Särsenbi, 19 Aqpan 2020
Jeltoqsan jañğırığı 1333 19 pikir 13 Qañtar, 2020 sağat 12:28

«Jeltoqsan oqiğasınıñ köleñkeli twstarı köp»

Uaqıt zımırap ötip jatır. Keñes odağınıñ ıdırap, onıñ qwramındağı respublikalar egemendik aluına sebepşi bolğan Almatı men Qazaqstannıñ basqa da qalalarında 1986 jılı ötken Jeltoqsan ereuiline 33 jıl, demek ğasırdıñ üşten bir böligi boldı. Osınşama uaqıt ötkenine qaramastan elimizdiñ egemendiginiñ alğaşqı qoñırauı bolğan osı oqiğanıñ köleñkeli twstarı jetkilikti. 

Eñ bastısı - mıñdağan adamdar qatısqan narazılıq şerulerin wyımdastırğan kimder? Ol kezde qazirgidey belsendi toptar ğalamtor arqılı bir birine habarlay qoyatın elektrondı jüye joq. Ekinşi swraq - arada osınşama uaqıt ötkenine qaramastan jeltoqsan oqiğası sayasi bağasın aldı ma? Mümkin bwl belgili bir twlğa nemese twlğalardıñ joğarı bilikke qol jetkizu üşin jasağan äreketi emes pe? Ereuil kezinde qan tögildi, keyin qanşama jastar quğın sürginge, küyzeliske wşıradı, joğarğı oqu ornınan, komsomol men partiya qatarınan şığarıldı, sottaldı, türmede otırdı. Ökinişke oray, osı swraqtardıñ köpşiligine naqtı jauap joq. Endi retimen jeltoqsan oqiğası jaylı naqtı derekter men pikirlerge toqtalayın

Almatı qalasında jastardı alañğa şığuğa wyımdastırğan kimder?

 Ötken jılı «Dat»  gazetiniñ 46 nömirinde  (14 qañtar) Sabır Qasımovtıñ «Jeltoqsan sindromı, biz odan qwttıldıq pa»? - degen maqalası jariyalanğan edi. Avtor jaylı qısqaşa anıqtama. Sabır Ahmetjanwlı zañ ğılımdarınıñ kandidatı, Jeltoqsan oqiğasın zertteu jönindegi M. Şahanov bastağan  memlekettik komissiyanıñ qwramında jwmıs istegen. Elimiz egemendik alğannan keyin QR Kostituciyalıq keñesiniñ müşesi, QR parlamentiniñ senatorı, Prezidentiñ parlamentegi ökildiginiñ basşısınıñ orınbasarı qızmetin atqarıptı. 1986 jılı Mäskeude Sovet odağı kommunistik partiyasınıñ (SOKP) qoğamdıq ğılımdar  akademiyasında oqıp jüredi. Jeltoqsan oqiğasınıñ qarsañında Almatığa ğılımi täjiribelik konferenciya ötkizuge wşıp kelip, 15 jeltoqsan küni mäseleni Qazaqstan kompartiyası ortalıq komitetiniñ (QKP OK ) bölim meñgeruşisi V.I. Efimovpen kelisedi. Osı arada erteñ OK-iñ plenumı bolatının, D. A. Qonaevtıñ qızmetten ketetinin estidi. Avtordıñ joğarıda körstilgen maqalasınan biraz üzindi keltireyin (kursivke alındı. M.Q). Sol küni aqparattı naqtıraq biletin jaqın joldasımdı kezdestirdim. Ol bükpesiz bar şındıqtı, D.A. Qonaevtıñ ornına   Ul'yanov obkomınıñ birinşi hatşısı G.V. Kolbindi saylanatının, bwl Respublika basşılığındağı alauızdıqtıñ, Birinşiniñ ornına talastıñ nätijesi. Mağan senim körsete, eşkimge eşbir jağdayda tisimnen şığarmaytınım jöninde ant alğannan keyin ğana ol soñğı kezde Qazaqstan kompartiyası OK Birinşi hatşısınıñ ornına ümitkerlerdiñ üş törteui talasıp jür, olar Mäskeuge jağımpazdanıp, Qonaev turalı nebir jaysız mälimetter berip, kir jağıp jür», dep jazıptı. 

Avtordıñ pikirinşe bilikke talasuşılardıñ işinde: birinşi orında Zaqaş Kamelidenov, Mäskeuge şın berilgen, wzaq merzim Qonaevqa jaqın bolğan, wltşıldıq wstanımdarı üşin Oljas Süleymenov pen Ömirbek Joldasbekovtı  qudalauğa alğan adam. Ekinşi ümitker retinde eñbek jolın Qarağandıdan bastağan Marat Meñdibaev körsetilipti. Üşinşi ümitker köp jıldar boyı Qızılorda , Kökşetau men Torğay oblıstardıñ birinşi hatşısı bolğan isker basşı Erkin Äuelbekov eken. Ol D.A. Qonaevtı biraz sınağanımen respublikanıñ birinşi basşısı bolu üşin belsendi äreketke barmaptı. Taqtan kelesi ümitker retinde  N.Ä. Nazarbaev körsetilipti. Avtor onı: «Qazaqstandağı birinşi basşı rölin atqaruğa layıq minez tanıtıp, soğan säykes qadamdar jasay alatın twlğa», dep sipattaydı.

Negizinde 80-jıldardıñ orta kezinde Respublika basşısına ümitkerler retinde  Ministrler keñesiniñ törağası N.Ä. Nazarbaev, biraz jıldar Almatı oblısınıñ birinşi hatşısı bolıp sınaqtan ötken, atına kir keltirmegen K.M. Auhadiev jäne  täjiribesi mol, isker basşı E. Äuelbekov aytılatın. Keñes Mwstahanwlı 1985 jılı qızmetinen taydırılıp, «Rissovhozstroy» degen mekemeniñ basşısına auıstırıldı. Sol jılı Almatı oblpartkomınıñ birinşi hatşısına M.S. Meñdiğwlov saylanıp, jerlestik pen paraqorlıqpen küresemin dep Goloşekinniñ «kişi oktyabr'» sayasatın qaytalap, köp jıldar Almatı oblısın basqarğan A. Asqarovtıñ adamdarı dep birtalay partiya jäne keñes qızmetkerlerin qudalap, qırğiday tigen. Şındığına kelsek Respublika basşılığına birinşi ümitker 1984 jıldan Ministrler keñesiniñ törağası qızmetin atqarğan N. Ä. Nazarbaev edi. SOKP Ortalıq Komitetiniñ bas hatşısı M.S. Gorbaçevpen ortaq til tabısqan 46 jastağı Nwrswltan Äbişwlı 1986 jılı 10 jeltoqsanda ötken QKP-nıñ plenumında respublikanıñ birinşi basşısı D.A.Qonaevtı kadr tañdau sayasatı men jwmısı jäne ömirden alşaq ketkenin sınğa aladı. Keyinirek Mäskeuden şığatın «Drujba» jwrnalında osı taqırıpta ülken maqala jariyalaydı.  

Biraz jıl SOKP-nıñ bas hatşısı qızmetin atqarğan M.S. Gorbaçev «Qayta qwru-Perestroyka» jaylı mıljıñdap, wran tastap köp söyleytin, iskerligi şamalı sayasatker boldı. Keñes odağın ol basqarğan jıldarı ekonomika qwldırau şegine jetti. Mihail Sergeeviç 1985 jılı 6 qırküyekte Respublika basşısı D.A. Qonaevpen kelispey, Otan qoymasına respublikanıñ qanşa astıq qwyatının bilu üşin Almatığa soqpay birden Celinogradqa keledi. Şortandıda bükilodaqtıq astıq şaruaşılığı ortalığında ötken ülken jiılısta institut direktorı, Memlekettik sıylıqtıñ laureatı, akademik A.I. Baraevtı qattı sınğa aladı.  Orınsız jäbirleuge şıday almağan Aleksandr Ivanoviç arada bir eki täulik ötpey qaytıs boldı.

Sabır Qasımov maqalasında: «16 jeltoqsanda Qazaqstan KPOK- niñ  tarihi plenumında Mäskeu öziniñ otarlau sayasatın jalğastıra otırıp, Kolbindi Qazaqstannıñ kelesi gubernatorı etip bekitti», dep jazıptı. Sol küni avtor ğalımdar men oqıtuşılardıñ közqarasın bilu üşin ğılım akademiyası men joğarğı oqu orındarına soğıptı, türli wlt ökilderimen kezdesipti. «Intelligenciya, ziyalı qauım ökilderi bilikke Kolbinnniñ kelgeniniñ soñı jaqsı bolmaytının tüsiner dep oylağan edim, alayda qatelesippin, söyleskederiniñ bäri üreyli, jigerli iske dayar emes, jaltaq, boy tasalağış bolıptı». Sonımen Sabır Ahmetjanwlı: «Qoğamnıñ qay böligin qanday ädis, uäjben Brejnev alañına alıp şığuğa bolatının oylanıp tolğanıp, olar qazaq jastarı twratın jataqhanalar degen qorıtındığa kelip, iske kirisedi. Äkemniñ eski «Mosviç» mäşinesimen jataqhanalardıñ birinen soñ birine bara berdim. Saqtıq jasap, mäşineni alıstau qoyıp, studenttermen dälizderde nemese kireberis esik alañdarında jolığıp: «Erteñ 16 jeltoqsan küni tañerteñ Ortalıq komitet ğimaratı aldında miting ötetinin, kimde kim Kolbinniñ tağayındaluımen kelispese, sonda  jinaluğa şaqırdım. Tün jarımına deyin studentter men jwmısşı jastardıñ 20 şaqtı jataqhanasın aralap şıqtım. Erteñinde alañğa kelip, qaraqwrım adamdı körgende, meniñ quanışımda şek bolmadı. Ol kezde jastardı aldarında nendey tağdır kütip twrğanın, ärine men bilgen joq edim, mindetim aşu ıza kernep, küyinip twrğandardı birinşi qadam jasauğa şaqıru ğana edi», deydi maqala avtorı. 

Joğarıda keltirilgen derekterge qarağanda mıñdağan jastardı ügittep, alañğa şığarğan jılğız Sabır Qasımov bolıp twr. Bwl şındıqqa üylespeytin ertegi, beytanıs adamdı tün işinde jataqhanağa kim kirgizedi, kirgenniñ özinde, ondağan, tipten jüzdegen studentterdi jinap, qalay ügit-nasihat jürgizedi, onı kim tıñday qoyadı? Şındığına kelsek, jastar arasında ügit nasihat jürgizilgeni ras. 16 jeltoqsanda keşke qaray qızmettik aq «Volga» mingen twlğalı adamdar joğarğı oqu orındarınıñ studentteri men jwmısşı jastar jataqhanalarına kelip, ügit jürgizgenin estigen edim. Bwl şaranı köp jıldar Respublikanıñ birinşi basşısı bolğan, partiya müşesiniñ wstanımına adal, jası jetpisten asqan D.A. Qonaev wyımdastıruı mümkin emes. Ol kezde partiyalıq tärtip qatal, Ortalıq komitet byurosınıñ şeşiminsiz onday iske eşkim bara almaydı, jwmıs astırtın jürgizilui mümkin. 

Ükimet üyinde jastardıñ narazılıq şaraların wyımdastırıp, baqılap otırğan adam bolğanın Sabır Qasımovtıñ maqalasınan bayqauğa boladı. Avtor: «16- 17 jeltoqsan künderi jağdaydı jiti qadağalap, QKP OK sayasi ştabında köterilisti basu maqsatında qanday şeşimder qabıldanıp, qanday bwyrıqtar berilip jatqanın közimmen körip, qwlağımmen estip, taldaudan ötkizip otırdım. Jastardıñ asığıs dayarlağan wrandarı men plakattarınıñ birazın tekserip, 17 jeltoqsanğa qarağan tüni özim tarattım. Qanşa saqtanğanmen İşki İster Ministrliginiñ qızmetkerleri halıq köp jinalğan jerler men jataqhanalar janında meniñ «Moskviçpen» jürgenimdi körip, baqılauğa alıptı»,  dep jazıptı. Arada üş tört kün ötkennen soñ S. Qasımov QKP OK-niñ bölim meñgeruşisi Efimovke jolığıp ğılımi konferenciyanı esine salıptı. «Ol mırs etti de: «qaydağı konferenciya, Mäskeuiñe qayta ber, sen 17-18 jeltoqsanda ne sebepti jataqhanalardı araladıñ», dep swraq qoydı. Qoştasıp jatıp: «Mwndağılar seni halıqtı alañğa şığaruşı osı, tärtipsizdikterdi wyımdastıruşılardıñ biri», depti. Sonda Mäskeudegi partiya   akademiyasınıñ tıñdauşısına qwpiya aqparattardı berip otırğan kim?   

16-17 jeltoqsanda Brejnev alañında bolğan oqiğalar 

Resmi derekterge qarağanda 16 jeltoqsanda erteñgi sağat 10 şamasında Brejnev alañına 300-ge juıq jastar jinaladı. Tüsten keyin ortalıq köşelermen wrandar kötergen lek-lek ereuilşiler tobı köbeyip, keşke qaray narazılıq şeruine jinalğandar sanı 20 mıñnan asadı. Alañda ne bolğanı jaylı bärin öz közimen körgen Bayğali Esentaev «Feysbukte» bılay jazğan eken. 

«Ereuildiñ birinşi küni minbege şıqqan ärtürli deñgeydegi basşılar halıqtı sabırğa şaqırıp, taramasa jaman bolatının aytıp jattı. Izalı jastarğa olardıñ sözi onşa äser ete qoyğan joq, kerisinşe jağdaydı şielenistirip jiberdi. Qas qaraya bastağanda qoldarına reziñke tayaq wstağan saqşılar küş qoldanıp, jinalğandardı taratpaq boldı. Jastar sasqalaqtap taray bastadı, sol kezde «qaşpañdar» degen dauıs estildi. Söytsek, biraz jigitter alañnıñ tömengi jağındağı alleyanıñ jaqtauınan mramorlardı opırıp alıp jatır eken. Bizde jaqın ornalasqan üylerdiñ irgetasın, fontannıñ şetindegi tastardı sındırıp qarulanğan topqa qayta wmtıldıq. Birde olar şeginip, birde  biz şeginip, kezek şabuıldasıp jattıq, Ükimet üyiniñ terezeleri sınğanı da esimde. Tüngi on-onbir şamalarında olarğa qosımşa küş keldi, Ükimet üyiniñ artınan şığıp bizge äskeriler men miliciya lap qoydı, keybireuleriniñ jeteginde itter boldı. Amal joq alğaşqıda aqırındap şeginip, soñı jappay  qaşuğa wlastı. Artımızdan şıñğırğan dauıstar estilip jattı. Kelesi küni tañğı sağat altı şamasında Mir (qazir Jeltoqsan) köşesimen joğarı jaqqa üş tört avtolavka tärizdes jük mäşineleri ötti. Olar alañğa toqtadı da, köşege iilgen temirler men ağaş kesindilerin şaşa bastadı. Bir mäşineden soldattar jäşikpen araq tüsirip, alañnıñ är jerine qoyıp, qağazğa oralğan zattardı da laqtırıp jattı, keyin onıñ esirtke ekenin bildik. Sağat onğa qaray jastar qaytadan alañğa jinala bastadı. Bir oqiğa esimde qaldı. Tañerteñ Abay dañğılındağı ayaldamada avtobus' kütip twrğan jolauşılar men dükenge şıqqan qarttar, köpşiligi orıs wltınan, jinalğan eken. Olardıñ ortasında swr papaha, üstine şinel' kigen oficer: «tünde bwl kalbitter orıs detsadtarına kirip, balalardı öltirip ketipti»-  degenin estidik. Orıstar «ujas» dep jağaların wstap, şoqınıp, karğap silep jattı. Qasımdağı dosım: «Oficer emessiñ be, nege ötirik aytasıñ»- dedi. Men tündegi şayqastan keyin qarusız jüruge bolmaytının bilip, tor setkege qağazğa oralğan tas salıp alğan edim, aynaldırıp twrıp älgimen oficerdi wrdım, jelkesinen oñbay tidi. Wstamaq bolğandardı iterip, aldı artıma qaramay qaştım, äyteuir qwtılıp kettim», deydi avtor.

Tañ qarañğısında arnayı köliktermen alañğa jäşik-jäşik araq äkeludi    wyımdastırğan kimder? Ol kezde qäzirgidey qaptağan sauda ornı joq, Almatıda araq satılatın 4-5 gastronom bar, işimdik şığaratın bir zauıt bolğan şığar, barlıq önim qatañ esepte. Demek alañğa şıqqan jastardı «jarılqauşılar», dwrısın aytsaq arandatuşılar, biliktegi qwzıretti adamdar. Solardıñ nwsqauımen araq zauıttan nemese sauda jüyesiniñ qoymasınan äkelinui mümkin. 60-80 jıldarı respublika twtınuşıların biriktiretin, qala men audandardı bılay qoyğanda, är eldi mekende bölimşeleri men sauda qoymaları bar «Kazpotrebsoyuz» degen mekeme bolğan. Köpjıldar boyı onı Ömirzaq Särsenov basqarğan, jappay jekeşelendiru kezinde qoğamdıq mekemeniñ jıljitın jäne jıljımaytın mülikterin, Alatau bökterindegi (Qarğalı mañı) 20 gektardan asa şwraylı jerdi, salınıp jatqan sanatoriy ğimaratımen qosa menşigine aynaldırğan. Sol jıldarı osı audanda bir sotka (100 şarşı) metr jerdiñ qwnı birneşe mıñ dollar bolğan. 90-jıldarı Ö. Särsenov «Otan» partiyasınıñ byuro müşesi retinde sayasatpen belsendi aynalısadı, «Halıq kooperaciyası»  partiyasın qwrmaq bolğan. Kezinde äkesi jımqırğan «Kazpotrebsoyuz» baylığınıñ arqasında qazir eki balası Qazastan millionerleriniñ tiziminde. Şaşılğan esirtkege kelsek, ärine bwl tikeley Wlttıq qauipsizdik qomitetiniñ (KGB) jwmısı. Onı 1983-1985 jıldarı Z. Kamalidenov, 1985 jıldan Mäskeuden şaqırılğan Vladimir Miroşnik degen basqarğan.

Jeltoqsan oqiğası kezinde wltaralıq qatınasqa sızat tüsip, neşe türli äñgimeler bolğanı ras. 19 jeltoqsanda qaladan avtobuspen kele jatqan edim, ayaldamadan tüsisimen eki äriptesim: biri wzıntwra orıs, ekinşisi  alasa boylı grek jigiti, «Ştepsel» men «Tarapunka» deuşi edik, bizden ozıp, äñgimelesip kele jattı. Brejnev alañındağı oqiğa jaylı: «Itterge sabaq boldı, enli kötterin qısıp jüretin şığar» dep jastardı mazaq etip baradı. Artınan quıp jetip: «Ne sandıraqtap kelesiñder, jastardıñ eşqanday kinäsi joq, äreketi dwrıs, körip twr. uaqıt öte bwl oqiğa oñ bağasın alatın boladı» dedim.  

Endi jeltoqsan oqiğası jaylı D. A. Qonaevtıñ: «O moem vremeni» dep atalatın (Almatı, 1992, «Däuir» baspası) kitabınan üzindi keltireyin. 16 dekabrya 1986 goda sostoyalsya plenum CK KPK , gde sekretar' CK KPSS oglasil o moem uhode  na pensiyu. Pervım sekretarem CK KPK izbrali Kolbina. 17 dekabrya okolo 11 çasov utra mne pozvonil vtoroy sekretar' CK KPK  O. S. Miroşhin i poprosil priehat' v CK. Na moy vopros; «Çem vızvano, ved' ya na pensii on otvetil: «Na ploşadi sobralas' gruppa molodeji. Oni trebuyut raz'yasnit'  reşenie proşedşego vçera Plenuma CK. Bılo bı horoşo Vam vıstupit' pered sobravşimi i raz'yasnit' sut' dela». On peredal trubku Kolbinu. Tot poprosil priehat' v CK i vısupit' pered molodej'yu. YA soglasilsya i priehal, zaşel v kabinet pervogo sekretarya, gde bıli v sbore vse çlenı byuro. Prosidel dva çasa. On peregovoril s Moskvoy  i obraşayas' ko mne skazal, Vı svobodnı. Otdıhayte, mı sami primem merı i navedem poryadok. Kolbin predlojil vıstupit' pered molodej'yu Nazarbaeva i Kamalidenova. Pered uhodom sprosil Miroşhina, zaçem menya vızvali i ne dali vıstupit'. On otvetil: posovetovalis' çlenı byuro i reşili. çto Vam na ploşadi vıstupat' ne nado. Kogda vozvratilsya domoy mne pozvonil M.S. Gorbaçev.On sprosil: «Çem ob'yasnit' takoy vıhod molodeji»? YA otvetil:  «Seyças' sobralos' rukovodstvo respublik i oni soveşayutsya. On skazal, horoşo razberemsya i primem merı, navedem poryadok». Nikto iz rukovoditeley respublik i ne razyasnili molodeji suti Plenuma. Vmesto etogo oni postavili pod ruj'e miliciyu i voyska, jestoko raspravilis' s sobravşmimisya. Keyin Dimaş Ahmetwlı alañğa jinalğan jastardıñ aldında söyleuden bas tarttı degen ösek taratıldı.

Jeltoqsan oqiğası jaylı «Abai.kz» portalında (16.12. 2019) «Allajar» fil'min tüsirgen belgili kinorejisser Qaldıbek Äbenov bılay dep  jazıptı. 17 jeltoqsanda Furmanov köşesiniñ boyımen toptasqan jastar alañğa qaray bara jatqanın körip, olarğa ilesip men de bardım, bäri tınış edi. Sol küni Mäskeuge wşatındıqtan tüsten keyin ketip qaldım. Qonaqüyde keşki jañalıqtardan: «Almatıda maskünemder men basbwzar jastar alañğa şığıp bwzaqılıq jasaptı degen» habar taratılıp jatqanın estidim. 

Brejnev alañında jantürşigerlik qayğılı oqiğa ekinşi küni keşke qaray orın aldı. Ereuilge şıqqandardı taratu üşin «Metel'» dep atalğan operaciya wyımdastırıldı. Wşaqpen Novosibir jäne basqa qalalardan qwramında orıstarmen qatar, kavkaz jäne t.b. wlt ökilderi bar mwzday qarulanğan äskerler, jäne jergilikti miliciya alañğa jinalğan mıñdağan  jastardı qorşap aldı. Olardı taratu üşin jeltoqsannıñ ayazına qaramastan avtokölikterden mwzday su bürkilip, küş qoldanıla bastadı. Şamamen eki jarım mıñğa juıq adam işki ister bölimine jetkizilip, nemese wrıp soğıp, arnayı kölikterge tiep qalanıñ sırtına aydalağa aparıp tastaldı. Qaqtığıs kezinde E. Sıpataev, S. Mwhamedjanova, K. Moldanazarova,  M. Äbdiqwlov, L. Asanova siyaqtı qırşın jastar mert bolıp, täuelsizdik tañı atqanın körmey ketti. Keyin jeltoqsan oqiğasına qatısqandarğa qanşama qısım jasalıp, qaraküye jağıldı, quğın sürginge wşıradı, joğarğı jäne arnayı oqu orındarınan şığarıldı. Ereuilge belsendi qatısqan 99 adam äkimşilik qılmıstıq jazağa tartıldı. Qayrat Rısqwlbekov, Samat Qonısbekov, Jansaya Säbitovanıñ jasağan erlikteri jastarğa önege bolıp wmıtılmas.  

Qazaqstan KP OK-niñ G. Kolbin bastağan. M. Meñdibaev jäne t.b. byuro müşeleri qoştağan belsendiler ügit nasihat jwmıstarına kiristi. Elimizdiñ  keybir ataqtı ziyalıları jastardı naşaqor men maskünemder, qazaq halqın masqara etti dep jazğırdı. Studentter arasında tälim tärbie jwmıstarı qanağatsız jwrgizilgen dep Qaz MU-niñ rektorı Ö. A. Joldasbekovke, Halıq şaruaşılığı institutınıñ rektorı N. Mamırovqa. Qazaq politehnikalıq institutı, Fizkul'tura men sport jäne t.b. joğarğı oqu orındarınıñ basşılarına partiyalıq sögis jariyalandı. Keyinirek wltjandı körnekti ğalım, darındı wyımdastıruşı Ömirbek Arslanwlı qızmetinen bosatıldı. Sabır Qasımov: «degenmen de nebir azamattar qasqayıp, jüyege qarsılığın bildirdi. Qazaq KSR Joğarğı keñes prezidumınıñ qızmetkeri Beybit Qoyşıbaev, Irek Däurenov, Sofa Smataev  jäne basqa ziyalılar jalpı wlttıq qarsılıqqa öz ünderin qostı dep jazıptı. «Men qazaqpın dep wran tastap, jır jazğan Jwban Moldağaliev G. Kolbinniñ Qazaqstan jazuşılar Odağında ötkizgen jiılısında : «Sarı ayaz ben kök mwzda öz wltınıñ taptalğan ar namısın qorğauğa şıqqan wl qızdarın janaşırlıq bildirip: «Mınanday swmdıqtı körgenşe keşegi qırğın soğısta (Ekinşi düniejüzilik soğıs, M.Q). nege ölip ketpedim - dep narazılığın aşıq bildiripti.

Sabır Qasımov öz maqalasında 1986  jılğı jeltoqsan köterilisin basıp janşuda Z. Kamalidenov pen M. Meñdibaevtıñ atqarğan rölin naqtı körsetipti. Avtor18 jeltoqsanda SOKP Ortalıq komitetininiñ hatşısı M.S. Solomencev ötkizgen partiya jiılısında Z. Kamalidenov köterilisşilerdi ayausız basıp, oğan qatısuşılardı jazalauğa şaqırğanın, M. Meñdibaevtıñ basşılığımen Almatınıñ zauıttarı men fabrikalarında isteytin jasaqşılar armaturadan jasalğan temir soyılmen qarulandırılıp, beybit şeruge şıqqandardı soqqığa jıqtı»- dep jazıptı. 1985 jılı WQK-niñ (KGB) törağası qızmetine Mäskeuden  kelgen Miroşnik tağayındalğan edi, ol jaylı da eşteme aytılmağan. 17 jeltoqsanda temir soyıldarmen qarulandırılğan jasaqşılar ereuilşilerge qarsı jiberilgenin naqtı bilmeymin. Jeltoqsan oqiğası kezinde arandatuşılar men bwzaqılarğa qarsı saqtıq şaraların küşeytu maqsatında äleumettik mekemeler men qoğamdıq orındarda jasaqşılar wyımdastırılğanı ras. Jwbayım qalanıñ ortalığındağı jinaq bankiniñ meñgeruşisi qızmetin atqaratın, eki täulik boyı jwmıs ornında bolıp, sonda qonıp jürdi. Men jwmıs isteytin ğılımi zertteu institutı qala sırtında edi. 17 jeltoqsanda tüske qaray Qarğalı kooptehnikumınıñ jüzden asa studentteri ortalıq alañğa toptasıp bara jatır, solardı toqtatıp keyin qaytarıñdar degen nwsqau boldı. Onşaqtı jasaqşılar men üş tört miliciya qızmetkerleri aldarınan şığıp, aqılımızdı aytıp alañğa deyin ara qaşıqtıq on şaqırımnan asatının, jol jönekey birdeñege wrınıp qaluları mümkin ekenin tüsindirip, studenterdi jataqhanalarına qaytardıq. 

Ne sebepti jeltoqsan qozğalısına sayasi bağa berilip, onı basıp janşığandar jazağa tartılmadı?

Jeltoqsan oqiğası jaylı 2018 jılı «Qazaq üni» portalında belgili aqın qoğam qayratkeri Mwhtar Şahanov bılay dep jazıptı. Men Mäskeude SOKP -nıñ 28 S'ezinde (1990), Aral mäselesin aytam dep M. S. Gorbaçevti aldap, Jeltoqsan şındığın älemge jayıp saldım. Keyinirek Reseydiñ twñğış Prezidenti Boris El'cin tügeldey meni jaqtap, odan qaymıqqan Gorbaçev komissiyanıñ teñ törağası retinde meni bekitti, oqiğağa kinäli adamdardıñ atı jönin tizip berdim. Biz aşqan şındıqtı joqqa şığaru maqsatında KSRO-nıñ qauipsizdik komiteti, İşki ister ministrligi, prokuraturası birigip, arnayı komissiya qwrdı. Jeltoqsan kommissiyasınıñ törağası bolıp bekitilgen Qadır Mırzaliev: «Alañğa şıqqandardıñ bäri naşaqorlar men maskünemder edi»- degen kolbinşilerdiñ pikirin quattadı. Onı KSRO bas prokuraturasınıñ orınbasarı S. Qasımovtıñ mağan jazğan hatınan biluge boladı

Jeltoqsan oqiğası jaylı D.A. Qonaetıñ: «O moem vremeni» kitabınan qısqa üzindi keltire keteyin  V dekabre 1990 goda CK KPSS  pod davleniem obşestvennosti priznal svoyu oşibku, s celogo naroda bılo snyato nespravedlivoe obvinenie. Avtoritetnaya komisiya pod rukovodstvom narodnogo deputata SSSR  M. Şahanova prişla soverşenno k protivopoljnomu vıvodu: çto vıstuplenie kazahstanskoy molodeji ne bılo nacionalistiçeskim, eto bılo ih pravo na svobodnoe vırajenie  grajdanskoy politiçeskoy pozicii. Komissiya poimenno nazvala vinovnikov primenenie silı dlya razgona, izbienie i aresta soten i tısyaç molodıh lyudey. Ona prişla k vıvodu: priznat' nevozmojnım ostavlyat'na zanimaemıh doljnostyah etih skoprometirovavşih sebya lyudey. No do logiçeskogo konca eto trebovanie ne bılo dovedeno. V Kazahstane ne bılo nikakogo nacionalizma i bazı dlya ego vozniknovenie, politiçeskie ocenki bıli oşiboçnıe. 

Endi Jeltoqsan komissiyanıñ jwmısı nemen bitkeni jaylı «Obşestvennaya poziciya» gazetinde (15.02. 2018 g.) 1992-1995 jıldarı Qazaqstan Respublikası Konstitutciyalıq sotınıñ hatşısı qızmetin atqarğan A. Nurmagambetovtıñ: «Konstitutcionnıy sud poçemu ne rassmotrel delo po dekabrskim  sobıtiyam» degen maqalasınan üzindi ketireyin. Podgotovka dela dlya rassmotreniya  bıla poruçena sud'e S. Kasımovu. Neskol'ko pozdnee, s uçetom predstoyaşego ob'ema processual'nıh deystviy k rabote bıl podklyuçen sud'ya  G. Kim. Sud'i dokladçiki napravlyalis' v slujebnuyu komandirovku v stolicu Rossiyskoy Federacii dlya sbora materialov i oprosa bıvşih partiynıh, sovetskih i pravoohranitel'nıh organov, projivayuşih v Moskve, imeyuşih otnoşenie k dekabrskim  (1986) sobıtiyam, vklyuçaya bıvşego sekretarya CK KPK G. Kolbina. Podgotovka k sudebnomu razbiratel'stvu zanyalo znaçitel'no bol'şe vremeni, no vmeste s tem vse şlo k ob'yavleniyu naçala sudebnogo razbiratel'stva.Situaciya v korne izmenilas', kogda vesnoy 1993 goda  Verhovnım Sovetom RK H11 sozıva bıli vınesenı izmeneniya i dopolneniya v vışepereçislennıe zakonı, suşestvenno urezavşie polnomoçiya Kostitucionnogo suda. V çastnosti KS lişilsya prava ne tol'ko vozbujdat' sudoproizvodstvo po sobstvennoy iniciative, no i prava po sobstvennoy iniciative  rasşiryat' predmet iska. Avtor svoyu stat'yu zakançivaet tak:  «Tragiçeskie sobıtiya 1986 goda vsegda budut nezajivayuşey ranoy v soznanii naşego naroda»  

Sonımen 1986 jılğı jeltoqsan köterilisi öziniñ sayasi bağasın tolıqtay ala almay, biraz mäseleler aşıq aytılmay otır. Sabır Qasımovqa Ükimet Üyinde de:«Eşkimge eşbir jağdayda tisimnen şığarmaytınım jöninde ant alğannan keyin ğana Qonaevtıñ qızmetinen alınıp ornına Ul'yanov obkomınıñ Birinşi hatşısı G. Kolbin saylanatının»- aldın ala aytqan kim? Oğan 16-17 jeltoqsanda QKP OK sayasi ştabında köterilisti basu maqsatında qanday şeşimder qabıldanıp, qanday bwyrıqtar berilip jatqanı jaylı» aqparat berip otırğan kim? 

2009 jılı ğalamtorda Mwhtar Şahanov, Dos Köşim men Jasaral Quanışäli: «Bilik auısıp, jendetter jazalanbay 1986 jılğı jeltoqsan aqiqatı aşılmaydı» degen taqırıp boyınşa swhbatı jariyalanıptı. Sodan beri on jıl ötse de «jabulı qazan jabulı» qalıp otır. Jaqında belgili aqınımız «Abai.kz» portalında jariyağan öleñ joldarına nazar audarayıq:

Säl ayalda, tağzım etpey bwl alañnan ötpeñder,
Alañ betin qorşap twrğan şırşalarğa ala kök,
Jas büldirşin sezimiñdi janar etip qarap öt,
Sol arada satqındıqtıñ elesteydi qara bet,
Qara bettiñ bügin köbi dara twlğa qara bet.

1991 jılı 8 jeltoqsanda Belorustıñ Belovej'e ormanında üş eldiñ Resey Federaciyasınıñ basşısı Boris El'cin, Ukrainanıñ - Leonid Kravçuk, Belorustıñ - Stanislav Şuşkeviç kezdesip, olar egemen el bolğanın, täuelsiz memleket odağın (SNG TMD ) qwratının jariyaladı. Sol küni Boris El'cin AQŞ tıñ Prezidenti Buşqa qoñırau şalıp, Keñes odağı tarağanın, endi onday alıp derjava joq ekenin mälimdedi. Keñes Odağınıñ qüramında bolğan respublikalardıñ işinde eñ soñğısı bolıp, Qazaqstan egemendigin 1991 jılı 10 jeltoqsanda jariyaladı. Sondıqtan osı kün täuelsizdik küni bolğanı dwrıs. 17 jeltoqsan täuelsizdik meyramı emes, jeltoqsan qwrbandarın eske alatın qaralı kün bolğanı dwrıs.    

1986 jılğı jeltoqsan oqiğası qarsañında Ükimet basşılığına ümitkerlerge kelsek, 1986 -1988 jj Qazaqstan kompartiyası OK-niñ hatşısı  qızmetin atqarğan Z. Kamalidenov 1988 jılı Qazaq KSR Joğarğı Keñesiniñ törağası qızmetine saylanıp, sol jılı 52 jasında zeynetke şığıptı. 1985 jıldan Qazaqstan kompartiyasınıñ hatşısı qızmetin atqarğan M.S. Meñdibaev 1988-1991 jj aralığında Qazaq KSR Ministrler Keñesiniñ  törağasınıñ orınbasarı bolıp, sayasattağı mansabı sonımen ayaqtalğan körinedi. Köşetau, Torğay jäne Qızılorda oblıstarında köp jıldar Birinşi hatşı bolıp istegen, 1988-1990 jıldarı KSRO Joğarğı Keñesiniñ  Wlttar mäselesi jöninde Komissiya törağasınıñ orınbasarı N. Äuelbekov, 1991-1992 jj Prezidenttiñ qeñesşisi bolıptı. 

Mwrat Qoyşıbaev,

Auılşaruaşılıq ğılımdarınıñ doktorı. professor  Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri

Abai.kz

19 pikir