Senbi, 16 Jeltoqsan 2017
Käsip-tübi näsip 3750 2 pikir 19 Qaraşa, 2016 sağat 09:04

MAŞINA JASAU – ELİMİZDİ INDUSTRIYALANDIRUDIÑ NEGİZİ

Elbası N.Nazarbaevtıñ «Äueli – ekonomika, sosın – sayasat» degen sözi bar. Sebebi elimizdiñ ekonomikalıq küş-quatı mıqtı bolsa, halıqtıñ da twrmısı jaqsaratını belgili. Bwl twrğıda Qazaqstan älem örkenietiniñ ozıq täjiribesin igerip, industriyalandıru sayasatına serpin berip keledi. Bügin oğan innovaciyalıq ürdis qosıldı. Mwnıñ bäri elimizdiñ ekonomikasın jaña arnağa bağıttağan betbwrıs ispettes. Al ekonomikanıñ negizgi küretamırı – jol, kölik, temirjol salalarınıñ betalısı qay deñgeyde? Osı maqsatqa oray qabıldanğan bağdarlamalardıñ orındaluı köñil könşite me? Biz bwl tüytkilder jayında tereñirek bilu üşin "Türkistan" gazetiniñ tilşisi Investiciyalar jäne damu ministri Jeñis Mahmwdwlı Qasımbek mırzanı äñgimege tartqan eken. Biz ministrmen bolğan swhbattı tolığımen oqırman nazarına wsınıp otırmız.


– Büginde elimiz investiciya tartuğa qolaylı memleket retinde tanımal. Mäselen, bizge qay memleketterdiñ käsipkerleri investiciya saluğa müddeli jäne qay salağa qızığuşılıq basım? Eñ bastısı, şeteldik köptegen investorlar bizdegi logistika jağdayınıñ mäz emestigin jii alğa tartadı. Bwl tüytkil kedergi keltirmey me?

– QR Wlttıq bankiniñ derekterine säykes, 2005 jıldan bastap 2016 jıldıñ I jartı jıldıq merzimi aralığında Qazaqstanğa tikeley şeteldik investiciyalardıñ (bwdan äri – TŞI) jalpı ağını 231,6 mlrd AQŞ dolların qwradı. Bwl quanarlıq körsetkiş. Sebebi onıñ işinde öñdeu önerkäsibine 11,9 payız (27,6 mlrd dollar) tiesili. Salalıq twrğıda TŞI-diñ edäuir joğarı kölemi käsibi, ğılımi jäne tehnikalıq qızmetke (85,1 mlrd dollar), ken öndiru önerkäsibi jäne kar'erlerdi qazuğa ( 61,4 mlrd dollar), öñdeu önerkäsibine ( 27,6 mlrd dollar), saudağa (20,1 mlrd dollar), qarjı jäne saqtandıru qızmetine (12,0 mlrd dollar) qwyılıp otır.

Al QR Wlttıq bankiniñ derekteri boyınşa, 2016 jılğı I jartı jıldıqta TŞI-diñ jalpı ağını 9,3 mlrd AQŞ dolların qwradı jäne ötken jılğı säykes kezeñmen salıstırğanda 25,8 payızğa (7,4 mlrd dollar) artqan. Sonday-aq, TŞI-diñ taza ağını 3,8 mlrd AQŞ dolların qwrasa, bwl 4,3 esege joğarıladı ( 882,8 mln dollar). Salalıq twrğıda TŞI-diñ edäuir joğarı kölemi käsibi, ğılımi jäne tehnikalıq qızmetke (3 mlrd dollar), ken öndiru önerkäsibi jäne kar'erlerdi qazuğa (2,6 mlrd dollar), öñdeu önerkäsibine (1,4 mlrd dollar), saudağa ( 811,4 mln dollar) jäne qwrılısqa (459,8 mln dollar) salınadı. Al logistika mäselesine kelsek, büginde zamanğa say kölik infraqwrılımın qalıptastıru jäne onı älemdik jüyege ıqpaldastıru boyınşa edäuir jwmıstar atqarıluda. Soñğı 5 jıl işinde Qazaqstan Düniejüzilik ekonomikalıq forumnıñ Bäsekege qabilettilik jahandıq indeksi halıqaralıq reytinginde 2016 jılı infraqwrılım sapası boyınşa 140 eldiñ arasında 63 orındı alıp, 25 poziciyağa köterildi. Ärine, bwl tikeley şeteldiñ investiciya köleminiñ birizge tüskenin ayğaqtasa kerek.

Ekonomikalıq ıntımaqtastıq jäne damu wyımımen (EIDW) bes jıl twraqtı birlesken jwmıstıñ arqasında ağımdağı jıldıñ qazan ayında Qazaqstandı atalğan Wyımnıñ Investiciyalar komitetine qatısuşı retinde qabıldauğa wsınıs berildi. Bwl Qazaqstanğa degen ülken senimniñ belgisi jäne elimizdiñ investiciyalıq ahualınıñ älemdik standarttarğa säykestiginiñ körsetkişi. EIDW wsınıstarına säykes, bügingi tañda investorlardı tartudıñ 3 deñgeyli jüyesi qwrıldı. Sırtqı deñgeyde basımdıq beriletin 10 elde investiciya tartu jönindegi keñesşiler ayqındaldı (AQŞ, Wlıbritaniya, Italiya, Oñtüstik Koreya, Iran, Japoniya, Germaniya, Franciya, QHR, Ündistan). Sonımen qatar,  şetelde «KaznexInvest» AQ-nıñ 5 aymaqtıq front-ofisi aşıldı (AQŞ, Germaniya, Türkiya, BAÄ, QHR). Ortalıq deñgeyde Qazaqstan Respublikası Prem'er-ministri janınan investorlardıñ jüyelik mäselelerin şeşu üşin Ükimettik keñes qwrılğan (Investiciyalıq ştab). Aymaqtıq deñgeyde oblıs äkimderiniñ basşılığımen investiciya tartu jönindegi Keñes qwrılğan.

Byurokratiya men jemqorlıqtıñ ıqtimaldarın azaytu maqsatında biıl barlıq investorlar üşin «bir tereze» qağidatı engizildi. Qazaqstan boyınşa memlekettik korporaciyalar janınan «Ükimet azamattar üşin» dep atalatın 19 investorğa qızmet körsetu sektorları wyımdastırıldı. «Bir tereze» ülken swranıspen qoldanılıp jatır. Bügingi tañda 3500-den astam keñes berilip, 3400-den joğarı memlekettik qızmet körsetildi. 2017 jılı «bir tereze» elektrondı formatqa köşedi.

Elbası saparlarınıñ qorıtındısı boyınşa köptegen äleuetti investorlarmen kelisimderge qol jetkizildi.  Keybir eldermen investiciyalıq jobalardı twtas jüzege asıru turalı kelisimderge qol qoyıldı. 300-den astam jobanı qamtitın şeteldik investorlarmen jasalğan barlıq kelisimderdi baqılau üşin arnayı baza qwrıldı. Olardıñ işinde 30 mlrd dollardan astam qarjını qwraytın belsendi 220 joba bar.  Sonımen qatar 25 transwlttıq kompaniya men «zäkirlik» investorlar bar. Onıñ üstine himiya önerkäsibi, auıl şaruaşılığı önimderi öndirisine, tağı da basqa salalarğa 5 zäkirlik investor tartu boyınşa jwmıstar jürip jatır. Biıl jwmıs istep jatqan 7 investor, onıñ işinde 4 TWK (Koka-Kola, Tikurilla, Edjibaşi, Basf) qwrılıs materialdarın şığaru, farmacevtika, jeñil jäne tamaq önerkäsibi salalarında jaña öndirister qwru üşin qaytadan investiciya saldı. 2016 jıldıñ soñına deyin jwmıs istep jatqan 6 investor jaña öndiristerge qayta investiciya saludı közdep otır.

Bir ayta keterligi, elimizdiñ kölik-logistikalıq jüyesin damıtu jayı arnayı memlekettik bağdarlamalarda da keñinen qamtılğan. Aytalıq, «Nwrlı jol» infraqwrılımdı damıtudıñ 2015-2019 jıldarğa arnalğan memlekettik bağdarlama şeñberinde kölik salasında 16 jobanıñ iske asırıluı qarastırılğan. Onıñ 11-i – avtomobil' joldarı salasında, 2 joba – temir jol salasında, su, azamattıq aviaciya jäne logistika salasınıñ ärqaysısına bir-bir jobadan keledi.

«Nwrlı jol» bağdarlamasınıñ orındaluı şeñberinde avtomobil' joldarı salasında biılğı jıldıñ soñına deyin respublikalıq mañızı bar 800 şaqırım jol ayaqtaladı. «Batıs Europa – Batıs Qıtay», «Ortalıq-Oñtüstik» (Astana-Almatı), «Ortalıq-Şığıs» (Astana-Öskemen), «Ortalıq-Batıs» (Astana-Aqtöbe-Atırau-Aqtau), Almatı-Öskemen, Astana-Petropavl RF şekarası, Oral-Kamenka, Jetibay-Jañaözen, Üşaral-Dostıq pen Astananıñ oñtüstik-şığıs aynalımı jäne Qızılorda-Jezqazğan-Qarağandı avtomobil' joldarı boyınşa jwmıstar jürgizilude. Al temirjol salasında 14 şaqırımdıq «Borjaqtı – Ersay» temir jol jelisin salu (orındalu merzimi 2014-2015 jıldar) boyınşa jwmıstar ayaqtalıp, 2016 jılı 15 tamızda twraqtı iske qosıldı. Jol – ekonomikanıñ küretamırı. Alayda elimizdiñ küre joldarınıñ tozığı jetkeni talaydan beri özekti mäsele retinde aytılıp ta, jazılıp ta jür. Bwl tüyindi tüytkildiñ de şeşiletin küni tayau.

«Şu-Almatı» uçaskesindegi 110 şaqırımdıq 2 jol salu jwmıstarı boyınşa (orındalu merzimi 2015-2017 jıldar) qwrılıs-montajdau jwmıstarı jandanıp keledi. 2017 jılı osı joba ayaqtalğan soñ, 2020 jılğa deyin jük ağının 13,5 mln tonnağa jetkizu josparlandı. Sonday-aq su köligi salasında «Qwrıq» portındağı parom keşeniniñ qwrılısı boyınşa keşenniñ birinşi kezeñin iske qosu jwmıstarı tiyanaqtaldı. Mwnımen qosa azamattıq aviaciya salasında «Astana qalasınıñ äuejayınıñ wşu-qonu jolağınıñ rekonstrukciyalau jäne jaña terminal qwrılısınıñ» jobası 2015 jılı qañtarda bastalıp, joba boyınşa jaña terminaldıñ qwrılısı, twraq orındarı, injenerlik infraqwrılım, perrondı rekonstrukciyalau jäne aumaqtı jañartu jwmıstarı qarqındı jürgizilude.

El ekonomikasınıñ küretamırına aynalğan Wlı Jibek jolınıñ tarmaqtarın damıtu da bügingi kün tärtibinde twr. Soğan baylanıstı Qıtaydan logistika salasında jük ağının arttıru üşin arnayı ekonomikalıq aymağındağı «Qorğas – Şığıs qaqpasında» «Qwrğaq portı» iske qosıldı. 2016 jılğı 1 qazanda qwrğaq portta 63 974 jiırma fundtıq ekvivalent öñdelse, bwl körsetkiş eselep artadı degen boljam bar. Mäselen, 2020 jılğa deyin 4,4 mln tonna jükti öñdeu josparlanğan.

Sonımen qatar, Wlt josparı «100 naqtı qadam» şeñberinde Euraziya transkontinentaldı dälizin damıtu üşin 65-şi qadam öz deñgeyinde orındaluda. Bügingi küni institucional­dı şaralardı qwru jäne Qıtay-Qazaq­stan-Resey-Europa men Qıtay-Qazaqstan-Äzirbayjan-Gruziya bağıtındağı infraqwrılımdarın damıtu jwmıstarı jalğasuda.

Al soltüstik bağıttağı Aqtau portınıñ keñeyui ayaqtalıp, osığan oray onıñ quatı jılına 21 mln tonnağa deyin östi. 2016 jılğı 12 şildede jäne 7 qazanda portta jük köterilimdigi 7 mıñ tonna bolatın «Jibek jolı» men «Atameken» qwrğaq jük tasitın kemeler suğa tüsirildi. Olar negizgi qwrğaq jükterdiñ 20 payızğa juığın tasımaldauğa mümkindik beredi. 2017 jılı bir ämbebap temirjol paromın alu közdelude. Sonday-aq, osı qadam şeñberinde 2015-2018 jıldarda Qazaqstannıñ aymaqtarında 9 kölik-logistikalıq ortalığınıñ qwrılısı josparlanğanı belgili. Olar: Astana, Şımkent, Aqtau, Aqtöbe, Atırau, Oral, Qostanay, Pavlodar, Semey qalaları.

2015 jılı Astana qalasında Kölik-logistikalıq ortalıqtıñ qwrılısı ayaqtalğan edi. Däl sonday ortalıq ağımdağı jıldıñ soñında Şımkent qalasında da halıq igiligine beriledi. Demek, memlekettiñ qabıldağan şaraları eldiñ kölik-logistikalıq salasın jaqsartuğa mümkindik berip otır. Biıl Qazaqstan Respublikası Düniejüzilik bankiniñ reytingi boyınşa logistika tiimdiliginiñ indeksinde (LPI) 11 poziciyağa köterilip, 77 orınğa ie boldı.

– Elimizdiñ temirjol, aviaciyalıq tehnologiya jäne maşina jasau salalarındağı jetistikteri turalı söz qozğağanda otandıq elektr mobil'der öndiru barısına toqtalğanıñız esimizde. Euroodaqta 2050 jıldan bastap işten janatın qozğaltqıştı kölikterge şekteu qoyılatını mälim. Avtoköliktiñ paydalanu merzimin eskersek, 2030 jıldan bastap mwnday kölikterdi şığaru şekteledi degen söz. Aldağı uaqıtta bwğan say keletin infraqwrılımdı qalıptastıru qalay şeşiledi?

– Bügingi küni otandıq avtomobil' jasau sektorınıñ käsiporındarı älemdik ürdisterge süyene otırıp, elektr mobil'derdi qwru procesin egjey-tegjeyli zertteumen aynalısuda. Osı trend şeñberinde Qazaqstanda avtomobil'derdiñ jaña türleriniñ birinşi tipteri testileuden ötti. Nätijesinde «SarıarqaAvtoProm» JŞS-niñ öndiristik bazasında 5 birlik elektr mobil' jinalğanın ayta ketken jön. Bwdan basqa kompaniya 2020 jılğa qaray wlttıq elektr mobil'di qwrudı, al 2022 jıldan bastap elektr avtobus öndirisin qalıpqa keltirudi maqsat etude. Bwl ärekettiñ bäri elimizdiñ ekologiyalıq ahualın jaqsartuğa septigin tigizedi degen senim mol.

Sonday-aq, «AZIYA AVTO» AQ käsipornı KIA Soul EV elektr mobil'deri öndirisin igerude täjiribe jinaqtap aldı. «AZIYA AVTO» AQ osı bağıttağı jwmısına qan jügirtkeni sonşalıq, 2017 jılı LADA VESTA EV byudjettik elektr mobil' öndirisin iske qosuğa saqaday-say. Al onıñ seriyalıq öndirisi 2018 jıldıñ ekinşi jartı jıldığına josparlandı. Ayta ketu kerek, elektr mobil'der öndirisi jolğa qoyılğan twsta, onı zaryadtau infraqwrılımın qwru da nazardan tıs qalmaydı. Soğan baylanıstı Qazaqstannıñ avtobiznesi qauımdastığı Almatı, Astana qalalarında jäne Almatı – Astana tas jolında may qwyu stanciyalarınıñ infraqwrılımın damıtu boyınşa auqımdı joba äzirledi.

– Bıltırdan bastap otandıq qana emes, älemdik maşina jasau salasında swranıstıñ tömendep, onı jañğırtuğa degen investiciyanıñ azayıp ketkendigin tilge tiek etken ediñiz. Sizdiñşe, bwl salanı tığırıqtan şığarudıñ jolı qaysı?

– Qazaqstan Respublikasın industrialdı-innovaciyalıq damıtu memlekettik bağdarlamasınıñ ekinşi besjıldığı şeñberinde jaña öndiristerdi aşu jäne äreket etip jatqan öndiristerdi jañğırtu maqsatında 2016 jılı 75 mlrd teñge, 2017 jılı 80 mlrd teñge köleminde qarajat bölu közdeldi. Sätin salsa, maşina jasau, qwrastıru salasına jaña kün tuadı. Ärine, bizdiñ äleuetimizdi damığan alpauıt eldermen salıstıruğa kelmes. Degenmen, bwl saladağı wmtılıstar men talpınıstar köñil könşiterlik ekenin joqqa şığaruğa bolmaydı.

Elimizdiñ temir jol, aviaciyalıq tehnologiya jäne maşina jasau salalarındağı jetistikteri turalı aytsaq, 2015 jıldan bastap otandıq qana emes, älemdik maşina jasau salasında swranıstıñ tömendeui, jañğırtuğa bölinetin investiciyanıñ azayuı, käsiporındardı nesieleu şarttarınıñ qiındauı sındı keri ürdister bayqaldı. Narıqtağı osı ahualdı nazarğa ala otırıp, bwl salanı damıtuğa da jañaşa twrğıda kelgen jön dep sanadıq. Bwl salada öndiristi tejeytin tüytkildiñ biri käsiporındı qarjılandıru mäselesimen baylanıstı. Sonıñ saldarınan äleuetin tolıq iske asıra almay jatqan käsiporındar bar. Degenmen, bwl mäsele jan-jaqtı talqılanıp, jaqın arada şeşimin tauıp qaluı mümkin. Atap aytqanda, «Bäyterek» holdingi arqılı birqatar jobalarğa qarajat bölinude. Qarapayım twtınuşılarğa berilgen 7500-den astam avtonesie de otandıq avtokölik öndirisiniñ damuına oñ ıqpal etipti.

Maşina jasau salasında bolıp jatqan iri özgeristerdiñ biri işten janatın qozğaltqıştı avtokölik öndirisine qatıstı. 2030 jıldan bastap Qazaqstanda mwnday kölikterdi şığaru kölemine şekteu qoyılmaq. Alayda älem elderi işten janatın qozğaltqışı bar avtokölikterge emes, ünemdi äri ekologiyağa ziyansız qozğaltqışı bar kölikterge iek artıp jatqanın eskerip, aldağı uaqıtta Qazaqstan da osı bağıttı wstanuğa köşpek. Sol sebepti, osı ürdistiñ ayasında Qazaqstanda qazirdiñ özinde elektr mobil'der testileuden ötkizilude. Aldağı uaqıtta soğan say keletin infraqwrılım qalıptastıru, Almatı men Astanada janarmay qwyu stansalarınıñ infraqwrılımın jetildiru josparlanıp otır.

 – Aldağı bes jıl işinde Şığıs Qazaqstan oblısında «AZIYA AVTO» jobasın damıtudıñ ekinşi kezeñi jürgizilip, nätijesinde käsiporın jılına 120 mıñ kölikke deyin şığaradı dep josparlanğan. Qostanay oblısındağı käsiporındarğa da ülken ümit artılıp otır. YAğni, otandıq käsiporındar arasında bäsekelestik qalıptasıp ülgeredi deuge bola ma?

– Qazirgi uaqıtta Şığıs Qazaqstan oblısında «Aziya Avto Qazaqstan» AQ avtomobil'diñ tolıq cikldi öndiristegi avto zauıt qwrılısı boyınşa jobanı jüzege asıru jwmıstarı sätti bastaldı. Bwl käsiporında LADA Granta, LADA Kalina Wagon, LADA Vesta, LADA X-Ray model'di avtomobil' öndiriletin boladı. Sonday-aq, büginde «AZIYA AVTO» AQ käsipornında Skoda, Chevrolet, KIA, Lada markalı avtomobil'der şığaru isi täp-täuir jolğa qoyıldı. Al maşina qwrastıru, jasau salasında Qostanay oblısındağı «SarıarqaAvtoProm» JŞS-niñ atı köpşilikke tanımal. Elimizde elektr mobil' şığaru isi qolğa alınğanına köp uaqıt öte qoyğan joq, äytse de Qostanay oblısındağı «SarıarqaAvtoprom» kompaniyasınıñ bazasında biıl 5 elektr mobil' qwrastırılğanı belgili. 2020 jıldan bastap kompaniya osınday kölikterdiñ seriyalı öndirisin jolğa qoymaq.

Qazirgi tañda käsiporın JAC, SsangYong, Toyota, Hyundai markalı jeñil avtokölikterin jarıqqa şığaruda. Bwl käsiporındar bügingi küni bir-birine bäsekelestik tudırmaydı, sebebi olar är türli bağalıq segmentte ornalasqan. Biraq bolaşaqta osı käsiporındardıñ damu şeñberinde bäsekelestik tuındauı zañdılıq. Sebebi bwl önimniñ jäne körsetiletin qızmettiñ sapasın arttıruğa twtınuşı tarapınan jağımdı äser qalıptastıradı.

– Jaqında Elbasınıñ qabıldauında bolğanda, jol-kölik infraqwrılımın damıtu, sonımen qatar «Nwrlı jol» bağdarlaması ayasında jaña jwmıs orındarın aşuğa ıqpal etetin şağın jäne orta bizneske qoldau körsetu mäselesi talqığa salındı. Maşina jasau salasınıñ mañızın arttıratın tağı bir körsetkiş onıñ halıqtı jwmıspen qamtudağı röli. Bwl salada qanday jetistikteriñiz bar?

– «Nwrlı jol» memlekettik bağdarlaması şeñberinde otandıq avtomobil', jolauşı vagondarı öndirisine, öndiris kölemin jäne jwmıskerler sanın saqtauğa bağıttalğan qoldau körsetiledi. Maşina jasau salasınıñ mañızın arttıratın tağı bir körsetkiş – onıñ halıqtı jwmıspen qamtudağı röli. Bwl salada jañadan aşılğan 1 jwmıs ornı janama türde ondağan jwmıs ornınıñ aşıluına ıqpal etedi. Elbası N.Nazarbaevtıñ maşina jasau salasına ayrıqşa köñil bölui bügingi şaranıñ mañızın arttıra tüsedi. Prezidenttiñ tikeley nazar audaruınıñ arqasında elimizdiñ ekonomikasın industriyalandıru sayasatı belsendi türde jürgizilude. Al maşina jasau industriyalandırudıñ negizi bolıp tabıladı. Sebebi bwl salada aşılğan bir jwmıs ornı – öñdeuşi sala, jeñil önerkäsip, mwnay himiyası sındı basqa salalarda 100 jwmıs ornınıñ aşıluına ıqpal etedi. Sol siyaqtı elimizdiñ ekonomikasında auıl şaruaşılığı erekşe orın alatının eskersek, auılşaruaşılıq maşinaların jasauğa erekşe köñil bölinuge tiis. Auılşaruaşılıq maşinaların jasau kombayn, traktor, tirkeme, tağı basqaların şığarumen şektelmeydi. Auıl şaruaşılığındağı öñdeuşi tehnikalardıñ barlığı qamtıluğa tiis. Zaman talabına say mal şaruaşılığın tügeldey avtomattandıruğa köşiru kerek. YAğni, bügingi tañda auıl şaruaşılığın damıtuğa qajetti mindetterdiñ mañızdı bir böligi maşina jasau salasımen tikeley baylanıstı deuge boladı. Demek, önerkäsip öndirisi narıqtağı swranısqa, halıqtıñ talap-tilegine täueldi. Bizdiñ elde avtokölikke degen swranıs bar, avtokölik öndirisin damıtuğa mümkindik mol. Sebebi halıqtıñ jaña önimderge degen swranısı joğarı. Soğan oray avtokölik qwrastıruşılar da jıldamdıq, ünemdilik jäne qorşağan ortağa ziyan keltirmeu sındı talaptardıñ üdesinen körinetin kölik türlerin şığaruı tiis.

Avtomobil' öndirisin qoldau şeñberinde otandıq käsiporındarda 2056 jwmıs ornı önimdi eñbek etude. Jolauşı vagondarı öndirisin qoldau şeñberinde «Twlpar-Tal'go» JŞS-de 162 jwmıs ornı saqtaluda. Osılayşa, maşina jasau salasın qoldau şeñberinde 2 218 twraqtı jwmıs orındarı bar.

– «Batıs Europa – Batıs Qıtay» jobası iske qosılğannan beri 2028 şaqırım jol salınğanı jwrtqa mälim. Alayda «Batıs Europa – Batıs Qıtay» kölik dälizi bağdarlamalıq qwjattar boyınşa 2012 jılı ayaqtaluı tiis bolatın. San märte keyinge şegerilgen jobanıñ 2015 jılı märege jetkendigi aytılğan-twğın. Halıqaralıq kölik däliziniñ bwlayşa sağızday sozılıp ketuine ne sebep?

– Rasında «Batıs Europa – Batıs Qıtay» jobası 2009 bastalıp, 2012 jılı ayaqtau josparlanğan edi. Bwl rette «Almatı-Qorğas», «Şımkent-Taşkent» jäne «Şımkent-Jambıl oblıstıq şekarası» uçaskelerin jeke investorlardıñ esebinen jüzege asıru josparlanğan bolatın. Alayda birneşe konkurs nätijelerine säykes, potencialdı koncessionerlerdiñ tabılmauına baylanıstı 2013 jılı Qazaqstan Respublikası Ükimetimen halıqaralıq qarjı instituttarınan qarız alu esebinen iske asıru mäselesi şeşildi. Nätijesinde atalğan uçaskeler boyınşa 2013-2014 jıldarı kelisimşarttarğa qol qoyıldı jäne negizgi qwrılıs jwmıstarı 2014-2015 jıldarı bastalğan edi. Jıl soñına deyin 800 şaqırımdı qamtitın jaña jol tösemin paydalanuğa beru josparlanuda. 2020 jılğa deyin qaşıqtığı 7000 şaqırım Astana – Almatı, Astana – Öskemen, Astana – Aqtau jäne t.b. bağıttar boyınşa avtojol qwrılısı ayaqtaladı. Al 2016 jıldıñ soñında «Batıs Europa – Batıs Qıtay» dälizin tolığımen paydalanuğa beru josparlanıp otır.

– Endi temirjolğa kelsek, Täuelsizdik alğan jıldarı 2,5 mıñ şaqırım jaña temirjol salındı. TMD elderi boyınşa temirjol qwrılısınıñ osınday qarqınmen jürgizilip jatqanın qwlağımız şala qoyğan joq. Degenmen, bizdiñ territoriyamızdıñ ülkendigin eskersek, temirjol jüyeleri ğana emes, jolauşı jäne jük vagondarınıñ jetispeuşilik mäselesi tuındap jatadı. Demek, swranıs bar degen söz. Al zamanaui vagondar öz elimizde nege köptep şığarılmaydı?

– Bügingi küni Qazaqstan Respublikasınıñ aumağında jük vagondarın şığaratın 2 zauıt bar, onıñ bireui Pavlodar oblısındağı «Qazaqstannıñ vagon qwrastıratın kompaniyası» jäne ekinşisi Soltüstik Qazaqstan oblısındağı «ZIKSTO» akcionerlik qoğamı. Olardıñ jobalıq quatı jılına 3000 birlik jük vagonın qwraydı. Sonımen qatar, 2011 jıldıñ jeltoqsanında Astana qalasında jılına 150 vagon jobalıq quatımen «Twlpar – Tal'go» jıldam jolauşılar vagondarın şığaratın joba jüzege asırıldı. Osılayşa, bügingi küni «Qazaqstannıñ vagon qwrastıratın kompaniyası» seriktestigi şamamen 5 mıñ jük vagonın şığardı. Sonıñ işinde «ZISKTO» AQ zauıtı şamamen 1,5 mıñ birlikti şığarsa, şığarılğan önim tolığımen elimizdiñ işki narığına qızmet etuge kirisip ketti. Sonımen birge «Twlpar Tal'go» zauıtı qazaq­­­­­­­­stan­dıq narıqqa 436 jolauşı vagonın paydalanuğa engizgennen bastap, jaña vagondarmen qızmet körsetetin 12 jaña jıldam marşrutı aşıldı. Ağımdağı jılğa arnalğan josparda 145 vagondı şığaru közdelgen, qazirgi kezde olar sertifikattıq sınaqtan ötude.

Bwdan bölek, biıl biz jolauşılar tasımalın subsidiyalau boyınşa qoldanıstağı zañnamağa özgerister men tolıqtırular engizdik. Bwl jaña vagondardı satıp alu men investiciya tartuğa, sonday-aq tasımaldauşılardı ıntalandıru üşin mınaday şaralarğa mümkindik berdi:

– 20 jılğa deyingi tasımaldaudı wyımdastıruğa wzaq merzimdi kelisim-şart jasasuğa mümkindik beru;

– jaña vagondı satıp aludı nesieleu nemese lizing kezinde payızdıq mölşerlemesin subsidiyalau mehanizmin engizu.

Mine, biz osınday auqımdı şaralar arqılı jolauşılar vagondarı tapşılığı mäselesin şeşe alamız. Sonday-aq, temir jol tehnikasın qwrastıru öndirisi boyınşa «Prommaşkomplekt» JŞS, «Format Mach Company» JŞS köş basında keledi.

– Ükimette 2015-2019 jıldarğa arnalğan Jeñil önerkäsipti damıtu jönindegi keşendi jospar bekitilgen edi. Josparğa säykes, 2020 jılı tazartılmağan maqtanı öñdeu kölemin jıl sayın 5-ten 50 mıñ tonnağa deyin arttıru, sonday-aq jwqa jündi alğaşqı öñdeu kölemin jıl sayın 15 mıñ tonnağa deyin jetkizu josparlandı. Desek te, qazir bizdi körşi Qıtay, Qırğızstan jäne Özbekstan memleketteri «kiindirip» jürgeni jasırın emes. Bizde keşendi josparlar köp bolğanmen, onıñ orındaluı köñil könşitpeydi. Siz ne deysiz?

– Jeñil önerkäsip salası bizdiñ el ekonomikasınıñ mañızdı tarmağı. Jeñil önerkäsip – halıq twtınatın köpşilik qoldı zattar, eñ aldımen, mata, iş jäne sırt kiimdik trikotaj, şwlıq bwyımdarın, ayaq kiim, tigin jäne galantereya bwyımdarın öndiretin salalar men käsiporındar jiıntığı. Jeñil önerkäsiptiñ negizgi salaları – maqta-mata, zığır, jün, jibek, kendir-kenep, ayaq kiim, bılğarı jäne añ terisi bwyımdarın öndiretin salalar. Jeñil önerkäsiptiñ maqsatı – twrğındardı ädemi, eñ bastısı tiimdi, joğarı sapalı kiimmen qamtamasız etu. Qazaqstannıñ jeñil önerkäsibiniñ jaqsı şikizat bazaları bar: maqta, jün, tabiği bılğarı. Degenmen, ol ekonomikadağı şeşimin tappağan sala bolıp esepteledi. Jeñil önerkäsip materialdan göri eñbekti köp qajet etetin, ekologiyalıq jağınan taza jäne köbinese äyelder qızmetiniñ salası. Önerkäsiptiñ önimi jäne öñdelgen şikizattı tasımaldauğa qolaylı, äri wzaq saqtaladı. Jeñil önerkäsiptegi bastı sala – mata toqu.

Industriyalandırudıñ birinşi besjıldığınıñ şeñberinde jeñil önerkäsip salası twraqtı damu satısına köşti. Ayta ketu kerek, jeñil önerkäsipti damıtu jönindegi 2010-2014 jıldarğa arnalğan bağdarlama qabıldanğan bolatın. Bwl jıldarda önimniñ öndiris kölemi 2 esege östi, atap aytqanda 2014 jılı 65,8 mlrd teñgege wlğaytıldı.

Elbasınıñ tapsırmasın orındau maqsatında 2015-2019 jıldar aralığında jeñil önerkäsipti damıtu boyınşa keşendi jospar jasaqtaldı. Onıñ negizgi maqsatı jeñil önerkäsiptiñ äleumettik tiimdiligin arttıru arqılı bäsekege qabilettiligin köteru. Jeñil önerkäsipti damıtu josparında mınalar negizgi bağıt retinde körsetilgen: öndiristi jañğırtu, memlekettik satıp alu jäne qazaqstandıq qamtu salasındağı ekonomikalıq şaralar jüyesin jüzege asıru, salanı bilikti kadrlarmen qamtamasız etu, ğılım men innovaciyanı damıtu, sala käsiporındarın qarjılay sauıqtıru jäne dağdarıstan keyin köteru. Atalmış salanıñ toqırap qaluınıñ bastı sebebi käsiporındardıñ aynalımğa salatın qarjısı qalmağan, Qırğızstan Respublikasında zañsız türde teriler reeksporttaladı, salalıq ğılım da damımay qalğan. Onıñ üstine jwqa terige de kvota qoyu mümkin bolmay otır.

Elimizde jeñil önerkäsiptiñ toqıma salasın damıtuğa mümkindik mol. Sebebi şikizattıñ közi – maqta öndiru jöninen Oñtüstik Qazaqstan oblısı rekordtıq körsetkişke qol jetkizdi. Sol sebepten maqtanı öñdeu jılına 5 mıñ tonnadan 50 mıñ tonnağa deyin artpaq. Al bılğarı jäne soğan jatqızılatın önimderdi öndiru 500 mln şarşı decimetrge nemese 50 payızğa artadı.  Sonımen qatar, jaña öndiris oşaqtarın aşu arqılı jwqa terini alğaşqı öñdeu kölemi jılına 15 mıñ tonnağa jetkizilmekşi.

Osığan oray, jeñil önerkäsipti damıtu jönindegi 2015-2019 jıldarğa arnalğan keşendi jospar äzirlendi. Bwl jeñil önerkäsipti damıtu jönindegi 2010-2014 jıldarğa arnalğan bağdarlamanıñ jalğası bolıp tabıladı jäne onı iske asıruda aldıñğı täjiribe eskeriletin boladı. Keşendi jospardıñ negizgi maqsatı öndiris kölemin ösirip, halıqtı jeñil önerkäsiptiñ bäsekege qabiletti önimimen qamtamasız etu bolmaq. Keşendi jospar normativtik-qwqıqtıq bazanı jetildirip, jeñil önerkäsip käsiporındarın ekonomikalıq ıntalandırudı qarastıradı. Ayta keteyik, biılğı jıldıñ toğız ayınıñ qorıtındısı boyınşa, jeñil önerkäsiptegi önim öndiru kölemi 46 mlrd teñgeden asıp tüsti. Atap aytqanda, toqıma bwyımdarın öndiru 23,4 mlrd teñgeni, kiim öndirisi – 19,8 mlrd teñgeni, bılğarı men bılğarı tektes önimderdi öndiru 3,5 mlrd teñgeni qwradı.

Keşendi jospar şeñberinde salanıñ twraqtı damuın qamtamasız etu üşin memlekettik satıp alu jäne qazaqstandıq qamtu ülesin wlğaytu, dağdarıstan keyin qalpına keltiru şaraları men bäsekege qabiletti käsip­orındardı qarjılıq sauıqtıru jäne salağa investiciyalardı tartu josparlanuda. Osı keşendi jospardı iske asıru qorıtındısı boyınşa jeñil önerkäsip önimi öndirisiniñ naqtı ösimi, bölşek saudada satılatın kiim brendteriniñ sanınıñ wlğayuı, jwmıspen qamtılu ösim körsetkişi jäne sala qızmetkerleriniñ biliktiligi, jalpı qosılğan qwnnıñ ösimi, qosılğan qwnınıñ tizbegi toptarınıñ wlğayuı, sonday-aq otandıq önimge twtınuşılıq swranıstı qanağattandıru siyaqtı birqatar mäseleler qamtılmaq.

Jeñil önerkäsip käsiporındarın qoldau üşin önimniñ eksportın wyımdastıru, eñbek önimdiligin arttırudı ıntalandıru, «Biznestiñ jol kartası – 2020» biznesti qoldau men damıtudıñ birıñğay bağdarlaması jäne t.b. öñdeu önerkäsibin damıtuğa bağıttalğan jüyelik şaralar qolğa alınadı.

Büginde respublikada 944 käsiporın jwmıs isteydi. Olarda 14 mıñ adam eñbek etude. Soñğı jıldarı salada oñ dinamika bayqaladı, jaña öndirister iske qosıluda. Atap aytsaq, kilem, aralas matalar, qoldanıstağı käsiporındar isine qayta qan jügirdi.

2016 jıldıñ 1 şildesindegi jağday boyınşa, «Damu» käsipkerlikti damıtu qorı» AQ «Biznestiñ jol kartası – 2020» bağdarlaması şeñberinde jeñil önerkäsip käsiporındarın qarjılay qoldau nätijeleri boyınşa 3,3 mlrd teñge somasına 32 jobağa qoldau körsetti. Bılğarı käsiporındarın şikizatpen qamtamasız etu, sonday-aq käsiporındardıñ jwmısın jürgizu maqsatında «Qazaqstan Respublikasınıñ aumağınan öñdelmegen iri qara mal terilerin sırtqa şığaruğa tıyım saludı engizu turalı» Qazaqstan Respublikası Investiciyalar jäne damu ministriniñ bwyrığı bekitildi.

Industriyalandıru kartası şeñberinde 2015 jılı 385 jwmıs ornı aşıldı. Ondağı investiciyalardıñ jalpı soması 6 mlrd teñgeden asadı. Nätijesinde 6 joba iske qosılğan.

«Bal tekstil'» JŞS – quattılığı jılına 4000 tonna qwraytın sintetikalıq iirim jip öndirisi cehi;

«KazInnovaciyaLider» JŞS – sintetikalıq talşıqtardan tösek jaymalarınıñ öndirisi, quattılığı jılına 100 mıñ dana;

«KF Kaz Hansol' interkom AO Hansol' Interneyşnl Ko LTD» JŞS – maqta-matalı qolğaptar şığaru, quattılığı jılına 7,3 mln dana;

«Älem BT» JŞS – dayın toqıma bwyımdarı öndirisin wyımdastıru, quattılığı jılına 15 mln dana şwlıq;

«Caspiy Lana Atyrau» JŞS – jün bwyımdarınıñ öndirisi, quattılığı 100 tonna tüye jüni jäne 350 tonna qoy jüni, 400 mıñ buma metr şwğa jäne sırılğan körpeler men jamılğılar;

«PIK «YUTARIYA ltd» JŞS – tigin jabdıqtarın jinau jäne şığaru, sonday-aq tigin bwyımdarın şığaru, quattılığı jılına 1,8 mln bwyım.

– Elimizdegi 90 temirjol stansasınıñ atauı wlttıq sipatqa ie bolğanı köpşilikti quanttı. Demek, señ qozğaldı degen söz. Bwl is keleşekte öz jalğasın taba ma?

– Qazaqstandağı temirjol stansalarınıñ atauın wlttıq sipatqa auıstıru mäselesi ministrliktiñ köpten beri josparında jürgen edi. Bwğan deyin elimizdegi temirjol stansalarınıñ geografiyalıq, toponimikalıq ataularınıñ deni tek orıs tilinde ğana bolsa, endi birtindep tarihi atauına köşetin boladı. Bwl rette atqarılatın jwmıstardıñ alğaşqı kezeñi bastaldı dep aytuğa boladı. QR Ükimeti janındağı Respublikalıq onomastikalıq komissiyanıñ 2016 jıldıñ 1 qaraşasında ötken kezekti otırısında Qazaqstandağı temirjol stansalarınıñ atauın qarau mäselesi köterildi. Ministrlik te öz tarapınan birqatar wsınıstar berdi. Barlıq stansanıñ atauın birden özgertu qiınğa soğadı, sondıqtan bwl auqımdı şarua kezeñ-kezeñimen jüzege asırılmaqşı. Aldımen onomastikalıq komissiyağa 92 stansanıñ atauı wsınıldı. Komissiya müşeleri tek ekeuin qayta pısıqtauğa jiberip, qalğan 90 stansanıñ atauın maqwldadı.

Stansa ataularına baylanıstı jwmıs mwnımen toqtamaydı, bwl tek bastaması ğana. Komissiya otırısınıñ birinşi kezeñinde tek toqsan stansa atauı qaralsa, endi qalğan oblıstarda eskerilmey qalğan toponimikalıq ataulardı ortağa salatın boladı.

Elimizde temirjol transportın jıl sayın 20 millionnan astam jolauşı paydalanadı. Bwl körsetkiş jıl sayın artıp keledi. Ministrlik öz qwzıretine kiretin mäseleler boyınşa jolauşılardıñ barlıq ötinişterin eskerip keledi.

– Äñgimeñizge rahmet!

 

Swhbattasqan

Dinara Mıñjasarqızı

Abai.kz

2 pikir