ақпараттық порталы
2009 жылдың 15 сәуір
күні құрылған
Осыдан үш жыл бұрын тарихшы Рашид Оразовпен бірге Қырғызстанға экспедиция жасап, Кенесары ханның соңғы жорығы жөнінде «Хан Кененің қазасы, Алашымның азасы» атты жолсапар очеркін жазған едік. Өкініштісі, сол очеркке сапар барысындағы көрген-білгенімізді ғана енгізе алдық. Ал, Кенесары ханның қасиетті күресі жөніндегі көңілге түйген тарихи-философиялық ой-тұжырымымызды жолсапар күнделіктің шеңберіне сидыра алмадық. Бүгін міне, Кенесары ханның 210 жылдығы қарсаңында сол кезде ашылмаған сыр, айтылмаған ақиқатты оқырман назарына ұсынып отырмыз.
Бүгінгі күнге дейін Хан Кене жайында көптеген тарихшылар мен қаламгерлер терең ізденістер жасап, сүбелі еңбектер жазып қалдырды. Әйткенмен, сол мол шығармалардың бәрі тарихи обективті шындықты паш етті деп айта алмаймыз. Зерттеушілердің бір тобы Хан Кененің қозғалысының кейбір сәттеріне ғана тоқталса, келесі бір зерттеушілер Кенесары ханды кең көлемде зерттеуге мән берді. Кенесарының хандық деңгейдегі ірі-ірі бастамаларына ұлттық рух, мемлекеттік пайым тұрғысынан қарап, Хан Кененің он жылдық қозғалысын сонау Керей мен Жәнібек хандар құрған қазақ мемлекеттілігін жалғастырушы, қала берді кешегі өткен батыр бабасы Абылай ханның сарабдал саясатын одан арықарай іліп әкеткен ізашар ретінде бағалаған зерттеушілер де болды. Сонымен бірге, Хан Кененің қозғалысын аймақтық-рулық мүдде тұрғысынан бағалап, ханның қолға алған реформаларының байыбына бармай, негізсіз қаралаған қаламгерлер де өз арамыздан табылғаны ащы шындық.
Хан Кененің қасиетті күресі жөніндегі бір ізге түспеген мұндай ала-құла байлам-тұжырымдар өскелең ұрпақтың тарихи санасына кері әсер ететіні айдан анық. Әсіресе, Кенесары ханның мемлекеттік деңгейдегі қозғалыстарын аймақтық-рулық мүдде тұрғысынан пайымдау, ұлттық тұтастық тұрғысынан алып қарағанда мүлде тиімсіз екендігі белгілі. Осы шиеленісті түйінді негізге алсақ, Хан Кененің реформаторлық қарекеттері өзгеше пайымдауды, жаңаша тұжырымдауды қажет ететіндігі аңғарылады. Әйткенмен, әлі күнге дейін базбір тарихшылар мен қаламгерлер Кенесары хақындағы сол баяғы сарыннан, сараптаудан арылмай-ақ келеді. Ендеше, біз бұл мәселеге қатысты ұлттық тұтастық тұрғысынан өз тарихи ой-тұжырымымызды ортаға салмақпыз...
Екі мемлекеттің арасындағы соғыс деп бағалаған жөн
Әсілі, Хан Кененің шарықтау шегіне жеткен кездегі саяси реформасы мен әскери іс-қимылы ұлт-азаттық қозғалыс һәм көтеріліс ұғымының ауқымына симайды. Рас, әуелі, Қасым төренің ұлдары аяулы Арқа төсін жаттың табанына бастырмау үшін ұлт-азаттық қозғалыстар жасап бақты. Сперанскийдің «Сібір қазақтары туралы ережесі» негізінде Батыс Сібір Губернаторлығы 1824 жылы аға сұлтандар басқаратын Қарқаралы және Көкшетау округін құрды (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 206 б). Базбір арыдан ойлай алмайтын шөпке тышар төре тұқымдары Патша өкіметінің берген аға сұлтандық шен-шекпеніне малданып, жаңа жүйеге қалтықсыз қызмет етуге кірісті. Ал, Қасым сұлтанның ұлдары ашылып жатқан округтердің Алаш баласының басына кигізілген бұғау екенін аңғарып, аузы түкті кәпірдің аяр саясатына бірден қарсы шықты.
Әдепкіде, Қасымның үлкен ұлы Саржан сұлтан және оның ізбасары Кенесары атасы Абылай ханның уағындағыдай Алаш баласының бағымсыз ел болып қалуы үшін орыс ұлықтарына үшбу хат жазып, мәселені дипломатиялық жолмен шешкісі келді. Алайда, аузын кере қарыс ашып, Қазақ жерін біржолата басып алуды көздеген Ресей патшалығы алғашқыда Қасым сұлтанның ұлдарының қарсылығын нәрегей наразылыққа балады. Саржан сұлтан қалың қолмен келіп Қарқаралы приказын қоршауға алғанда ғана барып Омбы ұлықтары Қасым сұлтанның ұлдарының әрекетінен шошына бастады. Әйтсе де, Саржан мен Есенгелді сұлтандардың Ресей отаршылдығына қарсы күресі ұзаққа бармай, 1836 жылы Әулие-атада Ташкент құшбегісінің қолынан қаза тапты (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 206-210 бб).
Бұдан кейін көтеріліс тізгінін қолға алған Кенесары сұлтан азаттық үшін арпалысқа жан-жақты әзірлік жүргізді. Отаршылдық саясаттан теперіш көрген руларды өзіне тартып, көтерілісшілердің қарасын көбейте түсті. Ресейше қарсы күресу үшін діндес Бұқар және Хиуа хандықтарымен дипломатиялық байланыс орнатты. Ол Абылай ханның кезіндегідей тәуелсіз Қазақ мемлекетін қалпына келтіруді мұрат етті. Бұл туралы Омбы губернаторы Горчаковқа жазған үшбу хатында : «Мысалы, Ресейді басқа бір ел басқарса қалай болар еді - міне, сондықтан бізді де, түсініңіздер. Мен, әрине, өзімнің жағыма Қарқаралы, Ақмоладағы өзімнің халқымды алдым. Бірақ, енді өз халқымды түгелдей өз жағыма шығарып алу ойымда бар...» (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 234-235 бб) деп жазды.
Уағында Ш.Уалиханов та Хан Кененің мұрат-мақсатын: «Қайткенде де қазақ халқының бостандығы мен тәуелсіздігін сақтап қалу болды» (Уалиханов Ш.Ш Шығармалар жинағы. 5 том. Алматы. 1985. 202 б) дәл бағамдаған болатын. Яғни, Кенесары ханның көздегені - Қазақ мемлекеттілігін сақтай отырып, халықты отаршылдық саясаттан озбырлығынан аман алып қалу болды. Осы тұрғыда, оның әскери әрекеті ағасы Саржан сұлттанның қозғалысының жалғасы ретінде көрініс тапқанымен, мұлде жаңа мазмұн, жаңа сападағы қозғалыс еді.
Жалпы, Кенесары сұлтанның 1838 жылы Ақтау және Ақмола бекіністерін шапқанға дейінгі әрекетін ұлт-азаттық сипаттағы қозғалысқа жатқызуға болады. Одан кейінгі 1841 жылы үш жүздің баласы ақ киізге орап хан көтергенге дейінгі әскери іс-қимылы ұлт-азаттық көтеріліс сипатында өрбіді. Бұл мәселеге қатысты Кеңестік кезеңде тарихшылар арасында алауыздық орнап, көрнекті зерттеуші Е.Бекмаханов қуғын көргенімен, кейінгі кезде тарихшылар Хан Кененің әрекетін бірауыздан ұлт-азаттық көтеріліс деп бағалауда. Бірақ, Кенесарының хан болғаннан кейінгі әскери іс-қимылын қалай бағалауға болады? Біздіңше, Қазақ ханының Орынбра губерниясына ішкерлей еніп, орыс станцияларын шабуы, Қоқан хандығы мен Қырғыз жеріне жасаған жорықтары мемлекетаралық әскери әрекеттерге жатады. Олай болса, Хан Кененің әрекеттері ұлт-азаттық көтерілістің ауқымына симайды деген сөз.
Рас, Кенесары хан 1837-1841 жылға дейінгі аралықта ұлт-азаттық көтеріліс жасады. Көтерілістің діттегені жоғарыда айтып өткеніміздей - аталары Абылай ханның дәуіріндегідей тәуелсіз қазақ мемлекетін құру болатын. Кенесары хан осы мақсатқа түпкілікті қол жеткізе алған жоқ. Дегенмен, 1841 жылы Кенені үш жүздің игі жақсылары хан сайлады. Тарихшы Е.Бекмаханов өз еңбегінде Хан Кененің белгілі бір деңгейде мемлекет құра алғандығын айтып өтеді. Шынында да Кенесарының билік жүйесінде мемлекеттік белгіліре бар. Мысалы, ол негізін салған хандық жүйеде басқару органдары (заң шығарушы, атқарушы, сот билігі) толықтай жұмыс істеген. Мемлекеттің салық саясаты, әскери құрылымы, әкімшілік жүйесі болған. Заң шығару өкілеттілігін Хан Кеңесі атқарса, атқарушы биліктің құзыреті тікелей өзінде болды. Одан өзге әкімшілік жүйені Кенесары эммиссарлары атқарды. Сот билігін билер атқарса, әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету қолбасылар мен батырларға жүктелді. Ал, Кенесарының салық саясаты зекет және ұшыр жинаудан тұрды. Мемлекеттің аумағы сол кездегі әскери алашапқын жағдайға байланысты үш жүздің территоиясына алма-кезек ауысып отырды (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 284-296 бб). Мұрағаттық деректерде Кенесарыға бағынған елдің ұзын-ырғасын ескере отырып, көтерілісті қолдаушылардың жалпы қазақтың үштен бір бөлігін құрағанын болжауға болады.
Айтпағымыз, Кенесары хан болғаннан кейінгі оның әскери іс-қимылы тек ұлт-азаттық сипатта емес, екі мемлекеттің арасындағы соғыс сипатында өрбіді. Мысалы, 1844 жылы Кенесары хан Орынбор шекарасындағы орыс мұжықтарының Софинск, Михайловск, Рымник, Полтава, Наслединская станцияларын шапқан. Сонымен бірге, Хан Кене Сыр бойы мен Қаратау өңірі үшін Қоқан хандығымен де күрес жүргізді. Тіпті, Алатаудың баурайындағы қырғыздарға да шабуыл жасады (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 271-274 бб). Бұл әскери іс-қимылдарды да ұлт-азаттық көтеріліс деп бағалау күлкілі емес пе?! Яғни, «Кенесарының 1841 жылға дейінгі әскери әрекеттерін ұлт-азаттық көтеріліс» деуге болады. Ал, одан кейінгі іс-қимылдарын «Қазақ мемлекеті мен Ресей патшалығының арасындағы соғыс», «Кенесары хан мен Қоқан хандығының арасындағы күрес», «Қазақ хандығының қырғыз тайпаларына агрессиясы» деп бағалаған жөн.
Бұл бас көтеру ғана емес, қасиетті күрес - ғазауат!
Хан Кененің қозғалысының айтылмай жүрген тұстарының бірі - біз көтерілістің ғазауаттық сипатын ашып көрсете алмай келеміз. Рас, көрнекті тарихшы Е.Бекмаханов: «Кенесары ортаазиялық хандар мен дінбасылар сол шақта барынша насихаттауға тырысхан «кәпірлерге» қарсы қасиетті соғыс - «ғазауат» үндеуін ұстанған жоқ» (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 198 б). деп, Кеңестік идеологияның ықпалымен Хан Кененің бас көтеруін тек ұлт-азаттық көтеріліс ретінде көрсете алды. Әйткенмен, Кенесары қозғалысының қозғаушы күштері, оның сыртқы саясаттағы қолдаушылары, сондай-ақ, хандық үкіметтің реформасында исламдық атрибуттардың басымдығы нені аңғартады? Әсілі, Хан Кене қазақ хандарының ішінде мемлекеттік басқару ісінде тұңғыш болып шариғат жүйесін енгізген билеуші.
Десек те, хронологиялық тұрғыдан алғанда, Кенесарыдан бұрын ел билеу ісіне шариғат заңдарын енгізуді Арынғазы сұлтан көтерді. Арынғазы сұлтанның бұл бастамасын Е.Бекмаханов: «Бұл сөзсіз түрде оң қадам және қазақтардың құқықтық қатынастарының дамуындағы белгілі бір кезең болды» деп бағалап, «Кенесарының қызметінде қазақтардың әдеттегі құқығын тура жоққа шығару байқалмаса да, оны бар уақытта қолдана қойған жоқ. Бұл жағынан оның Арынғазымен ұқсастығы көп еді», (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 288 б) дейді. Яғни, хандық билік деңгейінде мемлекеттік басқаруға шариғат заңдарын енгізген Хан Кене болатын
Кенесары хан мемлекеттік басқару реформасында өзі жоғары билеуші болғанымен, «Хан Кеңесі» органы жұмыс істеді. Осы кеңеске дін адамдары да енді. Мысалы, Кенесарының бас уәзірі Сайдақ қожа Оспанов Самарханд пен Бұхарада діни білім алған. Сондай-ақ, ханның кеңесшісі әрі дипломат татар Әлім Ягудиннің де архивтік деректерде дін адамы екені айтылады. Зекет жинаушы қызметін атқарған Ғабдулсаттар да молда еді (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 199 б, 286 б).
Хан Кене тұтқынқа түскен орыс солдаттарын Ислам дінін қабылдауға үндеген. Мысалы, қазақтарға тұтқынға түскен П.Федоров өзін Кенесарының правслав дінінен бас тартуға үгіттеп, Исламға мойынсұнуға шақырғанын айтады. Сондай-ақ, архивтік деректерде Хан Кененің жасағында мұсылман туыс халықтаран түркімен, қарақалпақ, қырғыз, өзбектердің болғандығы айтылады (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 198 б). Тіпті, Кенесарыны Хиуа, Бұқар хандықтары арнайы жасақ аттандырмаса да қару-жарақ беріп қолдап отырған. Ал, Қоқан хандығы қазақтардың орыс отарлауына қарсы жасаған ғазауатын Саржан сұлтан басшылық жасаған шақта қолдағанымен, Кенесары хан тұсында қасиетті күреске дем берген жоқ. Себебі, Хан Кене Сыр бойы мен Қаратау өңіріндегі қазақтарға өктемдігін жүргізген Қоқан хандығына қарсы бірнеше рет жорық жасады (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 316 б). Сонымен бірге, Ташкент құшбегінің Қасым сұлтанды, Саржан және Есенгелді сұлтандарды айуандықпен өлтіруі, Кенесарының Қоқан билеушілерімен орысқа қарсы бірлесіп күресуіне кедергі келтірген фактор еді.
2000-шы жылдардың басында Кентау қаласының іргесіндегі көне Қарнақ медресесіне соғып, оқу орнының өткен тарихымен танысудың сәті түсті. Медресенің мұрағатынан осында оқыған шәкірттердің тізімі табылыпты. Тізімге қарап отырсам қазақтың бірқатар билеушілері осында білім алған екен. Ішінде Кенесары ханның аты да ұшырасты. Демек, Хан Кененің өзі де құр жайдақ емес, белгілі бір деңгейде діни сауаты болған. Оның мемлекеттік басқаруда шариғат заңдарын басшылыққа алуына, осы діни білімі әсер етке керек.
Жалпы, Кенесары ханның күресінің ғазауаттық белгілерінің бар екенін алғаш аңғарған философ Д.Кенжетай болатын (Д.Кенжетай. Хан Кененің қасиетті мұраты. Түркістан -2010. 5-15 бб). Әйткенмен, философ-ағамыздың бұл пікірін тарихшы қауым қаперге алмай келеді. Басқа елдерде мұндай мәселе көтерілген болса, әлдеқашан тарихи тұрғыдан жан-жақты зерттеп, өз бағасын беріп қойған болар еді. Ал, біз әлі күнге дейін ескі сораптың соңында келеміз. Сайып келгенде айтпағымыз, Кенесары ханның Патша өкіметіне қарсы күресінің ғазауаттық сипаты бар екенін мойындағанымыз жөн деп білеміз.
Кейбір көркем шығармалардың шырғалаңы
Кенесары ханның 1837-1847 жылдардағы қозғалысы жөнінде жазылған еңбектердің бірсыпырасы бүгінгі қазақ қауымын біріктіруге емес, бөлшектеуге итермелейтін сияқты. Оған Хан Кенеге қатысты қаламгерлердің көзқарастарының әрқилығы себеп болуда. Әсіресе, базбір қаламгерлеріміздің тарихи романдарында Кенесарының тұлғасы жағымсыз кейіпте сомдалып, оның реформасы сол дәуірдің сұранысын қанағаттандыра алмаған деген рәуіште бедерленген. Әрине, тарихи романдарды ғылыми еңбек деп бағалауға болмайды. Әйтсе де, қарапайым бұқара халықтың тарихи көзқарасын ғылыми монографиялар емес, тарихи романдар қалыптастырады. Себебі, көпшілікке ғылыми дүниелерден көрі бірінші кезекте тарихи романдар жетеді. Ал, халық көркем дүниеден алған әсерінен тарихты да сол пішінде таразылай бастайды. Нәтижесінде, тарихи көзқарастардың әр-алуандығы алауыздықтың туындауына да түрткі болады. Осы себептен де ғылыми негізсіз қауесеттерге тоқтам жасау керек деп ойлаймын. Әйтпесе, халқымыздың да тарихи-рухани біртұтастығын толық қамтамасыз ете алмаймыз.
Айталық, жазушы Ғалым Ахметов «Жем бойында» деген тарихи романында Кенесары ханды Шектінің Назар руынан түнемеге қыз сұратқан сұмырай билеуші ретінде сомдайды. Қаламгер ағамыз сол оқиғаны баяндай келіп, Хан Кене жөніндегі ойын «...орыс патшасының қазақ еліне енгізген жаңа тәртібі мен елдің бұрынғы патриархалды-рушылдық негізі әлсірей бастаған. Сондықтан да заманның өзгеруге бет алғанын түсіне алмаған, барлық елді хан заманындағыдай бір қолда, қорқытып ұстаймын деген Кенесарыны өз маңындағы ат төбеліндей ғана топ болмаса, басқалар қолдамады және сол Кенесарының не көздеп жүргенін халық білмеді ме? Баяғы өткен хан заманын көксеген Кенесары көбіне жеке басының қызығымен әуре болып жүрді. Назар елінен қыз сұратып, адам жібергені де сол баяғы ескінің жорасы еді», (Ғалым Ахметов. Жем бойында) деп аяқтайды.
Задында, Хан Кенені ат төбеліндей ғана топ қолдаған емес. Көрнекті тарихшы Е.Бекмаханов «Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында» атты машһүр монографиясының «Кенесары көтерілісінің қозғаушы күштері» деген тарауында «Қазақтардың XVIII-ХІХ ғасырларда болған барлық басқа көтерілістерінен Кенесары көтерілісінің ерекшелігі оған үш жүздің бұқара халқы түгел қатысты» дей келіп, Кенесарының қозғалысын қолдаған ру-тайпалардың кестесін көрсетіп өтеді (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 183-184 бб). Кенесарының көтерілісі 1837-1840 жылдары Орта жүз аумағын қамтыды. Осыған орай осы кезде көтерілістің уығын көбіне Орта жүз рулары көтерісті. Ал, 1841-1845 жылдары ғазауаттың бет-алысы Торғай мен Ырғыз өзендеріне қарай ойысқан кезде, Кенесарыны Орта жүзбен қатар Кіші жүздің рулары қолдады. Хан Кене стратегиялық шегініс жасап 1846-1847 жылдары Іле мен Алатау бойына келгенде, Ұлы Жүздің қолдауына ие болды. Сондай-ақ зерттеушілердің дерегіне қарағанда Кенасарының 20 мың жауынгерден тұратын армиясы болған (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 296 б). Қала берді, сол дәуірдегі қазақтың от тілді, орақ ауызды би-шешендері, жолбарыс жүрек батырлары, небір сұңғыла бай-сұлтандары Кенесарының қолдаушылары болды. Олай болса, Хан Кенені қалайша ат төбеліндей топ қолдады деп кесіп айта аламыз?
Сонымен қатар, Кенесары жеке басының қызығымен әуре болатындай қой үстінде бозторғай жұмыртқалайтын бейқам уақытта өмір сүрмегені жалпыға мәлім. Қазан төңкерісіне дейінгі Смирнов, Потто, Середа, Янучкевич, Серебринников секілді зерттеушілер Кенесарыны қара басынан қалың бұқараның қамын жоғары қойған тұлға деп сипаттаған. Ал, Е.Бекмаханов Кенесарының күрексер тұлға болып қалыптасуына атасы Абылай, әкесі Қасым, ағасы Саржанның ерекше ықпалы болғанын айта келіп: «Кенесарының саяси көзқарасының қалыптасуына қазақ хандығының тәуелсіздігін қайта өрлету үшін күрескен оның обтасы белгілі рөл атқарды. Осы тұрғыдан бұл отбасы өздерінің қарабастарының мүдделерімен ғана шектелген басқа сұлтандардың отбасыларынан айқын ерекшелен-ді» (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 215 б) деп бағалайды.
Фольклорлық деректерде де Кенесарының тұлғасы ерекше сомдалады. Мысалы, Омар Шипин:
Ерлігі Наурызбайдың ерен еді,
Хан Кене ақылы асқан зерек еді.
Ортада оба ағаштай терек еді,
Екеуі қапылыста өліп кетті,
Қазақтың баласына керек еді.
- деп жырлайды.
Ал, Нысанбай жырау Кенесарының ажал құшуын қазақтың басынан бағының тайғанына балап:
Кенесары кеткен соң,
Иесіз қалды тағымыз,
Наурызбай төре кеткен соң,
Бастан тайды бағымыз.
Бұлбұлдай сайрап жүр едік,
Байланды тіл мен жағымыз.
- деп жырлайды.
Жыр алыбы Жамбыл ақын қазақ батырларының Хан Кененің туының астына жиылғанын айта келіп:
Кенесары алдында
Өңкей көкжал бас қосқан.
Қара тасты айырар,
Қайраттары алмастан.
Сондай ерлер өтті ғой,
Дұшпанымен айқасқан.
- (Хан Кене: Тарихи толғамдар мен пьеса, дастандар. Алматы: Жалын, 1993. 147-148 бб) деп жырлайды.
Кенесары да ет пен сүйектен жаралған пенде болған соң, оның да сұлуды құшып, жар сүюіне қақысы бар. Десек те, Хан Кене шариғатты бекем ұстаған жан. Яғни, оның жеке басының қызықшылығы шариғат шеңберінен аспаған болар деп ойлаймыз. Сондықтан, «Баяғы өткен хан заманын көксеген Кенесары көбіне жеке басының қызығымен әуре болып жүрді» деген көзқарасты негізсіз деп ойлаймыз.
Бұдан өзге Хан Кененің тұлғасын Бекділдә Алдамжар, Құрал Тоқмырзин секілді жазушылар да теріс сипатта сомдаған. Әсіресе, Бекділдә Алдамжар ағамыз «Ұлы сел» атты тамаша тарихи романында Кенесарыны - Қайып хан, Наурызбайды - Нақып сұлтан деген атпен беріп, екеуін қарабасының қамынан ары ойлай алмайтын кеще, дәурені өткен билеуші ретінде көрсетеді. Нақыпты (Наурызбайды) батыр емес, жаппастардың қыз-қырқынына қырғидай тиген әпербақанға балайды.
Кенесары Жаппастың да Ботбайдың да жауы емес
Тегінде, оқырман қауым нені оқыса, сол мәліметпен қаруаланады. Мысалы, Алматы қаласының әкімшілігінде 2006 жылы «Мәдени мұра» бағдарламасының көрмесі өткен еді. Осы шараға Алматы қаласының әкімі арнайы келіп қатысты. Әр дәуірден хабар беретін жеке-жеке қойылған көрмелерді көріп келе жатып, ХІХ ғасырдың тарихын паш ететін көрмеге келгенде айналып өте шықты. Әдепкіде, әкімнің бұлай теріс айналуын түсіне алмадық. Сөйтсек, бұл көрмеде Хан Кененің үлкен суреті қойылыпты. Ал, әлгі әкіміміз Жаппас руының тумасы екен. Естуімше, Кенесарының есімін естісе, тыржия қалатын көрінеді. Мінеки, бұл Кенесарыны аймақтық-рулық тұрғысынан бағалап, ғылыми негізсіз қаралаған жоғарыдағы еңбектердің зор жемісі.
Ал, шынтауйтында, Кенесарының Жаппас ауылдарын шабуына мына жағдай түрткі болды: Кенесары Жаппас руынан зекет жинауға 1844 жылы Наурызбайды 100 жасауылымен жібереді. Әуелде, хорунжий Жаңғабыл Төлегенов бастаған Жаппас руының игі жақсылары Наурызбайды жасағымен иіліп күтіп алып, зекет жинап беруге уәде беріп, кешке қонақасын береді. Түн ортасы ауып, жасақ ұйқыға кеткенде, Жаңғабылдың ұйымдастыруымен жаппастықтар жасауылдарды қырып салады. Тек, Наурызбай төре бірнеше серігімен аман-есен құтылып кетеді. Қаһарына мінген Кенесары хан осы қырғынды ұйымдастырған Жаңғабыл Төлегенов, Алтыбай Көбеков, Сұлтан Омаров, Мырзабек Құлманов, Ниман Алтыбаевтың ауылдарын шабады. Ал, жаппастықтардың Наурызбайдың жасағын қырып салуын, Бекмаханов олардың Ресей патшасына адал болуында еді деп түсіндіреді (Е.Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, Санат. 1994. 180-181 бб).
Жаппас рубасыларына өзге, Кенесары хан Сыпатай бидің арасындағы келіспеушілікті де біз аймықтық-рулық тұрғыдан бағалап жүрміз. Әсілі, Хан Кене мен Сыпатайдың арасындағы келіспеушілік, хан жасауылдарының әдепсіздігінің қарымтасына қырғыздардың Андас батырдың сүйегін көрінен шығарып тастауынан басталады. Бұған шамданған Сыпатай ағасы үшін ханға кектене бастайды. Одан қалса, Кенесарының қарақшыларды жазалаудағы қатал үкімі жергілікті билік өкілдерінің қытығына қатты тиеді. Бұдан басқа да түрлі себептер Сыпатайдың басшылығындағы Ботбай қолының соғыстың соңғы күні майдан даласын тастап кетуіне әкеп соқты. Сыпатайдың сын сағаттағы бұл әрекеті ханның қапияда қаза табуына тікелей әсер етті. Ботбай басшысының «Мықанның қара сазындағы» соңғы әрекеті жеке басының мүддесі тұрғысынан оң қадам болғанымен, ұлттық һәм мемлекеттік тұрғыдан алғанда, мүлде жөнсіз қылық-тын. Өкініштісі, тарихи түйіні ағытылмаған бұл мәселені де М.Қойгелдиев, А.Махаева базбір зерттеушілер аймақтық тұрғыдан біржақты тарқатқысы келеді...
Тұжырым
Жоғарыдағы жайттарды талдай келе айтпағымыз, келешек ұрпақтың біртекті, ортақ тарихи санасы қалыптасуы үшін «Қазақстан тарихы» оқулықтарына мынадай өзгерістердің енуін қажет деп білеміз:
- Кенесарының 1841 жылға дейінгі әскери әрекеттерін «ұлт-азаттық көтеріліс», ал, одан кейінгі іс-қимылдарын «Қазақ мемлекеті мен Ресей патшалығының арасындағы соғыс», «Кенесары хан мен Қоқан хандығының арасындағы күрес», «Қазақ хандығының қырғыз тайпаларына агрессиясы» деп бағалау;
- Кенесары ханның мемлекеттік басқарудағы және сыртқы саясаттағы қолдаушыларын ескере келіп, оның «Ресей патшалығына қарсы әскери іс-қимылының ғазауаттық сипаты болғанын» мойындау;
- Хан Кененің мемлекеттік басқарудағы және әскери жазалау әрекеттерін аймақтық-рулық тұрғыда бағалауды доғарып, «Қазақтың хандық үкіметін қалпына келтіру мақсатында жасалған реформалар» деп тану ләзім.
«Абай-ақпарат»
Кеңес кезінде тарихты оқығаннан білетінім қазақ елі толығымен Ресей бодандығына 1864 жылы толық өткенін, яғни Кенесары орыстармен соғысқанда қазақ елі әлі тәуелсіз мемлекет болғаны. Сол себепті Кенесарының Ресеймен соғысын сол кезде қазақ-орыс соғысы деп атау керек деп ойлайтынмын. Енді осы ойымды Мұхан Исахан қоштап тұрғандай, енді тарихымызда бұл соғысты қазақ-орыс соғысы деп атаған дұрыс. Ерсін Өзтүрік.
Пікір алынып тасталды!
Кенесары өзінің нағыз ел басқаруға лайықты ТӨРЕ тұқымы екенін көрсетті!
ал қазір бізде билікте орысқа құл болған өңкей итбай-шортбайлар отыр..
Қазақ билігі қайта ТӨРЕЛЕРГЕ ҚАЙТАРЫЛСЫН!!!!!!
Хан кененің қасиетті соғысы кешегі шайх Шәмілдің соғысынан да артып түсіп. орыстарды қатты састырған оны өздері де мойындайды.
Қазіргі қазақ елін төрелер емес, нағыз азаматтар басқаарсын. Төрелер билесін деу--таза кертартпалық.Заманы өткен ұғымдарды тықпалаудың қажеті жоқ. Ол елді кейін тартады.Елімізде адал да таза президенттік сайлау өтіп, онда дені дұрыс бағдарлама жасап, озып шыққандар елдің тізгінін ұстасын. Тек төре болғандықтан төрге шығару--адасқандық қана емес, артта қалғандық.Сосын мақаланың авторы қатын өсекке бой ұрмай, жағағы Алматы қаласының әкімінің атын атын атауы керек еді.Емеурінен байқадым айтайын дегені Иманғали Тасмағамбетов болса керек.Автордың бұлай ойлауы таза рушылдық бықсық ойдан туындаған. Әйтпеесе Иманғали бұл автор секілді емес, ол рулық санадан жоғары тұрған адам. Оған кезінде талай жағдайын жасаған ақын-жазушылардан сұраңдар. Олар тек жаппас руынан ғана емес шығар. Жалпы, тарихи мақала жазғанда мұндай қатын өсектен аулақ болған жөн.
Қазіргі уақытта төре-төре деп тықақтайтын немесе соларға қарап баталы сөз күтетін заман емес, төре-төре деп шөкелей бергеннен түсер пайда жоқ. Себебі қазір таза тұқымды төре жоқ, өз басым оған иланбаймын. Тоқтаңыздар, төреде атамның хақысы бар адамдай желдіріп барамын ғой, айтайын дегенім - қазір таза жалғасқан ру қалмады қазақта. Кешегі қазақ-қалмақ соғысы, Ресейге қосылу, қазақ жеріне переселендердің енуі, татар молдалардың қаптауы, саяси қуғын-сүргін жылдары (аштықты айтпағанда), әлемдік соғыс - осының барлығы халықтар қанының судай араласуына түрткі болды. Ащы да болса - шындық, екінші дүниежүзілік соғыстың өзінде қанша шаңырақ күйреп, қанша ана қалды, қанша қарындас, қанша жеңге қалды. Бірақ қазақтың саны өсе берді... Бұл тұста өткен ұрпаққа күйе жағып, соңынан лағынет айтпақ ой жоқ. Керісінше алғысымыз шексіз, өйткені сол арқылы ұрпақ өсті, қазақтың кенересі сөгіліп, жетім бала, жесір әйел болып босып кеткен жоқ, елдігін жасады, адамзаттың ең бірінші парызы және жалған дүниедегі жалғыз қуаныш - ұрпақ жалғасты. Бұл - ерлік, шынында да ерлік. Қабырғаға бататыны - өткен ғасырдың басынан бастап қазақ жігіттерінің жат ұлттан жар таңдап, қарындастардың кәпірге шай құйғаны, түтінін түтеткені. Бұл келтірілгендер - үстірт беріліп отырған деректер, арнайы қазбалап, жеке тақырып етсе - сайға симас материал шығатынын әркім өзінше шамалай берсін. Ал енді осыдан кейін таза қанды ру бар деудің өзі күлкілі. Сондықтан қазақтың тізгінін төре ұстасын деп кесіп айту - негізсіз гуіл. Ру-руға бөлініп, жата-жастана жауласуға немесе дауласуға себеп жоқ. Ана ру жаман, мына ру жаман дейміз, ал өзіміздің тегіміздің тап сол рудан еместігіне кім кепіл? Қазаққа бірлік керек, ел тізгінін кім ұстаса да, елі үшін туған азамат болса болғаны. Одан да бәріміз жабылып соны тілейік, көп тілеуі - көл. Екіншіден, Қ.Тауасарұлының "Түп-тұқияннан өзіме шейін" деген кітабын оқуды ұсынамын. Бірақ ондағы деректерді нағыз шынайы тарих деп қабылдау керек демеймін, онысын Алла біледі. Бізге керегі - ру қанының қалай және қайтіп ауысып кетуі мүмкін екендігі туралы келтіргендері. Шынымен де ой тастайды. Үшіншіден, пікірімнің мақалаға қатысы жоқ екенін білемін, "Төре тұқымына билік беру керек" деген ұрандар жиі ұшырасатын болып жүр, сол азаматтарға ой салса, жік-жікке бөлінбесе деймін.
Атын керемет қойыпсың!
Танымдық дерегі мол, тәрбиелік сипаты жоғары бар мақала екен.
Алаш окырманына мәлімет үшін бір мысал:
«Қазақ әдебиетінде, елдің тарихында тұңғыш рет Кенесары ханға «Халық қаһарманы» деген бағаны Қ.Кемеңгерұлы берген». Айгүл Ісімақова. Алаш әдебиеттануы. – Алматы: «Мектеп», 2009. – 335 б.
"Кенесары толқуының шығуына бас себептер: 1) Рамат алымының жиналуы; 2) үкімет төрелерінің қысымшылығы; 3) шенге сатылған хан тұқымдары мен еркіншілікті көксеген хан тұқымдарының арасында наразылық тууы; 4) приказ жұмыстарының әділсіз болуы, мәселен бұқаралық не татар сәудегерлері қазақ жерімен жүргенде мал тауарлары талансын, таланбасын “қазақ талады” деп өлшеуден артық қампайтып көрсетіп, приказ арқылы төлеттіретін болған. Кейбір сәудегерлер қазақтың қанын сорып, алдын алып, “таландық, не пәленше борыш төлемеді” деп арыз беретін болған. Жазғанды өтірік оқып қазаққа қол қойдыратын болған; 5) казак-орыс қысымшылығы; 6) болыс-болысқа бөлінген рулардың арасындағы наразылық.
Кенесары қалың қауымға қауға түскен бір шағым оттай болып, халықтың толқынын көтеріп жіберді. Халықтың һәм Кенесарының нені нысана қылып ұстағаны һәм не деп жауап қылғандығы сол кездегі айтылған мынау өлеңнен көрінеді:
Бағынбағын, қазақ, орысқа!
Бағынсаң, қазақ, орысқа,
Осы бастан амандас,
Сарыарқа деген қонысқа.
Береке кетер асыңнан,
Билік кетер басыңнан.
Некеннен некен күйерсің,
Күйдіруші табылып,
Көршілес жақын-қасыңнан
Қызығып тұрсың байқамай,
Күйінгеннен айтам-ай!
Көрінісі орыстың –
Текеметтің түріндей.
Ойлағаны жамандық,
Жарадан аққан іріңдей.
Абақты деген үйі бар,
Қазулы қара көріңдей.
Қара қазан, сар бала,
Обалына қаларсың.
Кейінгі өрім бұтақтан,
Қарғысын нәлет аларсың,
Ап кетейін бір жаққа,
Соңымнан ерші ерінбей".
Қошке Кемеңгерұлы. "Қазақ тарихынан", Мәскеу, "Темірқазық" баспасы, 1924 ж.
Қайырбек Кемеңгер
Ұсыныстарыңыз оқулыққа енсе жақсы болар еді. Мен мектептен Кенесарыны ескілікті аңсаған, жеке бас мүддесі үшін хандықты сақтап қалуға тырысқан, патша әскерімен сол үшін соғысқан, көрші ағайынымыз қырғыздарға маза бермеген басбұзар ретінде оқып шыққан түлекпін. Ал оның шынайы мүддесін, кейін ЖОО-да оқығанда білдім. Отанымызға мектеп оқушыларының ұлт жанашыры боп шыққаны керек. Олардың бұрмаланған тарихпен сусындап, сол арқылы бағыт-бағдар алуынан сақтасын. Еңбегіңіз жансын, аға.
Автор Бекмахановтың еңбегін алып соны өздігінше талдай салған. Ешқандай жаңалық көріп отырғаным жоқ.
Сонғы хан деген фильм түсіру керек.последний самурай сияқты жылататын,рух беретін.
Пікір алынып тасталды!
Бекмахановтың еңбегіндегі деректерді ғана келтірген. Ал, талдау мен қорытынды өзіндік тұрғыдан керемет жасалыпты. Мұханның мына тұжырымын сөзсіз тарихи оқулықтарға енгізу керек.
Вайәй қазақла, күні бүгінге дейін хандарыңның басын қайтарып ала алмай жүріп путью путью деп сөзләп қоясынла а? Берсеңле бізге билікті, а? Бөлінбей, қырқысбай, ауыл ауылдарыңды гүлдендіріп жіберер едік. Ал сендер жаппас, қаппас болып қырқысееееп жүре беріңле. Біз жақсы жай жасаймыз сендерге. Берсеңле а? Сендерді жаппастарға бөлек әкім жаппастан, қаппастарға қаппастан өз әкімдеріңді тағайындап қоямыз. Ей, берсеңле а?
14 қонақ жоғал! кет!
Вәйәй 14. Мен кетсем қырқысқан екі қазақтың арасына кім тұрады? Бір біріңді жейсіңдер ғой? Пожалуйста, менің сөзімді өтірік демей ақ қойшы а? бұл 14.
қазіргі кезде төре тұқымы жойылып біткен деп ойлаймын. Себебі олардың көбісі орыстанып кеткен, әрі қарамен қыз алысып араласып кеткен.
Пікір алынып тасталды!
18 Сіздің пікіріңіз нағыз трайбалистік пікір екен. Ботпай шығарсыз. Алтай наймандары Кенесары ханның басқарған соғысқа қатыспасада, біз жақта қазақпын деп жүрген азаматтар Кенесарыны пір тұтады.
Ал сіз бірінші орынға ұлты емес рудың мүддесін қойсаңыз Папуа-Гвинеядағы аборигендерден айыпмашылығыңы жоқ.
Құрметпен!
"Кемшілікті түсіну-адамдық, ал сол кемшілікті қайталау-надандық" Өз-өзімізді бек тұтпай биікке шыға алмаймыз. Кім не десе о десін өзім үшін қазағымнан ұлы, қазағымнан дарқан, қазағымнан болашағы зор халық жоқ. Дүниеде ең иманы таза, діні берік, адал да дос көңіл халық екеу болатын болса, соның бірі қазақ болатынына шек келтірмеймін. Мейлі бірін-бірі иттей таласын, ассын, атсын, жүндей түтсін «ешқандай мемлекет, ешқандай да ұлт қазағымнан ұлы емес»- деген пікірімнен танбаймын.
Менің бұл пікірге келуіме Бұхара қаласында жасайтын Собо бабай деген бір өзбек шал да себепші болған болатын-ды. Қасымда бір-екі жолдасым бар тарихи қала- Бұқара қаласына бір шаруамыз болып келген біз сол шалдың үйінде пәтер жалдап, аз ғана күн аялдаған болатынбыз. Күні бойы арбасын сүйретіп, арық бойлап өскен арам шөптерді орып, үйіне таситын Собо бабай аракідік демалып, көк шай ішіп, шаршауын шығарады. Сондай кездің бірінде атайды әңгімеге тарттым. Ол маған: "Сен қазақсың ба?" –деп сұрақ қойды. Мен мақұлдап едім, ол: "Э-е,укам, қазақ деген дүниедегі ең жаны таза, діні берік халық қой". деді.Мен бабайды осы сөзінен ұстап, "Баба, мен қазақты жаны таза деп дәріптегеніңізді мақұлдаймын, бірақ, ең діні берік халық дегеніңіз сәл артықтау емес пе? Бізден гөрі сіздің халық,-өзбектер әлдеқайда дінін, әдеп-ғұрып, салт, дәстүрі, т.б. рухани құндылықтарын берік ұстаған ғой?!. "Орыс болам десең, алдымен қазақ бол" деп, өзге ұлт өкілдері біздің әсіреқызыл, тым еліктегіштігімізді келемеж етеді. Сіз әлде де ойланып көріңіз, бұл сөзді сөз болсын деп айта салған жоқсыз ба?"-дедім. "Жоқ, бұл менің ақиқат пікірім", - деп кесіп айтты бабай. Бабай ұлы отан соғысы ардагері екен.Ол қызмет атқарған бір полк әскер жау қоршауында қалып, көп адамдар аштықтан бұралып өлгенін, солардың бірі өзі де өзегі талып, есі бір кіріп, бір шығып, әлдәрмен болып жатқанда бір қазақ капитан бір жапырақ нанының көп бөлігін өзіне беріп, сонан тірі қалғанын сөз етті. "Әлге дейін өкінем, егер мен ессіз сол қазақтың аты-жөнін,кім екенін сұрап қалғанда мен оның бұл жақсылығын тірі болса өзіне,тым болмағанда бала-шағасына қайтарар едім ғой..."-деп,ойға батып,сәл кідірген бабай, сөзін онан әрі жалғастырып, "Сен, балам, менің қазақты діні берік халық дегеніме таңырқама. Мен оны әлгі қазақ капитан өмірімді сақтап қалғаны үшін айтып отыр деп ойласаң-адасасың. Еңбек демалысына шыққанымша жүргізуші болдым, жүк машинасын жүргіздім. Бұл жақта (Бұқара облысында)қазақ ағайындар, бірыңғай қазақ ауылдары өте көп. Олар бұл жерлерде неше ықылым замандардан бері жасап келеді. Мен көлік жүргізуші болғандықтан жүк тасып, ол ауылдарға талай барғанмын. Сондықтан қазақ ағайындардың ғұрып-әдеп, салт, дәстүрлерін, мінез ерекшеліктерін де жақсы білемін. Мысалы, сіздерде біреудің дүние-мүлкіне сұқтанып, оны ұрлау үлкен күнә есептеледі. Ауылдарыңда, өзің де жақсы білетін шығарсың адамдардың меншікті малдары далада бірге жайылып жүреді. Оны ұрлап кетеді деп, тіпті де уайым етпейсіңдер. Өйткені сендер бірі-біріңе өте сенесіңдер және ұры деген атқа танылудан намыстанасыңдар, қазақтың діні берік халық деп отырғаным да сол. Сонымен бірге мен жақсы білемін, қазақ ауылдарына барсаң, үйлердің арасында қорған жоқ, адамдар қорған былай тұрсын, үйлеріне, тіпті сандықтарына да құлып салмайды. Біз оған бұл не деген дарқан халық деп таңырқаймыз. Өзімізді айтайыншы біз де мұндай қазақтарға ұқсаған бірі-біріне сену, сенім білдіру деген атымен жоқ. Жамандағаным емес, расын айтсам, біз бір-бірімізге оншалықты сіздер сияқты сенбейміз. Оған мысалды өзімнен-ақ айтайын. Қазір, міне, көріп тұрсың, мына бақпа өгізім үйде тұр,- деп, Собо бабай қамысты қора ғып өсіріп, шынжырлап байлап қойған салмағы 1 тоннадай келетін өгізі тұрған жақты иегімен меңзеп көрсетті.
- Мен шал адаммын, жасым да біразға барып қалды, ұмытшақтық деген және бар, байқамай мына дарбазамның есігін құлыптауды ұмытып, ашық қалдырсам, бітті, басқасы басқа ғой, жан көршімнің өзі үйде ешкім қалмағанына көзі әбден жетсе, келеді де бақпа өгізімді мұрын жібінен жетектеп өз қорғанына кіргізіп қояды. Бітті. Кісі бойынан да биік ішінде не болып жатқаннын біліп болмайтын қорған ішіне кіргеннен кейін ол өгізді іздеп әуре болудың пайдасы жоқ. Солай демекші, өзің де енді түсініп жеткен шығарсың,ол қайда, бұл қайда? Қалғанын өзің салыстырып көр, сырты жылтыр, іші қылтыр, тілінде бар, ділінде жоқ біздің тірлігіміз бен діншілдігімізден қазақтардың діні берік, әрі шынайы, таза Һәм өміршең- деп, бабай сөзін аяқтаған болатын. Осы оқиғадан кейін көп өтпей-ақ, Бұқараның ескі шаһар жағында шағын базар жанынан ашылған бір шайханаға тамақтанып алайын деп кірдім. Күн демалыс болғандықтан ба, адам өте көп екен.Адам көп болған соң у-шу болып жатқан шайханадағы алқа-қотан қойылған ағаш тапшандардың бірі де бос емес, сонда да бір орын тауып жайғастым. Шай, тамағымды алып, енді тамақтана бастағаным сол еді, аяғында галош, үстеріне шапан киген жасы 30-40 тар шамасындағы екі кісі - өзбек жігіттері "Ука, жай бос па?" деп орын сұраған соң, ығысып, оларға жай босаттым. Мен өзіммен-өзім болып, ұмытып кетіппін, көршілерім енді ғана жайласып, олардың біреуі пышағын алып, алып келген оны-мұнысын турай бастаған-ды. Қөрші тапшаннан бір жігіт келіп, әлгі кісіден "Ака, пышағыңызды бере тұрасаңыз, қауынымыз бар еді, кесіп алайық, қазір жеткізіп беремін"-деді. Пышақ деген сөзді естігені сол екен, әлгі пышақ егесі анау көріп қойса да, қысылған жоқ, пышағын жалма-жан қойнына тығып, "Жоқ, жоқ!" дей берді. Пышақ сұрап келген кісі "Ака, қазір-ақ жеткіземін"-деп, кете қоймаған соң, пышақ егесінің серігі имандылау екен, ол да сөзге араласып; "Қой, берің, ака?" деп, қайта-қайта қоймай пышақты сұрап келген адамға бергізді. Анау кеткен бойдан ол серігіне ұрысып сөйлеп: "Е-е, пышақ беріп болады ма? Бірін-бірі сойып өлтірсе қайтесің? Кімнің пышағы? Менің пышағым. Жаманат аяқ астында.Мен мұсылманмын деген адамның жанында пышағы, қолында жүзігі болу керек қой?! Сен бер деп қоймайсың!"-деп, пышақ егесі ренішін айтып боламын дегенше,пышақты аналар егесіне, тез-тез қауынын сойып, қайта алып келіп берді...
Өзім куә болып, дем арасында болған осы оқиға маған кешегі Собо бабайдың айтқан әңгімесін қайта есіме түсірді. "Расында да, біз өзімізді бекерден-бекер кіналай береді екенбіз-ау" деп,бабай айтқан әңгіменің мәнісіне көзім жете түсіп, ойланып қалдым...
Иә, тоқсан ауыз сөзімнің тобықтай түйіні сол -"Бізге тек бірлік керек, ынтымақты тірлік керек. Жаманымызды жасырып, жақсымызды асыра білу арқылы ғана көздеген мақсатымызға жете аламыз. Қалғанына Тәңірім, өзі қолдайды, оған сенемін"
"ҚАЗАҚҚА ҚАЗАҚТАН АРТЫҚ ДОС ЖОҚ!!!" БҰЛ-АҚИҚАТ!
Өзбек ағайындардың бізден артықшылығы сол-жек көрсе де, бірі-бірін біздер сияқты аясыз сынап, азаптамайды. Керісінше түймедей нәрсесін түйедей етіп көрсетіп мақтанғанда жағаңды ұстайсың. Дегенмен осынысы бір есептен өте дұрыс. Жамандағанда біреу бізге жақсысын бере ме?! Барымызды бағалай білейік!!!
Сын түзелсе, мін түзеледі, әлбетте дұрыс. Бірақ оның да шекарасы бар ғой. Онсыз ілекер боп,бәзер сақталып тұрған бірлігімізді бекем етудің орнына берекетімізді кетіретін, бірлігімізді бұзатын сынау, мінеудің қаншалықты әділ сын болса да, не қажеті бар, пайдасынан зияны көп болса?!
Бізге тек бірлік керек!!! Алдымен берік тұтасып, өз биігімізге шығып алайықшы, қалғаны өз-өзінен шешімін табады.
Пікір алынып тасталды!
20-шы қонақ жазғаның жаксы Рахмет. Түсіне білген адамга ой салады
карадан шыккан ханды кордiк кой, жарытып ел баскармады. байлыгынды туган туысына болiп бердi, ана тiлiндi есiктен сыгалатып койды. ата дiнiндi кубужык кылып, христиан секталарын торiне шыгарды.
ТОРЕЛЕРГЕ КАЙТА билiктi беру керек, казак бiржолата курымасын десендер!!!!!!!!!!
Улттык мудде жане мемлекет тургысынан ойлана алмаган топастар тарихи маселеге сыпайтайды жактап ботбайдын тургысынан немесе тасты жактап жаппастын тургысынан карайды, ресейде институт снг деген бар, сонын тарихшысы затулин деген /www.isng.ru/ ресей казакстанды жаулап алганда казактардын котерылыс жасаганы рас, бырак казырги казак тарихшылары копиртып жазып жургендей денгейге котерлген емес дейды, мына макаланы сол щовинистке карсы жаздым, орысша нускасын сол институт снг-ге жибердм. орыстар кайта орыс-турк немесе орыс-швед согысы деген сиякты, орыс-казак согысы болганын еснде устасын деген оймен жаздым, комментке кирген бауырлар осыны туснсн
14 қонақ сен қазақтардың арқасында күн көріп жүріп олардан не жамандық көрдің, мен түрік болсамда қазақтарды сыйлаймын нағыз достыққа, уәдеге берік халық қазақ бауырлар, ойың арам болса басқаларды да өзің сияқты деп ойлама ақымақ екенсің.Ersin Ozhan.
Ей топас 24-ші қонақ сен Мұхан Исаханбісің сонда өтірік айтып хан болмаған қайдағы бір қарақшыны Қазақтың ханы етіп қазақты қалай жетістірем деп едің? Сонда түпкі ниетің қайдағы бір Қарақшыны текті Қазаққа хан етіп бізді бейшара халық қылмақшы сың ғой!
.
Біле білсең ол қарақшының қырғызды жеңе алмасам қытайға қашам деген жоспары болған! Топастығынан тұтқынға түспесе "аннан қашқан, мыннан қашқан" бейшараларын бастап елін "не болса о болсын" деп тастап қытайға қашып кетер еді! Оны түсінген жанындағы Ағыбай батыр да қолын бір сілтеп соңғы шайқасқа қатыспай тастап кетті емес пе?! Нағыз елге жанашыр патриот болса жаманды да жақсыны да елмен көтеруге дайн болар еді! Анда "провокация" жасап мында "провокация" жасап елді қырғынға қалдырып қашпақшы болған иттің артынан кім отқа да суға да түседі!? Ондайдың артынан балашағасын ойлаған есі дұрыс бір адам бармайды, барса да қатесін түсініп аулақ кетеді! Ал ондайдың артынан еретін тек ұры-қары, байлық іздеген өзін ғана ойлаған жападай жалғыз бейшаралар!
.
Кенесары орыстың ойыншығы болды!!! Кенесарыны сылтаулап қанша Қазақтың жерін басып алды! Оның қолымен қанша қазақты қырды! Кенесарыны қуалап жүріп кіре алмай жүрген жерлеріне талай әскерлерін орналастырып алғандары туралы неге жазбайсыңдар!!! Шындық сүйгіш болған иттер!!!!
неге өшіресіңдер!!! Не пікірді сендерді мақтап немесе бізді *Бейәдеп сөз жазбаңыз!*тап қана жазу керек па?!!!
.
# 18
Жариялаған Қонақ
сб, 02/25/2012 - 00:00
Сандырақтаған Мұхан, қаямды жеген әңгімені тағы да бастадыңдар ма?
.
1)Кенесары еш қашан Қазақтың ханы болмаған! Ол туралы бір миллион түтінге жуық Қазақтың кең даласынан кішкентай ғана қарқараның 40000 түтіні жиналып хан көтергені бәрімізге мәлім. Бірақ ол жерге ұлы жүздер адам жіберіп келісімін берген туралы еш мәлімет тұрмақ ол туралы халықтың арасындағы әңгіме де жоқ.
2)Оны хан қылған "выскочка" жарымай өскен Бекмаханов! Кенесарыны үш жүздің қазағы жиналып хан көтерді дегенді қай түстеріңде көргендеріңді білмеймін! Ал қазаққа қиянатты босып жүрген қарақшы Кенесары жасады!!!
14 қонақ дұрыс жазған мынандай түрмен бұндай өтіріктермен біз ел болып тұра алмаймыз! Бұндай Мұхан Исахан сияқты білімі жоқ, санасы таяз, өтіріктен тайынбайтын арам иттер бір күні Қазақтың түбіне жететін сияқты
Ей төрелер сендер емес пе бізді орысқа сатқан!!! Патшадан жалақы алып елімізді бодан қылған! Құдайға шүкір ел ішінен Сырым атамыз сияқты бабаларымыз шығып құтырған төрелерді тақтан алып басын шапқан! Жетеді әитпесе сендерде де алтынқұмар сатқындар!!! Осындай жағдайға түскеніміз де сендердің кінәларың!!! Тапсырылған елге ие бола алмай! Арттарыңнан отқа да суға да түсіп жанын аямай сенген елді сатып, жүрсіңдер енді қораздай қоқылдап! Еліміз жанын сан рет өлімге қиып мыңдаған жылдар сақтап келе жатқан жерді сақтай алмай, сендердің салдарыңнан айырылып қала жаздадық енді не керек сендерге?
19 қонаққа қатыспасаң қаямды жеме. білмейсің ба Отыр өзіңнің чукоткаңда көтіңді қысып.
Айтады ғой қазақта ең жаман қарғыс "өзің білме, білгенді тыңдама" деп, мал ұрлап барымтада жүрген аталарыңа айтылған бір қарғыс тиген сияқты ғой өзіңе!
Біреу бірдеңе десе ойланбай елп ете қалатындарың не осы? Онда ат төбеліндей қазақ жік-жікке бөлініп, төре, қаңлы, жалайыр, шанышқылы, сіргелі т. б. деп, бөлініп, төлқұжаттарымызға да сөйтіп жазайық. Б. Артаев Афина Олимпиадасының чемпионы болып, қалың қазақ қуанып жатқанда біреу "қазақтың құлап бара жатқан туын қаңлы ғана жықпай аман алып қалды" деп жүрегімізді зырқ еткізіп еді. Төре, төре дейсіңдер, Хан Кенені сатқандардың бірі Рүстем төре екенін білмейсіңдер ме? Ресйеге қосылуды бастаған Әбілхайыр хан да төре емес пе еді!?. "Единица болмаса не болады өңкей нөл?" деп қайран Абай қалай дәл айтқан. Нөл болмайықшы, ағайын!
26,27, 28,29,30 коменттерди бир адам жазып отыр. еси дурыс емес ау. сабырлыкпен талкылау керек гой. 20-шы коментти окып шык. тузелерисин.
14 қонақ дұрыс жазған мынандай түрмен бұндай өтіріктермен біз ел болып тұра алмаймыз! Бұндай Мұхан Исахан сияқты білімі жоқ, санасы таяз, өтіріктен тайынбайтын,өзімшіл, суайт,,имансыз,данкеуде, "аңқау елге,арамза молда" арам иттер бір күні Қазақтың түбіне жететін сияқты. "Құдайдан қорақпағаннан қорық" дейді,құдайсыз суайттың сазайын құдай берсін өте орынды жазған 28 қонаққа рахмет
Арқада көкшетауға жер жетпеген,
Алашта Кенекеме ер жетпеген!
- Мағжан
Ал сендер оттайсыңдар, ұлттың емес рудың сойылын соғып отырған есуас әңгүдіктер. Не деген санасыз бетпақ ит-шошқасыңдар! Кенесарыхан қазақтың соңғы ханы, бодандыққа соңғы күшті қарсылығы! Ол туралы тіпті анау әлемнің әйгілі хиалкес жазушысы Жиул Берен де жазған. Әрине, орыстың көзімен. Кенесары хан мықты болмаса, ол қалай европалықтардың назарына ілігеді! Сондықтан қырықпышақ сөзді айтпай ақ қойыңдар. Кенехан туралы аталған еңбекті Жалын журналының көне сандарынан тауып оқыңдар, бейшара маймұлдар. Аталарын *Бейәдеп сөз жазбаңыз!*таудан рахат алатын рухани аурулар! 26, сенің ататегің күмәнді, нағыз қарақасқа құлдың тұқымы боларсың! тексіз тегіңе тартып сөйлеп тұрған. 77 атаңда рухани ауру болуы керек!
18-30 ЕЙ жаман неміне "Сенің" аталарына Алатаудың бөктерін қырғыздардан тазартқан Көкжарлы Көкжал Барақтың(қырғыздардың қолынан өлген) аруағына тіл тигізбе.
Сенбесен Шоқан Уәлихановтың немесе қырғыздардың деректерін қара.
Ал "Жәйіл қырғының" тарихын жазбасам да болады.Сауатты болсан өзің табарсын мәліметтерін.Саған интернет те жетеді.
18-30 қонаққа Он сегізінші ғасырдың екінші жартысында қырғыздарға шамаларын жетпей кім көрсеткен сенің аталарына?
Анау Алтайдан, Қара Ертістен келмедіме Көкжал Барақ.Барақ батырдың кесілген басының ақысын бере аласынба?
Ұмбетей жырау (Бөгенбай қазасын Абылай ханға естірту):
Анау бір жылы аттанған
Әскерді қырғыз қырғанда,
Басынан оба қылғанда,
Ол хабарды ел біліп,
Көп батырмен сен жүріп,
Көзіңнің жасын көл қылып,
Кысылған әскербасының(Қабанбай?)
Қасына барып тұрғанда,
Ақбоз атты шалғанда,
Мойныңа кісе салғанда,
Баба түкті Шашты Әзиз,
Содан бата алғанда,
Тілеуің қабыл болғанын,
Басыңа Қыдыр қонғанын,
Ұмыттың ба соны, Абылай!
Білесің бе соны сен? 18 қонақ
Әдептіліктерін өздерінің, өте сабырлы екенсіңдер :) не өз тәсәлдерің ұнамайды ма өздеріңе?
.
36 қонаққа - Әрине жетпейді оның алдында ғана сендер тастап кеткен соң 80% қырылған ұлы жүздің шамасы кімге жетер еді сол заманда?
.
35 пен 36 қонаққа - Білем білем. Барақ батырдың қырғыздардан қаза болғанын естіген Абылай хан "сол қайтадан мал барымталап жүріп өлген щығар" деген сөзін де білем. Оның Қырғыздар бізге бата алмай Наймандарға тыныштық бермеген соң 5000 найманды бастап шыққанын да білемін. Иманды болсын бастарынан не тұрғызғанын да білем. Қабанбай қожа екенін де білем! Бастаған өздерің қостаған мен! ұнамай ма қыс кысатын жеріңді Жиен!
34,35 қонақтар өз жөндеріңді жөндеп алыңдар! Мына жазғандарыңнан тектілік қайнардай ұрып тұр екен! Сендар өздерің Қазақсың дар ма Алашсыңдар ма? Бір топас айтты деп жүрсіңдер мал сияқты артынан еріп! Сауатты болсаңдар көрерсіңдер өз жазғанынан өзі шатасқан Бекмахановтың жазғаны өтірік екенін! Кенесары хан болмаған! Ол туралы сенімді мәліметтер жоқ! Оны үш жүз хан көтермеген! Кенесары Ары кетсе орта жуз сұлтаны дәрежесінен аспаған! Сол себептен орта жүз қазақтары ғана мойындайды! Әрине бас көтере алған ер жүрек адам, Бірақ соғысын Қазақ үшін емес орыстар жерін тартып алып Бөкейхановтарға берген соң бастаған! Барар жері болмаған! Сол себептен қазақтармен көп соғысқан! Хан болам деп соғысқан! Бірақ хан болған жоқ! Бастарың болса көрерсіңдер Мына Кенесары хан деп жүргендердің жазғандарының көбісі жәй өсек пен ертегі екенін! "Ал көрмес түйені де көрмес". Бұның бәрі сол замандағы орыстардың саясаты - біреуін құтыртып екіншісіне айдап салып, бір бірін өлтіртіп, түбі жеңетін тек орыс еді! Ал Кенесары сол Орыстардың саяси ойынында тек өте пайдалы МАРИОНЕТКА болды.
(Осыны түсіне білген Имекеңнің жоғарыда жазылған қылығы өте орынды)
33 конактын айтканына косыламын. Мухан Исахан деген екижузди, отирикши, создери мен истери сайкес келмейтин адам. Озинше динди, тарихты занды билетин адам болып корингси келеди. Шынайы бейнеси ерте ме, кеш пе ашылады али. Бир созбен айтканда сенуге турмайтын адам!Кызыл создин шебери, ар жагында тук те жок!
37 Қайран сөзім қор болды тобықтының езіне дегендей
Ез екенсіңіз
Ал 31 ші қонаққа айтарым Рүстем сұлтан Кенесарыны сатпаған! Наурызбай Рүстем сұлтанға Кенесарының өтініш хатын алып келер алдында, бір жыл бұрын ұлы жүз сұлтандары ресейдің қол астына өтіп қарақшы Кенесарыны көрсе патшаға хабар беруі жөнінде, ол орта жүзге шабуыл жасаса өткізбей төтеп беруге ант береді. Сол кездің өзінде Рүстем төре інісі Кенесарыға жаныма кел мен қорғап қаламын, жер беремін, көмектесемін деп рұқсат бергенін қайтсын, Кенесары Құнанбайдан қашып келіп, сәл есін жинаған соң одан ары құтырып қырғызбен соғысып одан жеңілсем қытайға қашам деген жоспар құрып Рүстем төренің де, артынан ерген елдің де көңілін қалдырған (Сол түнде ұлы жүз әскері ғана емес, арқадан еріп келген жігіттер де қалдырып кеткен оның ішінде Ағыбай батыр да бар). Әрине бірдеңе болса қашуға дайын болып отырған Кенесарыны ел тастап кетеді! Қайсың барасыңдар ондай адамның артынан?
.
Маған да сенбеңдер оларға да сенбеңдер! елге жексұрын болмай жай ғана осы ақиқатты тексеріп көріңдер! сонда бәрін түсінерсіңдер!
.
және бір сұрақ бар:
Неге Абайдың әкесі Құнанбай Кенесарыны қоршауға алып өлтіре жаздаған? осыған жауап беріңдер!
38.39.41 және т.б жазған ТРОЛЛЬ ғой деймін. Кенесары көтерілісінің тарихы маңызы түсінуге шамасы жетпей тұр. Сол кездегі бір рудың сойылын соғып жүрген долы.
Иә Кенесары хан пенде болғандықтан көп қате жасады, дегенмен ол сол кездегі өзінінің міндетін атқарды. Сол кезде қанша аға-сұлтан Ресейге сатылды, олардың қайсысы тарихта қалды.
41 -37 Ақиқат деп айғалама! Орысша айтқандай "со свечкой стоял" сол заманда.
"жиен" деп айтатын қожасынба? әлде ботпайсынба? жоқ сен арандатушысын ғой ТРОЛЛЬ.
Қабанбайдың қожаларға қатысы болғанда ешкім оны "ҚАРАКЕРЕЙ ҚАБАНБАЙ" деп айтпас еді !
руға болінген қатындар сендерді де ел ағасы деп -жүр ау.қай жүзге болмасын қазақ үшін күресті емеспе ерлер, бір жүз құрыса қазақтан не қалады.надандар.мақала өте тарихи баға дейді ерлер.
жогарыдагы комментариларга карап, быздн когамнын санасынын кандай дарежеде екенин ангаруга болады, кенесары хан орыс бодан болса, халыктын дининен айырылатынын о баста ангарган, ороыстын колынан койша бауыздалатынын тусинп билген, сол ушын ту котерип атка конган, ал мына комент жазушылар килен топастар екен...
Айтпа 45 қонақ.
Ей "руға болінген қатындар" мен ертегішілер қайдағы бір Кенесары хан мен тролль деген ойдан тапқан персонаждарын тықпалап жүрсіңдер тарихты ертегімен шатастырып!
46 қонақ та мидан кеткен біреу болса да "жогарыдагы комментариларга карап, быздн когамнын санасынын кандай дарежеде екенин ангаруга болады" деген сөзінде жаны бар. Мына Мұхан Исахан мен оның тобындағы сорлылар шынында да саналары жетілмеген, білімдері таяз бастан кеткен қияли біреулер екен. Бір жетіскен пікір бір жетіскен жауап көрмедім. Мақала да ауру біреудің қиялына тартады!
47 Интернет әлемінде "ТРОЛЛЬ" не екенін білмейсін бе?
Арнайы арандатушылық мақсатпен бір немесе бірнеше адам атынан коммент жазатын сорлыларды айтады. Олардың мақсаты іріткі салу,дау тұғызу және т.б. Ұлттық идеологияны іштен шіріту.
Кім біледі бәлкім сен сол "тролль" шығарсын, стилистикан ұқсап тұр.
43 қонақ сонда сен "сам со свечкой стоял что ли" сол заманда? Көкеңді танымай жүр екенсің малғұн. Менің кім екенімде не шаруаң бар!? Білсең есеңнен талып қаларсың! Мен Судай Өтірікке қаны қарайған ҚАЗАҚПЫН!
___Жүрсіңдер ғой тарихшы сымақтар 20 жыл бойы өтірік айтып Қазақты күлкіге қалдырып! Сонша уақытта Бір оқиғаға объективті баға бере алған жоқсыңдар! Бәрің тек өз аталарыңды мақтаумен боласыңдар! Кенесары деп жүргендерің де 100% орта жүздің адамдарысыңдар! НЕГЕ?
- Өйткені Кенесары солтүстіктен шыққан! Егер ол Батыстан немесе Оңтүстіктен шықса баяғыда *Бейәдеп сөз жазбаңыз!* сатқын болар еді!
- Неге Кенесарыға "кел қорғап қаламыз" деген Рүстем мен Сыпатай және "көрінгенге жем болмаймыз" деген Жаппастар сатқындар да Кенесарыны өлтіре жаздаған Құнанбай мен Кенесарыны арқадан қуып жіберген арғындар сатқын емес? ЖАУАП БЕРІҢДЕР!!! НЕГЕ!!! Бір сұраққа жауап бере алмаған өңшең иттер!!! Қазақтың нағыз жауы сендерсіңдер!!! Нағыз "руға болінген қатындар" сендерсіңдер!!! Басқаларды жамандап өз аталарының "косяктарын" жабамыз деген өңшең үміттайымдар!
-
Ал Кенесары талай адамның обалына қалып, күнәға батып, алланың қахарына ұшырағаннан басы әлі табылмай жүрген күнәхар!
-
- Ал өз заманындағы жекпе-жектің атақты емес ұлы десе де болады батыры(бір деректерде 250-ден астам жекпе-жекті жеңген адам дейді) Қаракерей Қабанбай наймандар жау өтінде болған соң найман еліне көмекке барып кейін ұрпақтары найман ішіне сіңіп кеткен деген сөзді Қабанбайдың өз ұрпақтарынан естігем. Оның шын-өтірігін білмеймін. Шынымды айтсам "это ваши проблемы". Маған әйтеуір оны да сатқын немесе Қазақ емес деп шықпаса болды.
- Солай ағайын! Бастаған өздерің! Ел боламыз десеңдер мына өтірікті қоятын уақыт келді. 14ші пікірде талай әңгіме жатыр ойланыңдар!
Мұхан Исахан деген кім, руы кім дегенім ғой? Тыныш елді жыбырлап қырқыстырып жүретін қоңырат емес пе екен? Кім айтады?
Пікір қосу