Düysenbi, 18 Jeltoqsan 2017
Ädebiet 3427 3 pikir 1 Qırküyek, 2017 sağat 08:07

Beyimbet Maylin. Ayt künderi

 - Ayt qwttı bolsın!

- Aytsın, jaqsılığı birge bolsın!

- Jıl on eki ayda bir kelgen jarıqtıq «ayt» qoy, bwl kündi körgen de bar şığar, körmegen de bar şığar...

I

Säske tüs. Jelsiz tınıq ıstıq. Azğana mal auıldıñ qorasında köleñke sayın toptanıp, köbi salğan tütinge ıqtasındap twr... ızıñdağan masa, sona, şirkey esindi tandırğanday...

Auıldıñ adamınıñ bäri qıbırlap, ersili-qarsılı kezip jür. Bäri de kiingen. Jüzderinde äldenedey bir quanıştıñ belgisi bar. Jer oşaq bitkenniñ köbinde asılğan qazan, aq köbigi bwrqıldap semiz et qaynap jatır... Käri-qwrtañ şaldar, kempirler ekeu-ekeu köleñkede otır.

-Jarıqtıq-ay, bwl kündi de jwrttıñ köretin küni bar eken-au!..

Auıldıñ orta jerindegi bir üydiñ aldında üyme-jüyme bolğan kisi. İşinde kärileu kempirler, biren-saran şaldau adamdar da bar...

Bireui pışaq qayrap, bir jigit semizdeu qızıl ögizdi wstap twr.

Şetten kelgen adam:

- Qwrbandıq qabıl bolsın, - deydi.

- Ämin, aytqanıñ kelsin! - deydi şaldar.

- Neğıp keş qalıp jatırsındar?

- Maldıñ tabılğanı-aq osı boldı... şetinen wstap soyatın bwrınğı däuir qayda...

Jwmağazı Zäykülmen şette söylesip twr...

- Sen şalsayşı, men käyteyin.

- Qoy, oybay, öziñ kir, men renjimeymin.

- Kir, kempir, Jwmekeñ rwqsat bergen soñ, nesine toqtalasıñ.

- Iya, şın aytam. Şala ğoy, men bwrın da şalıp jürmin ğoy... qwday qabıl qılsa mahrwm qılmas...

- Qoy, meni äure qılma...

- Nege?

- Sonı qalay şalatının da, namazın qalay oqitının da bilmeymin.

* * *

Aldıñğı qatardağı aq otaudan bwralıp bir kelinşek şıqtı. Basında şetin kestelegen şaşaqtı kögildir jaulıq. Neşe türli asıl twmarşalar qadağan kök püliş qamzoldıñ tösi neşe türli asıl ilgek, alqım baularmen bezelgen.

Tısqa şığıp biraz twrdı da:

- Erkejan, - dedi.

Üyden 16-17 şamasındağı bwralğan ädemi qız şıqtı. Üsti-bası malınıp twr.

Kelinşek külimsirep:

- Suğa barayıq. Aydarlım da kele jatır eken, - dedi.

Qıdırıp jürgen bir-eki jigit art jağınan kelip kelinşekti qıtıqtap qaldı.

- Qoyşı, ibay, wyattı...

- Mwnşa bezenip qayda barasıñ...

- Ayttaymın...

- Bayı üyde joq bolğan soñ qwtırıp jürgenin körmeymisiñ, - dep ekinşi jigit külgen boldı...

* * *

Terlep-tepşip, üyiniñ köleñkesinde aq tekesin soyıp jatqan Moldağalidıñ qasına Uäli keldi.

- Ayt kwttı bolsın.

- Aytsın...

- Nemene, sen toqtındı sattıñ ba?

- Joq.

- Mağan satşı, äjeme qwrban şaldırayın.

- Aqşa dabay.

- Küz alarsıñ.

- Bolmaydı.

Uäli ketken soñ Moldağali tekeniñ terisin jwdırıqtap jatıp:

- Aştan öleyin dep jürip, aytta nesi bar eken, aldap aparıp soyıp bir toymaq qoy, - dep küldi...

II

Auıldan oñaşa, tomardıñ jel jağında üş qara üy twr. Mañayında qıbır etken mal da joq, ızındağan masa da joq, asılğan qazan da joq, kezip jürgen adam da joq... Künbatıs jaq şettegi üydiñ köleñkesinde, üsti-bası örim-erim bolıp bükşiip on eki-on üş jasar bir kız bala men bir orta jastı äyel otır.Jüzderi sarğılt, közderi isiñki... «Uf!» dep kürsinedi. Äldeneni oylaydı... Ayday älem quanıp jatqan «ayt» oğan azap sekildi. Bar aytatını:

- Sorladı-au, sorladıq-au...

Auıl jaqtan aqsanday basıp orta jastağı bir erkek keledi.Kiimi alım-jwlım, moynında dorba.

- Qatın, Bäken qalay?

- Ne qalayın swraysıñ, sorladı ğoy.

- Nemen, qayttı ma?

- Qayttı.

Köleñkege sılq etip qwlay ketti, jıladı.

- Aqır baydıñ tübi aştan öler degen osı eken-au... Zeynep şe?

- Kirpigi qimıldap jatır edi, ne bolğanın bilmeymin.

- O da ölgen şığar.

Moynındağı dorbanı alıp jerge tastay berdi, işinde birdeme bar sekildi.

- Birdeme taptıñ ba älde?

- Mardımdı närse joq.

Tırday jalañaş altı-jeti jasar bir wl, bir qız bala tısqa şığa keldi. Qapşıqtan alıp jatqan domalaq maldıñ terisin körip ekeui birdey tarpa bassaldı. Talastı.

- Qoyındar, kwrğırlar. Mä, bireuiñe jürektiñ qwlağı bar.

- Künimen jürgendegi äkelgeniñ osı ma, - dedi qatını.

- E, qayteyin, bermegen soñ... mınau tekeniñ eni... Mınau jürektiñ qwlağı... mwnı da itke laqtırğan jerinen aldım...Jwrttan qayır ketken ğoy... qwrbandarınıñ qanın ber dep edim, Wlbala bäybişe ayqay saldı: «Bıltırdan beri asırağanım jeter» dep... ne bergenin qaydan bileyin...

- Ay, sorlısıñ-au, mana özim barğanda işek-qarnın arşıp birtalay närse äkeletin edim, aurudan şığa almadım ğoy...

İİİ

Top-top bolğan attı, arbalı adamdar tws-twstan auılğa ağıla bastadı.

Auıldıñ orta şenindegi aq boz üydiñ mañayında lıq tolğan adam, toptanğan arba, at... kileñ bozbala. Bir top auıl qıdırıp «ayttıq» alıp jür. Auıl gu-gu.

- Ayt qwttı bolsın!

- Jaqsılığı birge bolsın!

Jer oşaqtıñ basında üş-tört adamnıñ bası qwralıp qaldı. Birdeme esitip bastarın şayqasıp otır.

- Esil er-ay, qor bolğan eken...

Birden-birge jayılıp habar aq boz üydiñ mañayındağı köp adamğa da jetti.

- Qatını men Bäken kaytıptı...

- Qaşan?

- Bügin.

- Alda, bişara-ay!

- Qaytqandarı da dwrıs bolğan eken, tiridey kör bolıp edi.

- Ayt küni qaytqanı tileuleri dwrıs bolğan eken bişaralardıñ.

- Dünie degen osı, jigitter, - dedi ortada otırğan bir aqsaqaldı kisi.

- Edäuir jıl boldı-au. Ögiz ölgenniñ basında «ayt» bolıp at şaptırğanımızda, jiılğan adam qanşa bolsa da, bögelmey- aq qımızğa qandırıp şığarıp edi. Aqırında bügin sol Bäkeñ qatınımen aştan ölip otır... twz-dämin tatqan jigitter, eskeriñder, etterindi jegen soñ, janazasın jerge tigizinder, sauap qoy...

* * *

Et jelindi, qımız işildi, jwrt jinalıp eldiñ sırtındağı beleske şığıp, jalau baylap oyın qıluğa aynaldı. Aqsaqal sözin tındağan jan joq...

At şabıs, küres, toq bäyge... aştan elgen Bäken men Zeynepke köptiñ körsetken qwrmeti «tileuleri dwrıs eken, ayt küni qayttı!..» boldı.

1922 jıl

3 pikir