде осы жайлардың байыбына терең бойлап қазақтың шынайы тарихын ашуға жол табарсыз деп үміттенемін.

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:31

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Бекжан, айтып отырғандарыңызға байланысты әлдебір салиқалы пікір білдіру тек сол кезеңдермен түбегейлі шұғылданып жүргендердің қолынан келер. Пайымдарыңыз қызықты, мәселені жақсы білетіндер тарапынан пікірталас туғызуы әбден ықтимал. Тек, дегенмен, Қазақ хандығының, яғни қазақ мемлекеттігінің өз этностық атымен  құрылуын 15-ші ғасырдан өзгертудің қисыны келмес деп ойлаймын. Ал оған дейінгі мемлекеттік құрылымдар да, қаншама басқа атаумен бой көтерсе де, қазақтың құрған мемлекеті болған деп дәлелдеуге тырысуда еш оғаштық жоқ, маған солай көрінеді. Сіздің алғашқы сауалыңызға да осы ретпен жауап беруге тырысқан едім.

     

     

    • #12
    • Ақан Арманов
    • сс, 22/12/2015 - 11:24

    Бейбіт мырза, ассалаумағалейкум! Сізден сұрайтыным: Абылайдың үш жүзге хан болғандығын және Әбілқайырдың "сепаратист" болғанын немен дәлелдейміз? Қазақ әлі күнге осы екі мәселенің басын ашып ала алмай жүр ғой. Біз хандарды бағалауда рушылдық танытып, "өзіміздің хан жақсы, аналардікі жаман" деп надандық танытып жүрген жоқпыз ба?

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:33

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Уағалейкумуссалам, құрметті Арман!  Менің ойымша, өкінішке қарай, тарихқа әділ көзбен қарай алмаушылық, яғни Сіз білдірген күдік көріністері арамызда әлі де бар. Бәлкім, осы уақытқа дейін жұртшылыққа қазақтың ұлттық мемлекетінің шынайы тарихы жазылып берілмегендігі де бұған «өзіндік үлесін қосып», яғни теріс әсерін тигізіп жүрген шығар. Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өттік, бұл ұлт тарихына, қазақтың өз атымен басталған мемлекеттілігіне күллі әлемнің назарын аударған, біздің халықты аса қуандырған маңызды шараға айналды. Тек, айта кетерлік жәйт: формальды түрде дұрыс болғанмен, қазіргі таңдағы өзекті тұсын ескеріп, іс-дағдылық мәнін бекемдей түсу үшін  оны  «Қазақ хандығының 550 жылдығы» дегеннен гөрі, «Қазақ мемлекеттігінің 550 жылдығы» деп  атаған орынды болар еді. Біздің рушылдыққа бейімдік танытатын кей азаматтарымыздың ой өрісін мұндай тұжырым кеңірек арнаға бағыттар ма еді, әлде қайтер еді.

    Қалай болғанда да, осынау айтулы мерекеге орай жазған тарихи очеркімді өз басым «Қазақ мемлекеті тарихына көзқарас» деп атадым. Тарихқа қызығушылық танытатын жұртшылықтың, әсіресе жастардың азаматтық тұғырын нақтылап, бекемдеуіне, тарихты тереңірек, қуалап, ізденіп оқуына септессем, оқырманды тарих арқылы тәрбиелеу ісіне нақты ісіммен атсалыссам деген ниетпен. Бұл жұмысымды «Abai.kz» сайты біраз уақыттан бері тізбек әңгімелер іспеттендіріп жариялап келеді. (Тіпті толығымен, тұтас күйі де берген екен, сілтемесі осы интернет-конференцияның бас жағында көрсетілген). Аталмыш очеркте мен тарихта бар кей деректерге бұрынғы қалыптасып кеткен қорытындылардан азат түрде, жаңаша қарауға, күрделі кезеңдердегі оқиғаларды жаңаша  бағалауға тырыстым.

    Айталық, баршаға мәлім, Тәуке ханнан кейін қазақ елінде үш жүзге үш хан сайланып, тұтас ел үш хандыққа бөлініп кетті деп есептеледі. Алайда, зерттеушілердің анықтаған нақты деректеріне қарағанда, жүздерде хандар Тәуке ханның көзі тірісінде-ақ пайда болған. Бұл бір. Оның үстіне, сол шақтағы тарихи ахуалды зерделер болсақ, бұлай етуге кең-байтақ жалпақ елге жан-жақтан анталаған сыртқы жаудан қорғануды ұтымды ұйымдастырудың қажеттігі мәжбүрлегенін көреміз. (Оңтүстік өңірлердегі көршілеріміз төндірген қауіптерді былай қойғанда, терістік-батыс, терістік және шығыс аймақтардағы жерлерге сыртқы басқыншының сұғынуына – Жайық бойына, сонау ұлы судың теңізге құйылысына, Ертістің ұзына бойына бекіністер салып орнығып алуына – біртұтас хандығымыздың қарсылық көрсете алмағанын ұмытпайық). Бұл екі. Осы қос жәйтті бірге қарастырғанда, мемлекеттің тұтастығын оны басқару ісін жетілдіру арқылы нығайтуды көздеген Тәуке хан бастаған ел билеушілерінің саяси творчествосын әділ бағалау қажеттігі сұранып тұрады.

    Жүздерге жеке хандар  сайлату – күрделі заман талабынан туындаған маңызды шара еді. Сонау ірі реформа белгілі дәрежеде елдің қорғаныс қабілетін арттырды. Өйткені өлкедегі дербес хан әдетте өлке хандығының бас әскери қолбасшысы да. Мұндай тұлға сыртқы дұшпан өз өңіріне оқыс қатер төндірген жағдайда тез әскер жинап, жедел қарсылық көрсетуге қабілетті.  Ал жалпы елге ортақ мемлекеттік  мәселелерде кіші хан (жүздердің хандары) бас ханның шешіміне тәуелді.

    Тәуке хан 1715 жылы дүние салғаннан кейін елде аға хан институты пайда болды. Үш жүздің хандары ішіндегі жасы үлкені, тақта ұзағырақ отырғаны аға хан ретінде мойындалды. Бұл мәртебеге әуелі Қайып хан, ол қаза тапқаннан кейін, 1719 жылы Әбілқайыр баһадүр хан ие болды. 

    1723–1730 жылдарғы Отан соғысын абыроймен аяқтаған аға хан Әбілқайыр 1731 жылғы 10 қазанда, ордасындағы орыс патшайымының елшісі қатысқан бас адамдар жиналысында, Ресей протекциясын қабылдауға бел буғанын хабарлайды. Ол бытыраңқы көшпенді мемлекетті біртұтастандырып нығайтудың жалғыз жолы қуатты елге арқа сүйеу болмағына көзі жеткендіктен сондай шешімге келеді.

    Алайда оның осындай әдіспен монарх дәрежесіне көтерілуі ықтималдығын шонжарлардың бірқатары қаламайды. Әбілқайыр елдің жеке-дара билеушісіне айналар болса, олар өздерінің сол шақтағы артықшылықтарынан айрылып қаларын түйсінеді. Сондай болашақтан қорыққан элитаның елеулі тобы ханды қолдамайды. Оның айналасына топтасып, мемлекеттің тұтастығын протекторат ахуалында нығайтуға атсалысу керектігін ойларына да алмайды. Бірақ сәл кейінірек, Ресейге адалдықтарын Әбілқайырдың сыртынан білдіріп, жеке-жеке ант беріп жатады.

    Сіз ауызға алған «сепаратист» – Ресей протекциясын қабылдаған аға хан Әбілқайыр емес, іс жүзінде,  аға ханға бағынғылары келмейтіндіктерінің, яғни біртұтас мемлекетті мойындамайтындықтарының дәлелі ретінде Әбілқайырдың сыртынан тікелей, сепараттық жолмен Ресей бодандығына өткен хан, сұлтан, би, батыр, өзге де бас адамдар – міне солар «сепаратистер». Патша әкімдері протекторатта біртұтас, күшті хандықтың құрылуына жол бермеу үшін соларды қолпаштап, Әбілқайыр ханды төменшіктете береді. Ақыры хан мәселені төтесінен қояды. Сонда, патшайымнан талабының орындалуын қамтамасыз ететін  пәрмен түсуін тосып жүргенінде, орыс әкімі айтақтаған бақталасының қолынан 1748 жылы қаза табады.

    Мұның бәрі ғылым дәлелдеген деректер, тек оларды біздің қазақы қауым әзірге мойындай қойған жоқ. «Қазақ мемлекеті тарихына көзқараста» осылар да айтылады. Біріне адалдыққа ант беріп, екіншісінен өкілетті князь лауазымын ала отырып, екі алпауыт ел арасында Абылайдың айлалы саясат жүргізгені белгілі. Түркістанда 1771 жылы аға хан  мәртебесіне сайланғаны да рас. Бірақ ол да біртұтас күшті, дербес, тәуелсіз хандық құра алмады. Себебі содан ширек ғасырдай бұрын Әбілқайырдың тұтас хандық құру жоспарын қазақ элитасының көмегімен күйреткен сюзерен енді оған ешқашан жол бермек емес-тін. Сондықтан Абылайды Орта жүз ханы мәртебесіне ғана бекітті.

    Өкінішке қарай, қазақ басқарушы элитасының елді протекторат ауқымында дамыту жайындағы саяси ойы саяз боп шықты да, соның салдарынан қазақ елі мемлекеттігін күшейтудің орнына, біртіндеп шұрайлы жер-суынан айрылып, басыбайлы отарға айналды. Қазіргі мемлекеттік тәуелсіздікке жеткен дәуірде, Сіз айтқандай, «хандарды бағалауда рушылдық танытып, «өзіміздің хан жақсы, аналардікі жаман» деп надандық танытып жүрген» жағдайымызға ұялуға тиіспіз. Қазақ мемлекеті тарихын айық та адал көзбен саралай зерттеп, анық та айқын, әділ тұжырымдар жасай білген жөн.

    • #13
    • таңатар маңғыстаудан
    • сс, 22/12/2015 - 17:19

    Бейбіт мырза, соңғы кездері абай кз. сайтында М.Қожырбайұлының монғол, Шыңғысхан,Адай-Ата,тіпті,қызды-қыздыменАдам-Ата тектерінің шығу тарихын түсіндірген мақалалары шығып жүр, 2-3 кітап шығарған,оның сөз түбірлеріне қарап жасаған тарихи болжамдарына Сіз қандай баға берер едіңіз?

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:34

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Таңатар, меніңше, Мұхамбеткәрім Қожырбайұлының ізденістері құптауға тұрады. Әрине, бұл оның жазғандарының бәрі ақиқаттың дәл өзі деген сөз емес, дегенмен, сол тақырыппен түбегейлі шұғылданып жүрген мамандардың ойына ой қосары кәміл. (Жоғарыда сауалдарын сондай өзіндік зерттеулерімен дәйектеп барып қойған Бекжан Асанқұлов деген азаматтың пікірлері жайында да осыны айтар едім).  Пікірталастар тууы ықтимал. Шындыққа жету үшін сабақтас, салалас өзге ғылыми пән зерттеулерін салыстырып қарау орынды болмақ. 

    • #14
    • Елмұрад
    • сс, 22/12/2015 - 21:29

    Ассаламу алейкум аға. Кезкелген елдің дамуының алғы шарты -ұлт бірлігі, тұтастығы. Әсіресе, жүздеген жылдар отарлық құлдықта болып ұлтсыздандырудың арнайы саясатын бастан өткізіп, өз ішінен тоз-тоз болып сатқындық пен қорқақтыққа үйретілген біздің қалық үшін. Бұл бірліктің негізі ұлттың бай мен кедейі, басшысы мен қосшысынікі емес, бірінші кезекте рухани тұтастығын қамтыйтыны белгілі. Өкінішке орай қазір елде ұлтты рухан біріктіруге емес, керісінше ыдрату үшін ішкі-сыртқы топтар ұтымды жұмыс істеп жатқан секілді. Мысалы тіл не дінді алыңыз, бұл салалар елді біріктірудің орнына қазіргі күні елді бөліп, бір-біріне қарсы қоюдың құралына айналып отыр. Қазір адамдар өз пікір, ұстанымдарымен келіспегендерді ит жеккенге айдатып, не құртып жіберуді қалайды. Айыптау, жала жабу, бәле іздеу бүгінгі күннің сипатына айналған. Сұрағым осының себептеріне тоқталсаңыз және қайтсек рухани тұтастыққа жетеміз?

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:34

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Елмұрад, мәселенің түп тамыры  кешегі социализм арбасында делбе ұстағандардың лып етіп капитализм арбасының да айдаушысы бола қалғандарында ғой деймін. Мына бір жәйт есіме түсіп отыр. Әйгілі 86-шы жыл Желтоқсанында мен өзім қызмет істейтін өкіметтік мекеменің партия жиналысында жастардың қозғалуына «заманымыздың ақыл-ойы және ар-ожданы» тұжырымдаған қағидаларды басшылыққа ала білмеген өзіміздің, партия-совет органдарының кінәлілігін айтып сөйлегенім бар. Сонда бір басшы қызметкер мені коммунист атын жамылған саяси сенімсіз адамдар қатарына апарды. Менің айтқандарыма принципті баға берілмесе, биік орындар алдында ұятқа қаламыз деп күйзелді. Не керек, қайта-қайта көтеріліп, менің сөзімді түбегейлі зерттейтін арнайы комиссия құрылуын табанды түрде талап етті. Өзі оның бастығы болды, сөйтіп, комиссияның бұрмалауға тұнған қорытындыларын партбюрода,  жиналыста қаратып, маған тиісті жазасын бергізгенше тыным тапқан жоқ. Қызығы, заман өзгеріп, тәуелсіздік келгенде, сол коммунизмнің шолақ белсендісі демократиялық еліміздегі жетекші партияның да көсемдерінің бірі боп шыға келді.

    Меніңше, мұндай метаморфозаға мысал қоғамымызда көл-көсір. Себебі, жаңа мемлекеттік құрылыс орнатуды қолға алғанымызбен, тазару, сананы отырсыздандыру сынды қажетті шараларды жүргізген жоқпыз. Соның салдарынан тоталитарлық қоғамның атқамінерлері шапшаң түсін құбылтып жаңа заман төрелеріне айналып шыға келді. Сондықтан да Сіз айтып отырған кемшіліктерден бүгінде аяқ алып жүргісіз жағдайдамыз деуге болады. Бұны, шамасы, ғасырлар бойы санамызда қалыптасқан құлдық психологиядан көруімізге болар. Не істеу қажет? Бірінші кезекте, әрине, әрқайсымыз өз бойымыздан құлдық сезімді сығып шығарып тастауымыз керек. Егер мемлекетіміз ұлттық идеология жүргізуді қолға алса, мұны жасау жылдамдар еді. Халықты тарихпен тәрбиелеудің жүйелі жоспары болуға тиіс. Азаматтарымызды тарих арқылы тәрбиелеу – ұлттық бірлігімізді нығайтудың сара жолына түсіреді. Патшалықтың, одан кеңестік империяның қазақ жерін отарлауда  жергілікті халықты жер-судан, тілден, ділден айыруға апарған ең зымиян айла-амалды жүзеге асырғанын, көшпенді халықты қызыл отар шағында бірнеше мәрте ашаршылыққа ұшыратып, қызыл қырғынға ұласқан ұлттық апатқа ұрындырғанын, оның үстіне, өзге ұлт өкілдерін сан-мыңдап көшіріп әкеп, қазақты өз елінде ұлттық азшылыққа айналдырғанын кезең-кезеңімен түсіндірудің тиімділігі ұшан-теңіз. Қасіретті тарихты білген барлық қазақ емес тұрғын қазақтың тарихи құқтарының шектелуіне, жанама түрде болса да, қатыстылықтарын сезінеді. Мұндай сезім олардың бойында тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге, ортақ отанымызды жақсы көруге, оның болашағын қазақпен бірге қамтамасыз етуге деген құлшыныс туғызады. Қазақтың шынайы ұлттық мемлекетін орнату оны мейлі мыңжылдық дейік, мейлі  мәңгілік дейік, әйтеуір, қайткенде баянды ету даңғылына түсіреді. Осы мақсат шын мәніндегі ұлттық идея ретінде түсінілгенде рухани тұтастық қамтамасыз етіліп,  аталған проблемалар түгел шешімін табады.  

    • #15
    • мұрат
    • сс, 22/12/2015 - 21:42

    Ассалаумағалейкум аға, қазіргі Қазақ тарихы кешегі кеңестік кер қоғамның кезінде сан рет өзгертіліп, бұрмаланып жазылды. Дегенмен Тәуелсіздік алғалы бері, етек жеңімізді енді жинай бастадық. Дегенмен Қазақ тарихына лайықты баға әлі берілмеген секілді. Оның жарқын дәлелі, кещегі Путиннің мемлекеттікке күмән келтіруі еді. Осы жайлы кеңірек айтып бересіз еб?

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:36

    – Құрметті Мұрат, айтып отырғандарыңыз орынды, жоғарыда осы ыңғайдағы сауалдарға берген жауаптарым Сіздің де сұрағаныңызды қамтиды ғой деймін. Оларға қосарым, шынында да, біздің өз тарихымызды жеткілікті дәрежеде рәсімдеп, дәріптей алмауымыз өтірікті судай сапыратыны күллі әлемге мәшһүр болған алпауыт көршінің астарлы тұжырымын дүниеге әкелді. Елірген неоимперияшыл тобыр бүгінде сол емеуірінмен сілтеген бағытқа түскен сықылды. Сондықтан бізге шыншыл тарихымызды жұртшылыққа жарқырата ұсынып, халқымызды тарихпен тәрбиелеуге бар күшімізді жұмылдыру жөн болмақ.

    • #16
    • ермек
    • сс, 22/12/2015 - 21:44

    Бейбіт аға, Әлиханның 150 жылдығы қарсаңында Алаш қозғалын айтпай кету айып секілді. Біздің қазіргі билік басындағы мырзалар Әлиханға да лайықты баға бермеді. Қазақ тәуелсіздігі жолында Алаш қозғалысның орны ерекше. Осы жайлы пікірлеріңізді білсек

    • Жауап
    • жм, 25/12/2015 - 14:37

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Ермек, халқымыздың Ресей империясы жойған мемлекеттілігін жаңғыртуына, сөз жоқ, қазақтың ХХ ғасырдың басынан жаңаша, өркениетті сипатта өрістей бастаған ұлт-азаттық қозғалысы, бүгінде Алаш қозғалысы деп аталатын ерен құбылыс айрықша әсер етті. Монархия құлағаннан кейін Алаш Ордасы боп құрылған тұңғыш ұлттық автономия үкіметі де, оның қайраткерлері де билік тарапынан осы уақытқа дейін өз дәрежесінде танылмағаны рас. Бірақ келесі жылы   Әлихан Бөкейхановтың туғанына 150 жыл толуы халықаралық дәрежеде атап өтілетіні көңілге сенім ұялатады.

    Арғы жылы Алаш-Орданың шаңырақ көтергеніне бір ғасыр толады. Осы мерейжасты мемлекеттік деңгейде мерекелеудің маңызы зор. Солай аталады деп сенеміз. Өйткені бұл күллі халқымыздың тілегі. Осынау даталар бүгінде барша шығармашыл күштердің назарында. Бұл шаруадан менің де сырт қалмағанымды айта кеткім келеді. Қазақтардың империядағы революциялық қозғалысқа құлақ түре қарап, азаттықты мақсат еткен күрестің өркениетті жолына түсуін отыз жылдан бері қарастырудамын. Зерттеулерімді бір жүйеге бағындырдым, сөйтіп, Алаш қозғалысы ұшқындаған ХХ ғасырдың басынан бастап жеңісті шыңына шыққан 1917 жылды қамтитын тарихи-танымды шығармалар тізбегін жаздым. Бірқатары «Рух-Сарай» атты топтамада жарық көрді. Ұлттық қозғалыс эпопеясы сынды «Алаш жолы»  деген он бөлімнен тұратын үш томдық рисәләмнің алғашқы кітабы шықты, мерейтойға дейін, алла қаласа, қалған екі томы да басылар деген үмітім бар. Бұдан басқа, көп жылдардан бері алаш қайраткерлерінің өмірі мен қызметін жаңғыртуға тырысқан зерттеушілік және публицистикалық жұмыстарым да бір кітап болып жариялануын тосуда. Бұл Әлекең мен Алаштың тойына әзірлеген менің өзіндік үлесім. Мен секілді мақсатты түрде еңбек етіп жүрген қалам қайраткерлері, тарихшы-ғалымдар қаншама. Солардың бәрі еліміздің тәуелсіздігі жолында жан қиған күрескерлердің аруақтарын ұлықтауға қызмет етуде. Олар және солар көрігін қыздырған Алаш қозғалысы, оның шыққан биік шыңы – Алаштың Ордасы –  келе жатқан мерейтойы тұсында мемлекет тарапынан лайықты бағасын алуға тиіс.     

    • #17
    • СҰЛТАН
    • сс, 22/12/2015 - 23:00

    Бибіт сіз қазақсыз ба, әлде хан тұқымы төресіз бе, қазақ хандығы дейді,екеуі екі бөлек
    мемлекетті де, тарихты да хандар жасаған қазақтың аты ғана Осы төре Шыңғысхан
    ұрпақтары барлық жерді ұлттарды жаулап алған, неге олар тек қазақтарды құл қылып билеп
    келген, неге басқа ұлттар мойындамайды төрелерді құл болып

    • Жауап
    • дн, 28/12/2015 - 9:08

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Сұлтан, мен қазақпын, «хан тұқымы төре» де қазақ. Сіздің «қазақ» пен оның «хандығын» «екі бөлек» санауыңыз, сондай-ақ «мемлекетті де, тарихты да хандар жасаған» деп, оған қазақты қатыссыз көруіңіз («қазақтың аты ғана») дұрыс емес қой деп ойлаймын. Олай дейтінім, егер халық соңдарына ермесе, олар Ұлы Дала төсінде дүбірлі өзгерістер жасай алмаған болар еді.

    «Осы төрелер – Шыңғысхан ұрпақтары барлық жерді, ұлттарды жаулап алған» дей келіп, олар неліктен «тек қазақтарды құл қылып билеп келген», сондай-ақ «неге басқа ұлттар да төрелерді құл болып мойындамайды» деп сұрайсыз.  Шынымды айтайын, маған «құл қылып билеп келген», «құл болып мойындамайды» деген тіркестер тым артық мағынада құрылғандай көрінеді. Жер-жаһанды қалтыратушы атанған Шыңғыс қаһанның тікелей мұрагерлері – мемлекеттегі жоғарғы билікті өзі көзі тірісінде бөліп берген төрт күлігі және олардан тараған ұрпақтар (төрелер, шыңғыстұқымдылар, чингизидтер) Азияны, Еуропаның көп жерін, Кавказды, Қытайды жаулап алып, адамзат тарихындағы ең ірі, континенттік аумақты алған орасан зор империя құрды. Сонау алып қағанат орында өздерінше дербес ел болған халықтардың бәрінің тарихында олардың іздері айтылады, өйткені олар бағындырған елдерін ХХ ғасырдың басына дейін биледі.

    Шыңғыс қаһанның тікелей мұрагері болған төрт күлігінің үлкені Жошы хан құрған ұлыс іс жүзінде түркі ру-тайпаларын бір ту астына жаңаша ұйыстырып, қазақ халқын қалыптастырған мемлекеттік бірлік болды, бұған ғалымдардың 1946 жылы оның бейітінен қазақтың басты руларының таңбаларын көргені дәлел. Демек, 13-ші ғасырдың алғашқы ширегіндегі Жошы Ұлысы қазақтың ұлт ретінде мемлекет құруының көрінісі болды. Одан кейін екі жүз жылдай Ақ Орданы билеген  Жошының ұрпақтары қазақтың тұтаса түскен үдерісі басында тұрса, 15-ші ғасырдың ортасынан өте, сол уақытқа дейінгі мемлекеттік құрылымдарды жаңа сапалық деңгейге ауыстырып, қазақтың өз этностық атауымен дербес хандық туын көтеруінің басында тұрды. Демек, төрелердің қазақ мемлекеттілігі тарихында көрнекті орыны бар.

    Сонымен бірге, сонау өздері құрған мемлекеттің жойылуына да сонау төрелердің (шыңғыстұқымдылардың, чингизид-джучидтердің) өздері айыпты. Бұған олардың 18–19-шы ғасырларда танытқан араларындағы алауыздық, саяси ойды заман талабына сай дамыта алмаулары, ел игілігін көздейтін мемлекеттік шаруа жасауға қауқарсыздық көрсетулері төте жол салды. Төрелер қазақ халқы құрамына, қазақ мемлекеті өміріне Сіз айтқандай «қазақтарды құл қылып билеп жүретін» емес, басқарушы элита болып енген. Алайда сол тарихи миссиясын өз деңгейінде дамытып ұстап тұра алмады, сөйтіп, өздеріне ел басшылары ретінде артылған үмітті ақтамады.

    • #18
    • Ақан
    • сн, 23/12/2015 - 1:09

    Ассалаумагалейкум ага! Аға кенес заманында Бауыржан Момышұлы сияқты чиновниктерге қолайсыздау адамдар болды. Жалғыз Баукен ғана емес Асқар Тоқпанов ,Асқар Сүлейменов ,Нұрғиса Тілендиев сияқты минези қиындау асау, тарпаң былайынша айтқанда жылқы мінезді адамдар болды.Ал бугінгі қоғамда осындай адамдардың болмауының, туылмауының себеби неде деп ойлайсыз?

    • Жауап
    • дн, 28/12/2015 - 9:09

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Ақан, атаған кісілеріңіз кеңес заманындағы бірізділік, стандартты ауқымда ғана ойлаушылық қалыпты жағдайға айналып кеткен кезеңде өмір сүрді, сондықтан да олардың өзіңіз айтқан мінез-құлықтары оқыстығымен, оғаштығымен көзге түсіп, ел есінде қалды. Ал бүгіндері ондай адамдардың бар-жоғы беймәлім. Сіз жоқ дейсіз, бәлкім солай да шығар, болса да қазіргі плюралистік қоғамда ондайлардың ешкімді елең еткізбеуі ықтимал.  Қазіргі таңдағы «мінезі қиындау, асау, тарпаң, былайынша айтқанда жылқы мінезді адамдар», менің ойымша,  еліміздің тыныс-тіршілігіне байланысты ресми көзқарасқа қиғаштау ой-пікірлер айтуларымен ерекшеленетін болуы ықтимал. 

    • #19
    • Сарқұл Андас
    • бн, 24/12/2015 - 10:54

    Өткенде бір тарихшы Мәскеудегі нақтылы құжаттарды алдыға тарта отырып, Қзақстандағы аштықты Сталинге бір емес екі рет хат жазып сұрап алған Т. Рысқұлов екенін дәлелдеп көрсетті. Т. Рысқұловтың бірінші хатына Сталин келіспей "Коллективизацияға қазақтар дайын емес. Тосу керек." деп қол қойған екен. Рысқұлов өлердегі сөзін айтып екінші хат жазып, қазақ ішін жақсы білетінін, қазақтырдың сұранып тұрғанын айтады. Сьалин сонда ғана келісіпті.
    Осыдан соң аштық, онан соң қазақтың қырылуы басталды. Ұлтымыздың тең жарымы Рысқұловтың қолымен жазылған хаттан соң сүйегі шышылып далада көмусіз қалды. Осыдан кейін Рысқұловты қазақ азаматтары зорлап отырып, бес адам Сталинге қайта хат жазады. Біз неге осы шындықты жасырамыз? Рысқұловты неге сонша әтуірлейміз? Аштықтың басты кінәлісі Рысқұлов екеніне Сіз не дейсіз?

    • Жауап
    • дн, 28/12/2015 - 9:11

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Сарқұл, Сіздің: «...бір тарихшы Мәскеудегі нақтылы құжаттарды алдыға тарта отырып, Қазақстандағы аштықты Сталинге бір емес екі рет хат жазып сұрап алған Т. Рысқұлов екенін дәлелдеп көрсетті», – деп келтірген дерегіңізден мен бейхабар екенмін. Ондай құжатты өзім көрмегендіктен, ол жайында ештеңе дей алмаймын. Бірақ, соған қарамастан, «аштықтың басты кінәлісі Рысқұлов» дегеніңіз соншалықты дұрыстыққа жатпайтынын айтқым келеді.

    Қазақстандағы күрт өзгерістер басшылыққа Филипп Голощекин келгеннен басталғаны мәлім. 1925 жылдың күзіндегі бесінші өлкелік партконференцияда ауылдарды советтендіруге бағыт алынды. Ол қазақ коммунистерінің ой-санасын қырнап, бірізді етуді (нивелировка жасауды), бұрынғы алаштық қайраткерлерді кеңес қызметінен, оқу-ағарту саласынан аластауды көздеді. Голощекиннің Бас хатшыға: «Октябрь революциясы қазақ ауылы жанынан құйындай зу етіп өте шықты» деп хабарлап, сол себепті Қазақстанда «Кіші Октябрь» науқанын өткізу қажеттігін дәйектеп хат жазғаны және тиісті рұқсат алғаны мәлім. Артынша ауылдарды бай мен кедейге жіктеп, «азамат соғысын» жүргізді. «Азаматтық бітім» жолын ұстанған қазақ коммунистерін республикадан аластады.

    Партияның ұжымдастыру мәселесін қараған 1927 жылғы 15-ші съезі біздің большевиктердің бойында ерекше құлшыныс туғызды. 1928 жылғы ерте көктемде Орталық Комитет Қазақ өлкелік партия ұйымының  есебін қарағаннан кейін, Голощекин бастаған қазақ басшы коммунистері байлардың шаруашылықтарына назар тігіп,  өкіметке арнайы Декрет қабылдатты да, күзде тәркілеу науқанын жүргізді. Артынша саяси репрессияның  алғашқы толқынын туғызып, ұлттық интеллигенцияның біраз бөлігін абақтыға жапты.

    Кеңес реформасына жер-жерде бой көрсеткен қарсылық қозғалыстарын жазалағыш күштермен басып-жанши отырып, жаппай ұжымдастыру ісін одақтың озық аудандарынан қалыспай, алғашқы екпінді кезеңде  атқарып шығу ұранымен еңбек етті.  Солақай реформаның теріс нәтижелерін, ашаршылықтың басталғанын 1931 жылдан көрсеткен белгілерге назар аудармады. Тіпті, Өлкелік партия комитетіне 1932 жылдың көктемінде нақты деректермен сипаттап берген әйгілі «бесеудің хатын» қазақ халқының «социализм жеткізген жетістіктерін» көрмей, ұлтшылдық танытты деп бағалап, авторларын хаттан тез бас тартуға мәжбүр етті.

    Ауыр жағдайды саралай келе, қазақ үкіметінің төрағасы Ораз Исаев жаз соңында Бас хатшы Иосиф Сталиннің тікелей өзіне хат жазып, республикада орын алған бұрмалаушылықтардың бас айыпкері Голощекиннің өлкеден орталыққа шақырып алынуын сұрады. Исаевтың хатында көрсетілген кемшіліктер бойынша Орталық Комитет 1932 жылғы қыркүйекте Қазақстандағы мал шаруашылығының жай-күйі жайында қаулы қабылдады. Голощекин  тек 1933 жылдың басында ғана одақтық дәрежедегі қызметке өсірілді...

    Халықты ұлттық апатқа ұрындырған 1931–1933 жылдарғы ашаршылықтың қозғаушы күштері жайында менің білетінім осылар. Ал Тұрар Рысқұловтың рөліне келсек, оны нақтылау үшін ғылыми мекемелердің бірі арнайы зерттеуге алуы керек болар. Тұрар Түркістан өлкесінен 1924 жылы кеткеннен кейін Қазақстанда ешқашан қызмет істеген жоқ. Бірақ, әрине, Ресей Федерациясы Халық Комиссарлары Кеңесі Төрағасының орынбасары ретінде, федерация құрамындағы қазақ елінде реформалардың орындалуына да белгілі дәрежеде жауапты болды ғой деп ойлаймын.  Сіз айтқандай, шындықты жасырып керегі жоқ, тек ол үшін әуелі сол шындыққа көз жеткізіп, мәселенің ақиқатын анықтау керек.

    • #20
    • Жалайырдың жалғызы
    • бн, 24/12/2015 - 11:05

    Сарқұлдың жазғаны шын болса сұмдық. Ол мақаланы абайкз- дан мен де оқығанмын. Әй, бірақ, Бейбіт көкеммен Рысқұлов жерлес екен, оның үстіне Президентімізді Пайғамбарға теңеген (Құдай- ау, кешіре гөр!) Шерхан көкем тірі тұрғанда Бейбіт көкем осы сұраққа ағынан жарылып жауап бере ме екен?
    Ал, көрдік нақтылы азаматтық позициясын. Айтпақшы, қазақтың алғашқы теміржолшысы, тарихшысы, Ресей Думасының депутаты, Түркістан Мемлекетінің тұңғыш Премьер Министрі Мұқаметжан Тынышбаевтың үстінен алғаш арыз жазып, ұстатқан, атқызып жіберген Т. Рысқұлов екен таза шындық.

    • Жауап
    • дн, 28/12/2015 - 9:13

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті «Жалайырдың жалғызы», мені «ағынан жарылып жауап бере ме екен» деп бекер күдіктенесіз. Күмәнданбаңыз, әділет бәрінен биік тұрады. Өткен заманғы ұлы ойшыл айтқан жәйтті – әйгілі данышпан қаншама досы болса да, одан гөрі ақиқат қымбатырақ  деген ұстанымды, менің ойымша, жоғарыда атын атаған кісіңіз де, мен де, жалпы, әрбір адал адам терістемейді.  Ал енді менің «нақтылы азаматтық позицияма» келсек, мен қашанда шындық жағындамын. Менің ұстанымым сол, тарихи тұлғаны барша болмысымен тануға тырысу абзал. Сондай әрекет кезінде оның әлдеқандай теріс іс-әрекеттері анықталып жатса – одан сескенудің қажеті жоқ, бұл оның азамат ретіндегі бет-бейнесін толығырақ білуге, жақсысына сүйсініп, жаманынан жиренуге, жалпы, тарихтан дұрыс сабақ алуға мүмкіндік жасайды.

    Сіздің «...Мұқаметжан Тынышбаевтың үстінен алғаш арыз жазып, ұстатқан, атқызып жіберген Т. Рысқұлов екені таза шындық» деген мәлімдемеңізді де тым жалаң, дәлелсіз, тіпті кәдімгі жала секілді қабылдауға мәжбүр екенімді айта кеткенім дұрыс шығар. Тұжырымыңызға сенімді болсаңыз – нендей мағлұматқа сүйенгеніңізді атаңыз, дереккөзді нұсқаңыз. Ал менің мұныңызды жалаға балауымның себебі мынау: Рысқұловтың 1925 жылы Сталинге, көшірмесін Бас саяси басқармаға (ГПУ-ге) жолдаған, бұдан төрт жылдай ілгеріде мен қазақшалап жариялаған хаттарында ұлтшылдар, алашордашылар ретінде сипатталып, ұзамай шынында да репрессияға ұшыраған партияда жоқ және партияда бар бір топ  азамат ішінде Тынышбаевтың аты-жөні жоқ. Мені дұрыс түсініңіз, бұған дейін беймәлім хабар айтып тұрғандығыңыздан, дәлелін қоса ұсынғаныңыз жөн болар еді.

    • #21
    • Сағынтай Әзберген
    • жм, 25/12/2015 - 16:34

    Армысыз Аға! Менiң сұрай дегенiм кейбiр мамандығы журналист тұлғалар тарихты жазып жатыр.Мысалы Қойшығара, Ақселеу, Мырзатай ағалар тарихқа байланысты Ел тұтқа кiтабiн жазып шықты.Қойшығара аға тарихты зерттеп кiтап жазып жатыр.Ақселеу аға Қазақтың қысқаша тарихы атты еңбектери бар.Тек дұрыс түсiнiнiз аға.Тарих саласын тарихқа икеми бар басқа мамандық иелеринин зерттегенине көзғарасыныз қандай? Бұл тарихшылардың дәрменсиздиги емеспа? Мықты тарихшыларға деген зәрулик емеспа? Сiз не дейсiз?

    • Жауап
    • дн, 28/12/2015 - 9:14

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Сағынтай, айтары бар болса, сөзі әділ, дәлелді, көңілге қонымды, қолданған әдістемесі сенімді екені  көрініп тұрса – кез келген негізгі мамандығы басқа адам қалаған тақырыбына терең бойлап зерттесін, жазсын. Мен мұны кәсіби тарихшылардың «дәрменсіздігі» және «мықты тарихшыларға деген зәрулік» салдары деп санамаймын. Кейде жәй әуестенушінің ізденісі мамандар ашатын ірі жаңалыққа түрткі болуы да ғажап емес.  

    • #22
    • Ақберен Жүнiсбай
    • жм, 25/12/2015 - 16:48

    Ассалаумағалейкум аға! Аға Манаш Қозыбаев кенес заманың сызып, өлшеп берген шеңберинен шықпаған тарихшыма? Әлде айтпа ,айтсаң жазба жазсаң атамыз деген қиын заманда шынайы тарихты жазған тарихшыма?Қалай ойлайсыз?

    • Жауап
    • дн, 28/12/2015 - 9:15

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Ақберен, кеңестік тарихшылардың баршасы, солардың қатарында  Манаш Қозыбаев та маркстік-лениндік әдістемемен жұмыс істеген, яғни өзіңіз айтқандай «кеңес заманының сызып, өлшеп берген шеңберінен шықпаған» ғалымдар еді. Тәуелсіздік бәрінің тынысын ашты. Манаш Қабашұлы бұрын жабық боп келген тың тақырыптарға қалам тербеді, тарихтағы «ақтаңдақтар» жайында жазды.

    Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих және этнология  институтын басқара отырып, отандық тарих ғылымын идеологиялық бүркемелерден аршуға көп еңбек сіңірді. Он шақты жыл «Әділет» тарихи-ағарту қоғамы төрағалығын қоса атқарып, репрессиялар, ашаршылықтар, халықтарды депортациялау сынды сталинизм қылмыстарын әшкереледі, жазықсыз саяси қуғын-сүргінге ұшыраған халық ұлдарының адал есімдерін қоғамға қайтару ісінің басында тұрды. Сондай ерен еңбектері үшін 1997 жылы Президенттің Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығымен марапатталды.

    Қысқасы, Манаш Қабашұлы Қозыбаев ел аңсаған шынайы тарихты жаңа заман талабына сай жазуға елеулі үлес қосқан тарихшы.  

    • #23
    • Шыңғыс Темiрбай
    • жм, 25/12/2015 - 17:08

    Ассалаумағалейкүм аға! Менiң екi сұрағым бар едi аға. 1.Аға Мұхтар Мағауин Шыңғыс ханды қазақ екенин дәлелдемекши болып еңбек етуде. Осы жайлы не айтасыз? Мағауиннiң қолынан келема қалай ойлайсыз? 2. Аға генерал ұлты қазақ Сабыр Рахимовтың есiмiн Өзбектер өз тарихынан өшiру үшiн барын салуда. Сабыр Рахимовты қазақтар қайтарып алуына көзғарасыныз қандай? Генералдың өзi құжаттарында ұлтым өзбек деп жазды емеспа? Сабыр Рахимовсыз-ақ қазақтың ұлы отан соғысында ерлик жасаған батырларымыз баршылық. Сабыр Рахимовқа несине жармасамыз?

    • Жауап
    • дн, 28/12/2015 - 9:17
    • Бейбіт Қойшыбаев: 

    – Құрметті Шыңғыс, Мұхтар Мағауин үлкен дарын иесі, оның Шыңғыс хан дәуірін тарихи деректерді пайдалана отырып өз көзқарасымен жаңғыртып шығатынына күмәнім жоқ. Патша заманында отаршыл депутаттың: «қазақтар Шыңғыс ханның ұрпақтары, сондықтан оларға амарикалықтардың қызылтәнділерге істегендеріндей, аяушылық көрсетпеу керек» деп Мемлекеттік дума мінбесінен мәлімделгені белгілі, Шыңғыс қаһанның түркіше сөйлегенін совет заманында ленинградтық ғалымдар айтатын, бүгінгі таңда оның ешқандай да моңғол емес, кәдімгі қазақ екенін украин ғалымы да дәлелдеп жатыр. Шыңғысты хан көтергендердің ішінде қазақ құрамына кірген белгілі рулар болғаны біздің зерттеушілер тарапынан да күмән туғызбайды. Демек, Мағауин оның қазақ екенін өзінше дәлелдеп жатса, таңырқамауға болады. Тек, қаһанды 13-ші ғасырда Алтайдың шығысында таққа отырғызған ру-тайпалардың 15-ші ғасырда ғана Шу бойында қазақ атала бастағанын есте ұсталық.

    Ал Сабыр Рахимовтың ескерткішін өзбектер тегі қазақтығы үшін емес, советтік қолбасшы болғаны үшін алып тастады ғой деймін. Генерал Рахимов атындағы метро бекеті, көшелер де өзгертіліп жатыр. Көршіміз кеңестік дәуір мен соғыс тарихына өзінше, бізден өзгеше қарауда ғой. Осындай ахуалда Рахимовтың өз қаны қазақ, туып-өскен ортасы қазақ елі болғандықтан, оның есімін біздің отанымызда ардақтаудың еш ерсілігі жоқ деп білем.

    • #24
    • Ербол Жақыпбек
    • жм, 25/12/2015 - 19:20

    Алаштықтардың үш жүз партиясымен ,Түркiстан автономиясымен , 1916 ж көтерiлiс басшыларымен тiл табыса алмағаны распа? Алаштыктардың Амангелдi Имановты ат құйрығына байлап өлтiрiп, Торғай даласын сүйреткени распа? Алаштықтардың кеңес үкiметi кезiнде Тұрар Рысқұловты пана тұтқаны распа? Алаштықтар Түркiстан автономиясымен ымыраға келе алмай тiптi оларды есекке теңеди дейди осы шындықпа? Алаштықтар Колчак пен Дутовқа жағынам деп Қазақтар арасында ақ террор жүргiздi.Бұл жайлы С. Сейфуллин тар жол тайғақ кешуiнде жазады.Сейфуллин жалған жаздыма?

    • Жауап
    • дн, 28/12/2015 - 9:18

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Ербол, Сіздің сауалдарыңызға қойылған ретімен мен де бір-бір ауыз сөзбен қысқа жауап беруге тырысайын. Мәселенің анық-қанығына жету үшін кезең жайында молырақ білуге тырысқаныңыз дұрыс шығар.

    «Алаш» – жалпыұлттық, ал «Үш жүз» – социалистік партия, сондықтан да араларында өзара келісім болмады.  

    Түркiстан автономиясы  Алаш автономиясынан бұрын жарияланды. Автономия мәселесін қараған Екінші жалпықазақ съезіне  Түркістан автономиясының үкімет мүшесі Мұстафа Шоқаев келіп қатысты. Ол қазақтардың   Түркістан автономиясына қосылуын қалаған еді. Бірақ съезд дербес автономия құру жағында болды. Автономия құрылды, Халық Кеңесі құрамына Мұстафа да сайланды, бірақ жариялану мерзімі Түркістан автономиясы аумағындағы қазақтардың көзқарасы айқындалғанға дейін кейінге қалдырылды. Сол шақтағы дүрбелең салдарынан ресми жариялауға ақыры мүмкіндіктері болмады. Большевиктер Қоқанды қанға бояп, Түркістан автономиясын құлатқаннан кейін оның үкіметінің алғашқы премьері Мұхамеджан Тынышбаев Семейге барап, орталық Алаш-Орда қайраткерлерімен қызметтес болды. Яғни алаштықтар мен түркістандықтар арасында тіл табыспаушылық болған жоқ.

    1916 жылғы көтерілісті қазақ зиялыларының қолдамағаны белгілі.  Амангелдi Имановты «Қазақ» газеті жақтырмай жазып тұрған. Оны кеңестік әскери комиссар лауазымындағы кезінде алашордалықтар өлтірді, тек Сіз суреттегендей жағдайда өлтірді деген мәліметті өзім кезіктірген емеспін. Міржақып Дулатовтың ОГПУ тергеушісіне берген жауабында Амангелдiнің өліміне тікелей қатысы жоқтығын айтып, сонда да, болған іске өзін ахлақи тұрғыда жауаптымын деген.

    Әлихан Бөкейхановты 1922 жылы Қарқаралыда тұтқынға алғанда, Ташкенттен Түркістан Орталық Атқару Комитеті Төрағасының орынбасары Сұлтанбек Қожанов пен Түркреспублика Халық Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы Тұрар Рысқұлов Мәскеуге, Бас хатшы Сталиннің атына жеделхат жолдап, оның босатылуын сұраған. Осы екі қайраткер Түркістан Республикасының басшылары боп тұрған уақыттарда алаштық қайраткерлердің біразы сонда түрлі кеңестік қызметтер атқарды.

    «Алаштықтар Түркiстан автономиясымен ымыраға келе алмай, тiптi, оларды есекке теңеді» деген, әрине, бос сөз. Шындық қандай екенін жоғарыда шамалап айтуға тырыстым ғой. Тек «оларды есекке теңеді» деген әсіре теңеудің қайдан өсіріліп шыққанын шамалауға болады. 1917 жылдың екінші жартысында ұлт серкесі, батысшыл, масон Әлихан Бөкейханов қазақта автономияны басқарып жүргізіп келе аларлықтай қауқары бар өз ұлттық кадрлары жоқ деп санап, сол себепті, Сібір автономиясына қосылуды қош көрді. Түркістан өлкесін артта қалған, мешеу деп білді. Мешеулігіне жоғарыдағыдай бейнелі мысал келтірді, сөйтіп, онымен бірлесуді қоштамады. Аталмыш тіркес содан «дамытылған» болуға керек.

    Алаштықтардың қазақ коммунистерін жақтырмағаны, кей реттерде оларды жоюға пәрмен еткендері рас, тек олары большевиктердің террорымен салыстыруға келмейді. Сәкен Сейфуллинді жалған жазды деу дұрыс болмас, әйтсе де ол солшыл қайраткер болды, сондықтан да белгілі мемуарында тарихи оқиғаларды тиісінше тым солақайланып баяндаған, оны кітапты мұқият оқыған кім-кім де аңғара алады. «Тар жол, тайғақ кешуді» 1928 жылы Нәзір Төреқұлов біршама әділ сынға алған.

    • #25
    • Бекжан Асанқұлов
    • сб, 26/12/2015 - 10:26

    Ассаламуалейкум Баке! Жауабыңызға рахмет!
    Неге сіздер тарихшылар тарихымызды ертедегі хунь-сак замандарынан бастап тұтас зерттемейзіздер. Сіздер сол ресейліктер үйреткендей әрқайсыңыз белгілі бір кезеңді ғана зерттейсіздер. Осы себептен тарихтың әр кездері өзара еш үйлеспейтін болып шығады (ресейліктердіңде көздегендері осы болар). Оның үстіне сіздер көшпелілер тарихын Кавказдық ұлттардың тарихымен еш байланыстырмайсыздар. Ол аймақты көшпелілер барлық кезеңдерде жаулап алумен болды ғой. Сіздерше Кавказ ұлттары басқа планетада, ал біздер басқа планетада отырғандай болып шығады. Менің "Қазақтың құпия тарихы" кітабымды тексерген Тарих пен Этнография институты қызметкері "бөтен елдің тарихына қол сұқтың" деп айыптады. Және ол "закавказедегі қазақ дегендер бізбен байлагысчты болуы еш мүмкін емес, өйткені олар кавказойдтық нәсіл" деген сөз жазды. Сонда 800 жылда арабтық нәсілден қазақтық-азияттық нәсілге толық айналған Хожаларды кәйтеміз? Хожалар соңғы кезге дейін қазақпен қыз алысқанда жоқ, сондада олар азияттық болып өзгерді ғой.

    Қазақтың ертеден бар екенін мойындасақ Қазақ Хандығының 550 жылдығы "жоқ болып кетпейді" ғой. Орыстар қырымда болған түркітілді Рус пен Сакалба тайпаларын еш дәлелсіз "өз аталары" етті. Католик дінді болғандарынада көңіл аудармады. Ал біз өз тілі "қазақы" болған Казак дегендердің арғы тегі Қазақ екенін айтуға аузымыз бармайды. Сол Казактар шығуы әбден мүмкін закавказеде бізден барған Қазақ деген халық болғанын көре тұра "олар бізбен қатысты емес кавказойдтар" деп отыра береміз.

    Мына парсы тілі маманы ғалымның айтып отырғаны өтірік болғаныма сіздер үшін? Ресей оқытқан жалған тарихтан қашан толық бас тартасыздар?
    """В своей последней поездке в Тегеран Галия Камбарбекова обнаружила необычную рукопись с условным названием "Тарихи монгол". "Конкретно написано, что именно казахские племена, казахи именно такие племена, как канлы кипчаки, периодически атаковали город Баласагун. То есть это уже история возвращается уже не только к XIV веку, это уже X век", - рассказала востоковед-иранист Галия Камбарбекова.""""

    Орыс саяхатшысы А.Левшиннің 19 ғасыр басында жарық көрген жазбасында төмендегі деректер жазылған. Осының өзі 19 ғасырға дейін Ресейліктер қазақ халқының ертеден бар екенін мойындағангын көрсетеді. "Қазақ кеше пайда болған" деген империялық саясат 19 ғасырда ғана пайда болғаны байқалады. Левшин заманында Бабур Наме жазбасы белгілі болған, ал Дулати жазбасы жайлы бір сөз айтпайды Левшин. Демек Дулати жазбасы "қазақ кеше пайда болған" деген саясаттпен байланысты "пайда болған". Дулати жазбасы қазақтың тарихын тек 15 ғасырда "пайда болды" деу үшін дайындалған жалған дүние деу орынды.
    """""Қазақтар «Христостың туғанынан» ертерек өмір сүрген деген ойлар айтылады. Бір анығы, шамамен 1020 жылдары өмір сүрген Фердоуси өзінің «Рүстемнің қиссасы» (Шахнама) дастанында қазақтар және қазақ хандығы жайында айтып өткен. Ол кездегі қазақтар, бүгінгі ұрпақтары сияқты қолынан найзасы түспеген, жаугершілік өмірді таңдаған деп келтіреді парсы деректері.""""""

    • Жауап
    • дн, 28/12/2015 - 9:20

    Бейбіт Қойшыбаев:

    – Құрметті Бекжан, мен барлық тарихшылар үшін жауап бере алмаймын ғой. Бірақ, мынаны есте ұстайықшы: «Қазақстан тарихы» атты іргелі бес томдық еңбек бар, ол еліміздің көне заманнан бүгінге дейінгі тарихын қамтиды. Онда тарихымыз  ежелгі тас дәуірінен бермен тартылады. Сақ-сармат, ғұн замандарынан бастап қарастырылады. Жаңылыспасам, қазіргі таңда он томдық тарих жазылып жатыр. Сіздің ескертпелеріңіз, келтірген мысалдарыңыз, бәлкім, сонау ұлы жұмысқа қатысушылардың қаперінде жүрген де шығар. Бәрін Сіз айтқандай байланыстырып қарағанға не жетсін. Дегенмен бұл бір адамның қолынан келетін шаруа емес. Жекелеген маман, менің шамалауымша, белгілі бір кезеңді ғана түбегейлі қарастыра алады. Ал әлгіндегідей іргелі жұмыс арнайы әдістемемен қаруланып,  ұжымдасып қолға алған жағдайда ғана көңілдегідей орындала алады деген ойдамын. Қазақ тарихын Сіз ескерткендей тұтастықта зерттеуді еліміздің бас тарихи кітабын жазып жатқандар жүзеге асырады деп  сенейік.

Кіру