Düysenbi, 16 Jeltoqsan 2019
Tarih 6175 68 pikir 6 Qaraşa, 2019 sağat 11:25

Qazaqstan men Sibirdiñ köne qalaların orıstar salğan joq

Qazir orıs äleminiñ ğalamtorın aşıp qalsañ boldı: «Jabayı qazaqtardı biz adam qılğanbız» degen mälimdemeler örip jüredi. Orıs tildi qazaqtar «Qazaq pen türki tarihına» qatıstı maqala jariyalay qalsa boldı, «biz qazaqqa qala salıp bergenbiz, biz qazaqtı adam qılğanbız» degen dalbasa imperiyalıq ambiciyağa tolı komentariylerdiñ beriluine jii kezigemiz. Nege??

Qazaq pen Sibir qalaları söz bolatın europalıq Marko Polo, Snorri Sturlusson, Sigizmund Gerberşteyn, Milesku Spafariy, Nikolay Vitsen; arab-parsılıq Tahirak Marvazi, Salam at-Tardjuman, Ibn Hordadbeh, Raşid-ad-Din, Abul-Gazi jäne qıtaylıq Çan Çun' eñbekteri tolıqtay qazaqşalanbay otır. Äri qolda bar orısşa audarması bwrmalanıp tärjimalanğan. Köbiniñ eñbeginiñ atın estigenimiz bolmasa, ne qazaqşağa, ne orısşağa eş audarılmağan dünieler.

Kim kimge qala salıp berdi? Bwrınnan bar qalalardıñ irge kötergeni Nege tek orıs otarlauşıları basa köktegen XVI-XVII ğasırlarğa telinip otır?  Biz tek öz ana tili men orıs tilinde jazatın «Altın Orda» mwragerleri qazaq-tatar zertteuşilerine ğana den qoymay, adal oylı, jüregi izgi reseylik tarihşılardıñ da «Ortaq tarihımızğa» oray jasağan ğılımi mälimdeuleri men imperiyalıq örkökirektikpen bwra tartpaytın ğılımi jañalıqtarına da den qoyğanımız orındı. 

Däl qazir orıstıñ resmi tarihında – «Sibirdi jaulap aldı-mıs» deytin, qazaqtıñ resmi tarihında – «Bizdi qırıp-joydı-mıs» deytin Ermak bar. Al, balama tarihta, Vatikanda saqtalğan jazbalarda eşkimmen soğıspağan  nestorian dininiñ soñğı patriarhı (azan şaqırıp qoyğan atı: köne türkişe «Qwdaydıñ İzgi Jazbasınıñ mwrageri» degen wğımdı bildiretin) Kerey taypasınan şıqqan Jarmaq bar. Ermak Sibirdi jaulap alu jorığında öz jolında iri qalanı keziktirmese de, onıñ äskeri basıp ötken şağın qalaşıqtar jetip artılatın. Äri Ob' özeni boyında şöp basqan, nulana ösken ağaş tasalağan eski qalalardıñ ornı otarlauşılarğa öte jii kezigetin.

Altın Ordalıq bütkil türkilik qalalıq mwranı ıjahattıqpen mörlegen Kärli Ivannıñ «Ülken sızbasınan» bastau alatın barşa jazba bwlaq közi taskereñdene jabılıp, Resey Imperiyasın «Norman teoriyasımen» baylanıstırğan Lomonosovtıñ ata jauı Gerhard Fridrih Millerdiñ (nem. Gerhard Friedrich Müller) 3 tomdıq «Sibir tarihı» attı müläyim eñbegi qazaqqa da qatısı bar türkilik josıq pen iz-tañbanı müldem öşirdi. Äri izeuitterdiñ aralasuımen ömirge kelgen tarihi ötirikterine TMD tarihşıların ilandırdı. Osı öşirilu tarihta bolğan qalalardıñ bwrın bolmağandığınan bastau aladı. Resey otarşıları irge tepken şaqta İbir-Sibir jäne Altay öñirindegi Barnaul, Tomsk, Aqmola, Semey, Öskemen, Qostanay, Qızıljar t.b. Reseylik jäne Qazaqstandıq qalalar bwrınnan bar şaharlardıñ ornına salınıp,  saqtalınıp qalğan tarihi jädigerler qasaqana qiratılıp, atalğan şärlerdiñ ejelgi tarihın wmıttırdı.

Sizge İbir-Sibirdegi jäne de onımen şektesetin alaş jwrtı aumağındağı: Ika, Kikas, Kambalık, Grustina, Serpenov, Kanun'on, Kossin, Terom sındı qalalardıñ jarım-jartılay türkişe äm orısşa ataluı, ne bolmasa, Karı-Sayram, Qaraqorım (Sarkuni), Alafhin (Alakçin), Kemidjket, Hakan Hirhir dep jalğasıp kete beretin şaharlar atauı birdeñe sezdire me? Iä, bwnday halıqtıq sanada bar, ğılımi sanatta joq qalalar men kentter sanı on mıñğa jetpese de mıñnan asadı. Biz sanamalağan qalalardıñ bäri İbir-Sibir men Altay aymağına tiseli. Olardıñ barlığı bwrındarı arab-parsı, qıtay, europalıq tarihi qwjattarmen qatalıp, büginderi ras-ötirigi arheologiyalıq qazbalar arqılı mäşhürlenip otır. Degenmen osı öñirlerdegi köne qalalar ornına äli künge deyin Resey tarapınan jüyeli arheologiyalıq qazbalar jürgizilmey keledi. Jürgizip keregi ne? Barlıq qalanı jabayı köşpelilerge başqwrttar men qazaqtarğa, altaylıqtarğa äm az sandı özge türki halıqtarına orıstar salıp berdi emes pe?

Osılayşa ğılımi älem jalğan Sibir tarihınıñ atası Gerhard Friedrich Müller-diñ: «Sibirdiñ eş tarihi qwndılığı joq, sondıqtan onı zerttep opa tappaymız» dep mälimdeuine imanday wyıdı. Äli de wyıp keledi. «Sibirde orıstar kelgenge deyin qala da, mädeniet te bolmağan anda-sanda qazaq pen başqwrt siyaqtı köşpeli jwrt oñdı-soldı köşip-qonıp jüretin bos jatqan aymaq» degen tüsinik jwrttıñ sanasın ulandıruda. 

Osılay aytuın aytıp qalsa da, Sibir tarihınıñ atası öziniñ «Sibir tarihında» jäne Tobıl provinciyasınıñ Kuznec üyeziniñ tınıs-tirşiligine arnalğan 1734 jılğı ğılımi eñbeginde adamdar este joq eski zamannan beri twrıp kele jatqan tarihta bolğanı eş dau-damay tudırmaytın birneşe qalalardıñ atauların keltiredi.

1734 jılı G. F. Miller (Gerhard Friedrich Müller ) 1616 jıldan bastap Joñğar imperiyası qarauına ötip, oyrattar türkilik mädeni eskertkişterdi buddalandırğan, al babalarımız 1660-1670 jıldarı orın alğan soğısta elu jıl bwrın salğan bwthanalardı qiratqan şayqas bolıp ötken Dorjinkitte (Cordjiynkiyd), yağni Semeyde bolıp, qalanıñ jeti şatırın, pwt tastardı közimen köredi.  Osı on jıldıq soğıstan keyin qalanı qayta özine qaratqan oyrattar 1672 jılı Uçurtu Han Kiyd hramın, 1676 – Boşoktu Han Kiyd hramın saldı. 1717 jıldarı bütindey Resey imperiyası qarauına köşken qalanı otarlauşılar Semipalatinsk dep atay saldı. 

Altın Ordağa bağınıştı bolğan Kärli Ivannıñ Pärmenimen 1552 jılı qazir «orıs jeri» dep atalatın  barşa Deşti-Qıpşaq öñiriniñ şaharları engizilgen «Ülken sızba» qwrastırılğanın bärimiz bilemiz. Nağız karta keyin iz-ğayım joğalıp, tek oğan engen qalalardıñ atauları ğana saqtalıp qaldı. Saqtalıp qalğan qoljazba «Ülken Sızbanıñ Kitabı» dep ataladı. Osı bir kezinde bastap jazılğanımen ayaqtalmay qalğan qoljazbanı imperiyalıq memlekettik qızmetkerler (d'yaktar) Lihaçev pen Danilov 1627 jılı jazıp bitirdi. Onda tek qana Sibirdiñ soltüstik-batısındağı jüzden asa qala atauları söz boladı. 

Jergilikti tarihşılar men ölketanuşılar resmi tarihpen kelispey öz zertteulerin jeke qarjısımen jalğastırıp keledi. Tomsk qalasında twratın tarihşı Georgiy Sidorov: «Boris patşanıñ Pärmenimen 1604 jılı irgesi qalandı delinetin Tomsk qalasınıñ ornında on mıñ jıl bwrın da şahar bolğan.  Men wyımdastırğan ekspediciya birtalay artefaktiler taba aldı. Biz salmağı 4 tonnalıq alıp bloktardı wşırastırdıq. Bwdan şığarıp aytarım: adamzattıñ ösip-örbigen jaña oşağı turalı teoriya zattay jädiger derektermen bekemdelip otır» dep mälimdeme de jasadı. Bir ättegen-ayı olardıñ basım köpşiligi barşa tarihtı grek köne deregindegi Asgarde Iriysk astanası bolğan Giperborey elin «Slavyan-Ariy» degen mistifikaciyamen wştastıradı. Azşılıq bolsa Sibirdi wlttıq negizde qazaq-tatar-başqwt dep böle-jarmay «Ülken Tartariya» degen türkilik  wstanımdağı uäjdi qwp köredi.  

Sibir jerin egjey-tegjeyli zerttegen ğalımdar äueli bükil älemdi ayran-asır etken Arkaimdı taptı. Olardıñ izin ala zertteu jürgizgender bügingi küni qirandı men üyindige aynalğan köptegen eldi meken kent ornı men şaharlardıñ iz-silemderin tauıp otırğan jayı bar.  

Ekaterinburgtik zertteuşi V.A.Borzunov keñes tarihşılarınıñ eñbekterin zerttey kele: Oral boyı, Batıs Sibir, sonımen qatar Tomsk-Narım Priob'esi aumağındağı tayga böliginde ornalasqan ejelgi qonıs mekenderdiñ naqtı orındarın anıqtap şıqtı.  İri alañı 600 şarşı metr, ortaşa alañı 270 şarşı metr bolatın 5 mıñ jıldıq tarihı bar 70-ten asa ğimarattardıñ ornın taptı.

«Otırıqşı añşılardıñ twrağı bolğan bwl öñirlerde ağaştan eki qabattı üyler salınğan, atap aytsaq, bizdiñ däuirimizge deyingi IV - III mıñ jıldıqta Ob' özenine qwyatın Kazım boyında Amnya İ qalaşığı boy kötergen» dep mälimdeydi Borzunov. 

V. I. Matyuşenko tınımsız izdenisi arqılı 1954 jılı Tomsk oblısınıñ Samus' kentinde b.d.d. 17-13 ğasırlarğa jatatın adamdardıñ eñ köne meken twrağı tabılıp, Samus mädenieti dep ataldı.  Bwl mädeniette öziniñ twtınğan bwyımdarı men eñbek qwraldarı boyınşa Oral boyı, Kama özeni, Perm' öñirindegi Turbin mädenietine wqsaydı. 

Ğalımdar osıdan şığarıp, qola ğasırında türki tekti Şığıs Europa men Batıs Sibirde birtwtas samus – turbin – seymin twtasqan mädenieti bolğan degen qorıtındı şığardı. Tom oblısınıñ irge tası 1954 jılı qalanğan Seversk qalasında tabılğan zildiñ (mamont) tisinde eki örkeşti tüye men qasietti kereit tañbası (svastika) bederlengen bizdiñ däuirimizge deyingi 20 mıñ jıldıqqa jatatın jädiger tabıldı. Al, tüye özderiñiz bilesizder Sibirlik januar emes.

Däl qazir Resey men Qazaqstanğa ortaq bwrınğı qazaq özenderi Tobıl men Esil boyındağı qış kirpişten twrğızılğan qala men kent izderi tabılıp otır. Osı bağıttağı zertteuşilik jwmısqa  V.T. Kovaleva (YUrovskaya) jetekşilik etken ekaterinburgtik ğılımi top b.d.d. III-II jıldıqtağı ağaş qabırğalı döñgelek pişindi ğimarattardı taptı. Nätijesinde Tobıldıñ eki jağalauına tap osınday 4 twraq barlığı anıqtaldı.

Orta ğasırdağı qazaq jerin basıp ötken arab-parsı sayahtaşılarınıñ jazba derekterine süyener bolsaq, 842-847 jj. aralığında Sibir men Qazaqstan jerinde bolğan arab Sallam at-Tardjuman öz joljazba kündeliginde 20 kün boyğı jürip ötken jerlerinde jartılay bwzılğan köne qalalardı wşırastırğanın egjey-tegjey jazadı. Bwl jayında jergilikti añşılardan swrağanında olar osı qalardıñ bärin «yadjudj jäne madjudj» taypaları tas-talqan etti dep jauap beredi. Tap osı «Qalalar elin» IX – XIV ğasırlarda basqada sayahatşılar men saudagerler körip, «Qwlazığan öñir» dep atadı. «Ülken Sızbanıñ Kitabında» bwl jerlerde qara şaqpaq tastı terezeli ülken tas üyler bolğan dep sipattaladı. Äri twrğındarınıñ metall men qış bwyımdarın twtınğanı, sonday-aq  diirmen tasın paydalanğanı söz etiledi.

Ötken ğasırdıñ qırqınşı jıldarı hakas astanası Abakandağı L. Evtyuhov basşılıq etetin muzey qızmetkerleri ğimarat aulasınan b.d.d. 98 jıldarğa jatatın irgetas pen saraydıñ bir qabırğasın taptı. Bwl aşılım Taşebin sarayı degen ataudı ielendi. Qış şatırlı 20 bölmeli saray bir kezdegi iri qalanıñ qaq ortasına ornalasqandığı anıqtaldı. Keybir zertteuşiler onı jerlesteri türki tekti qıtay äuletiniñ äsker basşısı bolğan Li Liinge arnap salğan degen joramal aytadı.

Ertis boyında qazirgi Pavlodar qalasınıñ orında Orda qalası ornalasqanın europalıq Snorri Sturlusson, Sigizmund Gerberşteyn, Milesku Spafariy, Nikolay Vitsender jazıp qaldırdı. Olar salğan kartada Qimaqtardıñ Orda qalası däl qazirgi Kerekudiñ orında ornalasqan. VIII-IX ğasırdağı tağı bir arab sayahatşısı Tamim ibn Bahr Mutavva'i öziniñ äueli Ertis boyındağı Qimaq qağandarınıñ ordasında bolğanın, keyin Tarazdan şığıp, 12 äydik temir qaqpalı adamdarı qwjınağan iri bazarı bar ülken bir şaharda bolğandığın. Älgi qalanıñ mañındağı jwrt eginşilikpen aynalasatındığın söz etedi. Bwl ärine – Orda qazirgi Pavlodar, biraq Taraz qay Taraz degen swraq ta tuındaydı?

Elşi äri sayahatşı Tamim ibn Bahr Mutavva'i Altaydağı Zaysan köliniñ boyınan qirağan qalanıñ orın körgenin jazıp qaldıradı. Bwl jerde babalarımız altın qorıtatın kenderge ielik etip, äşkey bwyımdarın  grek otarlarına satqandığın Gumbol'dt pen Çihaçev sındı zertteuşiler joqqa şığarmaydı.

Iä, Altaydağı jergilikti şeberler altınnan közdiñ jauın alatın nebir bwyımdarımen ejelgi orta ğasırdağı Europanı tañ qaldıra bildi. Orıstar saldı-mıs deytin qalalar öz orındarında bwrınnan bar edi. Otarşılar qazınadan bir tiın şığarmay, eski qalalardıñ qirandısın twrğın üyge aynaldırıp, jañaşa atay saldı. Mısalı: 1618 jılı eski qalanıñ mahalaları orına Kuzneck degen jaña qala boy köterdi. Tap osınday jağdayat Sibirdegi birinşi orıs qalası sanalatın Tyumen' (1586), Tomsk (1604), Semipalatinsk (1717), Omsk (1716), Barnaul (1734) sındı qala orındarına orıs basqınşıları irge tepkende orın aldı. 1604 jılı qirağan eski şäri orına salınğan Tomsk qalası 50 jıldan keyin twruğa müldem jaramay, 1648 jılı basqa jerge salınıp, bwrınğı mädeni jädigerlerimiz irgetasqa aynalıp ketti. 

Bir ökinştisi osı qalalar keñeygen şaqta talay köne ğimarattar men jädigerler jaña salınğan üylerdiñ astında qala berdi.  Noğaysibirde (Novosibirsk) Mäskeu patşalığı men Köşim han arasındağı 16 jılğa sozılğan soğıstıñ 1589 jılğı 22 mausımda bolğan soñğı şayqası orın alğan Cattırt (Çatı) qorğanı metropoliten beketinniñ astında qala berdi. Bwnday mısaldar jetip artıladı.

Bertinde 1999 jılı tağı osı qalanıñ arheologtarı Çiça köliniñ boyınan b.d.d VIII-VII ğasırlarğa jatatın  qalanıñ orın taptı. Osı aymaqtıñ Qazaq elimen şektesetin jerinde aumağı 5-ten 30 gektarğa deyin aumaqtı alatın birneşge eldi mekenniñ ornı tabıldı. Olardıñ köbiniñ atı tarihta Tartas sındı qazaqşa ataumen qalıp otır.

Sonda resmi orıs tarihınıñ Sibirdi igerui (basıp aluı) barısında bwrınnan bar «Sibirlik qalalardı biz saldıq deytin?» aksiomalanğan  qitwrqı sayasatına qaşan ğılımi-ideologiyalıq tosqauıl qoyıladı!?

Äbil-Serik Äliakbar

Abai.kz

68 pikir