Seysenbi, 30 Mamır 2017
11 Säuir, 2017 sağat 09:57 Alaşorda 1152 2 pikir

Alaş, Üş jüz häm Qazaq     

Qazaq turasında söz qozğap, ol jayında qalam tartqan adamdardıñ barlığı derlik Alaş, Üş jüz ataularına soqpay öte almaytındığı aqiqat. Alaş turasında “Qazaq sovet enciklopediyasında” “Alaş” “Alaş mıñı”- ejelgi  qazaq taypalarınıñ alğaşqı qauım bolıp birikken odağı “qazaq” degen bwrınğı eldiñ jalpı atı”- dep jazadı,

- Şınında Alaş, Üş jüz, Qazaq söziniñ män-mağınası ne? Bwl turasında biz nege bir toqtamğa kele almay jürmiz? Nege biz Alaş söziniñ män-mağınasın, şığu negizin bilmey twrıp osınday küyde twrğan «Qazaq» sözimen bir sinonimdi söz deymiz, tek bwl ataulardıñ är kezeñderde bir-biriniñ ornına qoldanılğanı   üşin ğana ma? El auzına tarağan:

 Alaş Alaş bolğanda,                                                                

Ala tay at bolğanda

Tañbasız tay

Ensiz qoy bolğanda

 Alaş han bolğanda - degen sözderdiñ birinşi jolı nege "Alaş Alaş bolğanda" - dep twr? Eger Alaştıñ Alaş ekendigi äu bastan-aq belgili bolsa, onda Alaş Alaş bolğanda demey-aq, Alaş bolğanda dep bastap, ayağında Alaş han bolğanda dese de tüsinikti bolar edi ğoy. Odan keyingi, qaydağı bir ala taydıñ at bolğanı kimge kerek edi, naqtılı «Tañbasız tay, Ensiz qoy bolğanda» - dep twrğan kezde? Al, Wlı Abay atamızdıñ «Sonımen bwlar özin-özi de özge jwrttarda «Qazaq» atap ketipti, bwrın özderin «Wlws» deydi eken de jüre beredi eken» deuiniñ astarında ne jatır? Bwrın biz özimizdi Alaşpız, Qazaqpız, Üş jüzbiz deuşi edik, endi Wlı Abaydıñ dereginen biz özimizdi «Wlws» dep te atağan ekenbiz. Bwlay bolğan jağdayda bwl tört ataudıñ qaysısı alğaşqı bastapqı atauımız bolmaq? - degen swraq tuadı. Men bwl jwmbaqtıñ sırın aşu üşin «Wlws» sözin Wlığ jäne Ws yağni Wlı jäne Ws (qws) degen eki sözden qwralğan atau dep qaraudan bastaudı jön sanadım.

Tabiğat pen ündes ömir sürudi mwrat etken köşpeliler üşin qwstıñ alar ornı erekşe. Qwstar özderine ayan qws jolımen qısta jılı jaqqa köşip, jazda sol izderimen keri qaytıp kelip otıradı. Bizdiñ de qıs qıstauğa, jaz jaylauğa köşip jürgen köşpeli ömirimizdi sol bir tabiğat ayasında erkin wşqan qwstarğa balauğa boladı. Äri qwstı, köktiñ simvolı sanağan köşpeliler özderin kök täñiriniñ wlanımız dep,täñiri qwsı, köktiñ qwsı qıranğa balağan qağanın  köterip, bärimiz bir jağadan bas, bir jeñnen qol şığarıp, özimiz wlılap täñiri qwsı qıranğa balağan hannıñ wrpağımız, sonıñ äuletimiz dep barşamızdı bir hannan, taratatın bolayıq desip ant berisip öziniñ batırlığımen, aqıldılığımen közge tüsken birin el basşısı etip "Wl(w) Ws", "Wl(w)Ws" dep wlılap han kötergen degen qortındığa toqtalamın. Sol wlı jiında jer qayısqan qalıñ qoldıñ ayqay şuınan Wl(w)Wş, Wl(w)Wş degen  şu basım estilip, (bwl jerde törki halıqtarınıñ işinde qazaqtan basqa basım köpşiligi "s"-nıñ ornına "ş"- dep söyleytinin eskeruimiz kerek. Mısalı: bastı-baş, tastı-taş, qastı-qaş, qwstı-qwş, Alpamıstı-Alpamış, Manastı-Manaş, düysenbini-düyşenbi, t.s.s.) qol astındağı qara halıqtıñ qwlağına Wl(w)Wş", "Wl(w)Wş" degen ayqay Alaş Alaş dep estilgendikten külli halıq Wl(w)Wştı yağni "Wl(w)Wstı" - Alaş dep, halıq bergen atpen atap ketipti. Äri batır, äri aqıldı danagöy Wl(w)Ws han osıdan bastap özin halıq bergen  atpen Alaş dep atap, özine qarağan elin "Ws" häm, "Wl(w)Ws" elimiz dep atağan degen twjırımğa keldim. Wl(w)Ws han özin halıq bergen atpen Alaş atağandıqtan halıq arasında osı bir ürdis dästürge aynalğan. Äri bwl dästür osı künge deyin öziniñ töl wrpaqtarınıñ arasında jalğasın tauıp keledi. Äbilmanswrdıñ-Abılay, Ibrahimniñ-Abay, Mwhamedqanapiyanıñ-Şoqan, Erasıldıñ - Qabanbay, meniñ öz atam Sügirdiñ - Saqal t.t. ataluı sonıñ ayğağı, bwl olarğa halıqtıñ bergen atı. Qwrbanğali Halidtiñ "Tauarih hamsa" kitabında:"Alınşa han kezinde" men pälenniñ näsilimin" dep aytuğa tiım salınıp kim han bolsa onıñ qauımı "men pälenşe hanıñ äuletimin" deuge bwyrıq şığarğan. Sebebi bir hanğa ergen halıq menpälen näsildemin dep bölektenip aralarınan türlişe kelispeuşilik tuadı degen eken" - deui köñilge qonımdı qwptarlıq derek. Bwdan bayqaytınımız, qazaqtıñ Abılay äuletimiz, Jänibektiñ wrpağımız, Äbilhayırdıñ twqımımız dep san-saqqa bölinbey, tek Alaş elimiz dep özderin Alaştan ğana taratuında qanğa siñgen tarihi şındıqtıñ barı ayqın bayqaladı. Olay bolsa joğarıda keltirilgen el auzına tarağan şumaqtardı orın-orınına qoyıp oqıp köreyikşi.

"Wl(w)Wş  Alaş bolğanda

Altay at bolğanda

Tañbasız tay

Ensiz qoy bolğanda

Alaş han bolğanda - dep oqitın bolsaq, bizge bwl bes şumaq öleñniñ mazmwnı aşılıp şığa keledi, yağni Wl(w) Wştıñ - Wl(w)Wstıñ – Alaş atanğanı, sol sebepten ömirge Alaştay attıñ kelgeni häm bwnıñ sonau bağzı zamanda yağni äli tañba men en bolmağan uaqıtta Alaştıñ han bolğandığı  belgili boladı. Wstı wlılap Wlı Ws atap pir twtu qazaqqa jañalıq emes. Bwl ürdistiñ de sonau köne zamannan bastau alıp üzilissiz wrpağımen jalğasın tauıp kele jatqanın añğaru üşin biz Abaydı - Wlı Abay, Jambıldı - Wlı Jambıl, Mwhtardı - Wlı Mwhtar, Şoqandı - Wlı Şoqan, Mağjandı - Wlı Mağjan deuimizdi köldeneñ tartsaq ta boladı. Demek mwnıñ da Alaştan bastau alğanına kuä bolğandaymız. Alaş babam öz elin Ws, Wlı Ws elimiz dep atap qana qoymay, onı "oñ qanat", "orta", "sol qanat" dep üşke bölip bilik jürgizgen jäne üşeuin birge "üş Ws" (üç Us-üç Uz) dep atağan. Qazaqtıñ qazirgi "üş jüz" "üş jüzdiñ balasımız" dep jürgeni osı. Asılı bwl söz "üş Ws" atauınıñ säl özgeriske tüsken türi. Al endi Alaştıñ "Ws" eli nege üşke bölinip üştik jüyemen basqarıldı jäne nege birin oñ qanat, birin orta, birin sol qanat dep atağan. Mwnıñ sırın aşu üşin biz aldımen Ws, Wlı Ws degenimizdiñ özi ne mağınanı bildiredi, sonı ayqındap aluımız kerek. Bwl turasında Äbilhan Äbilasan "Ws, As, Az - täñiri qwsı, bürkit (grif orel). "Ws" (grif) – täñiri qwsı degen mağınada. Mahmwt Qaşqari "Ws" degen sözdi ertegilerde aytılatın bası bürkit denesi arıstan beynesindegi qws (grif) bürkit mağınasında qoldanğan eken. Wş üşkirsä ölür -üş üşkirse öler (Qaşqari). Ws es körip yuksak qalıq qolı çaqar -grif zavidev padal' brosaetsya s vısoka neba (Qaşqari). A.Amanjolov osı mağınadağı sözdi ("As") ertedegi qiyal ğajayıp qws (grif) nemese bürkit, ol köne dinastiyalıq äulettiñ atı jäne türkiler tabınğan Kök täñiriniñ beynesi (keyiptanu) degen qorıtındığa keledi deydi. Demek "Ws" degenimiz täñiri qwsı, bürkit ekenine köz jetkizdik. Olay bolsa Alaştıñ öz "Ws" elin üşke bölip bilep, birin oñ qanatım, birin sol qanatım deuiniñ sırı osında jatır. Adamdardıñ dene müşesine qaray oñ qol, sol qol, bolmasa oñ köz, sol köz demey qwsqa baylanıstı "qanat" söziniñ el bileu men äsker bileu täsiline enuiniñ astarı endi aşıla tüsti-au deymin. N.Mıñjan: "Şejire deregi boyınşa qoñırattar eki ülken birlestikke bölinedi. Bwl eki birlestikti äygili ğalım V.Radlov "Altı ata köktiñ wlı, altı ata köktiñ qwsı" - dep atağan degen derek bar"-dep jazadı. Iä, qazaqtıñ «Wyada ne körseñ, wşqanda sonı ilersiñ» dep er balaların qıranğa, qız balaların aqquğa teñeui men «Wlım wyada, qızım qiyada», «qanattığa qaqtırmay, twmsıqtığa şoqtırmay», «qanatınıñ astına aldı», «atqa qondı», «üyge qon», «qonıp ket», «qanatı qataydı», «topşısı bekidi», «baq qwsım»,  «balapanım»,  «qanatım»,  -  dep qana  qoymay, mektep bitirip ülken ömirge ayaq basqalı twrğan wl-qızdarın, elimizdiñ «jas tülekteri» dep söz saptauı da kezdeysoq aytıla salğan söz emes eken, "Qıran tülegine qaytpas qaysar sıylaydı" - deydi dana halqımız. Olay bolsa "tülek" dep bürkittiñ, yağni täñiri qwsı, qırannıñ balapanın ğana aytatının eske alsaq ta jetkilikti-au deymin, tipti kelin tüsirgeñde "aqquıñdı ayala", "qwsıñ qwttı bolsın", dep qızdarına "qws etek"  köylek kidiretin de osı bizdiñ qazaq. Ol ol ma dombıra men nayzasına, taqiya, börik, häm tımaq pen säukelege üki tağıp dwlığasına qıran qwstıñ qauırsının tağıp qwstıñ keude jüni men balaq jünine wqsatıp wrıs-soğısqa ıñğaylı etip sauıt kietin de bizdiñ batır babalarımız.  Tipti han kötergende de handı aq kigizge (aq kigiz biik şıñ basındağı qardıñ beynesi S.S.) otırğızıp wlılap Wlı Ws (Wlwğ Ws), Şıñ Ws (Şıñğ Ws) dep köktiñ qwsı, biiktiñ qwsı,  täñiri qwsına balap "qıran alasağa qonbaydı" - degen nietpen biikke şığarıp han kötergen.

"Kültegin" sağanatasınıñ mañdayşasında bürkit beynesiniñ bederlengenin bilemiz. Al,Şıñğıs hannıñ (Şıñğ Ws han - Şıñ Ws han) (Şıñ qws S.S.)  tuında da qıran beynesi, beynelengen.   Bwl   tu   nanım - senim boyınşa, Şıñğıshan äuletiniñ jelep-jebeuşisi, kieli belgisi bolıp eseptelgen. Raşid-ad-dinniñ kuälik etuine qarağanda Şıñğıs hannıñ   ösietteriniñ   biri bılayşa berilgen   eken: "Momın halıqtıñ   arasında jürgende  qoşaqanday momın  bol,  al şayqasqa şıqqanda aş bürkittey şüylik" degen eken. Tipti jılnamaşı Haydardıñ kuälik etuine qarağanda Qasım hannıñ:  "Biz - tüz tülegimiz: bizde qat ta,  qımbat ta jauhaz joq,  eñ bastı   baylığımız mal ..."  yağni “Biz-tüz tülegimiz” – dep şegelep   aytuı   bizdiñ qırandar eli ekenimizdi paş etip twr ğoy  Jalpı bizdiñ qırandar eli atalatınımızdı körşi qıtay eli jaqsı bilgenge wqsaydı. Oğan "VIII ğasırdağı Qıtay imperatorında türki sarbazdarınan jasaqtalğan armiyanıñ qolbasşısı, türki twqımınan şıqqan An'-lauşandı qıtaydıñ wlı aqını Du-FU "Wlı qorğannıñ sırtındağı jorıq" attı öleñinde:

            "Qıran qwsınday tekti qırağı janar jau qabaq

            Qanatın qomdap izdeydi tüzden toyatın.

            Tomağa tartıp jiberseñ boldı aspandı bürkep şäu qanat

           Sorğalap tömen jauınıñ közin joyatın.

            Qanına siñgen öjettik ruhı oyanıp,

            Qoldaydı onı alısta qalğan aruaq

            Qaptağan qwzğın qıpqızıl qanğa boyanıp

            Tırnağın qayrar qauırsınğa janıp-ap” - dep Törki twqımınan şıqqan An'-Lauşandı "qoldaydı onı alısta qalğan aruaq" dey otırıp, şabıttana jırlap, qıran qwsqa teñeui tegin bolmasa kerek. Men "ejelgi jungo jılnamalarında "Us-un" "Us-in" "As-sa" "As-u" "As-o" degen attardıñ kezdesetinin äri bwl ataulardı "qazaq" atauınıñ dıbıstıq balaması degendi qoldaytın Jan Şiman, Hi Şiutau sındı qıtay zertteuşileriniñ pikirin maqwldaymın. Kezinde "Sağanatas sırları" attı kitabında: M.Düysenov "Birqatar ğalımdar "U-şin" qarğa degen mağınanı bildiredi deydi. Al Altay Amanjolov "Usun'" etnonimindegi "us" tübirin köne türiktiñ “üs” nemese "as" sözimen salıstıra qarastıradı"... dey kelip"VIII ğasırdağı "Tonıqwq" eskertkişterinde wşırasatın "türk esir bodun - türki bürkit halqı" degen tirkesti (mwndağı “esir” sözi tuva tilindegi "ezir" - bürkit sözimen törkindes keledi) aşina türikteriniñ yağni bileuşi taypanıñ balamaatı retinde qoldanılğan dep şamalauğa boladı. "Kültegin" sağanatasınıñ mañdayşasında bürkit beynesiniñ bederlenui de tegin bolmasa kerek" - dep atap ötken. Osı arada M.Düysenovtıñ joğarıda keltirilgen "Aşina" sözine keler bolsaq, bwl şındığında da törkilerdiñ negizgi bileuşi taypasınıñ atı. "Aşina" sözin "Ws" "As" sözimen baylanısı bar "U-şin" atauımen salıstıra qarap "Uş-in", "Aş-in" yağni Ws-in, As-in dep oqısaq Aşina atauınıñ täñiri qwsı, bürkit atauımen sabaqtas ekenin añğaramız. Köne törkiler qoğamın zertteuşi YU.A.Zuevtiñ qıtay derek közderimen zertteuşileriniñ körsetulerine süyenip “647 jılı Batıs Törk qağanı Tañ imperatorına altınnan qwyılğan qarğanıñ müsinin sıylıqqa tartqanın aytsa,” endi birde «Aşına» atauı töñiregine toqtalıp bwl ataudıñ qıtay deregindegi usundardıñ atauı ekenin söz etetini bar”-bwl bizdiñ joğarıdağı pikirimizdiñ negizsiz emes ekenin ayğaqtaytın derek.Demek Jungojılnamalarında kezdesetin "Us-in" "Us-ın" "As-a" "As-o" "As-u" degen attardıñ "qazaq" atauınıñ dıbıstıq balaması degen Jan Şiman, Hi Şiutau sındı zertteuşilerdiñ pikirleriniñ şındıqqa aynalğanı.Qadırğali bi Qosımwlı jäne onıñ jılnamalar jinağı  kitabiniñ avtorları R.Sızdıqova men M.Qoygeldiev «Wlıs twlğasınıñ şejirede eñ jii kezdesetin mağınası "halıq" avtor türki-moñğol halıqtarın wlws dep ataydı" dep eskertse. Q.Halid: "Wlws" sözi moñğolşa "taypa", jamağat: ese, üles mağınasın beredi. Mwnı qazaqtarbirlik, jinalu keyde: zañ ereje ornına paydalanadı. Mısalı, "Eldiñ wltınan şığayın ba" deydi. Mwnda birlik, jinalu mäni körinip twr, yağni jwrttıñ birliginen şığayın ba köpten ayırılayın ba bolmasa eldiñ wltı solay desedi "Bwl eldiñ ötkeni solay bolıp kelgen" degen mağınada, mwnda ereje, ädet bolıp audarılıp twr" dep jazadı. Demek "Wlws" sözi qazaqtar üşin birigu, jinalu, wlt bolıp wyıp, birlesip bas qosu. Bwdan añğaratınımız qazaqtardıñ "Öz elimniñ, wltımnıñ atınan şığayın ba, wlttığımnan, eldigimnen ayırılayın ba" bolmasa "Elim solay ataladı, wltım solay, elimniñ ğasırlar boyına atalıp kelgeni solay edi"-degenine köz jetkizemiz.Kezinde Wlı Şoqan Ualihanov “Wlıs” sözi o basta belgili bir territoriyada qwrılğan taypalar odağı” - degen  bolsa, Wlı Abay atamız "Sonımen bwlar özin-özi de özge jwrttar da "qazaq" atap ketipti. Bwrın özderin "Wlws" deydi eken de jüre beredi   eken»-dep jazğan edi.Sonımen toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyinine keler bolsaq  biz eñ birinşiden Wlwğ Ws (Wlı qws) yağni Alaş hannıñ wrpağımız sonıñ elimiz dep, han eli retinde özimizdi qıran  qwsqa balap, qıran beynelengen tu köterip Wlw Ws, üş Ws, Wsaq (Saq) bertin Törk Ws (Türkeş) atanğan «Qws» elimiz.Ekinşiden qıstıñ ızğarı ketip, köktemniñ kelgenin paş etip, birinşi bolıp wşıp keletin jıl basınıñ jarşısı Ws, Wz demekşi Wsaq-Wzaq yağni Wzaq qarğağa balap Wzaqpız-Ğwzaqpız desip   özimizdi «qarğa tamırlı qazaqpız», «qarğa tamırlı el edik qaşannan-aq» dep ösken «Qws» elimiz. Üşinşidenbeybitşilik, swlulıq, adaldıqtıñ aru qwsı, qwstıñ töresi, aqqu qazdı kieli qws sanap aru qızdarımız ben asıl analarımızdı aqqu qazğa balap «qazaq» atanıp jürgen «Qws» elimiz. Qalay türlendirip, qay jağınan alıp qarasaq ta bizdiñ jer tügili aspannan «qws jolı» - dep jwldızdar şoğırınan tündelete jol salğan «Ws - Qws» eli ekenimiz anıq. Demek biz Sayıpqırandar men Aqqular eli yağni kök täñirine siınıp täñirinen basqağa bas imegen täñiri tekti, täñiri bolmıstı kök törkilermiz. «Qws» erkindiktiñ häm tördiñ simvolı, demek biz kök täñiri, yağni aspan simvolı bolğan qwstı wlttıq totemimiz – kietegimiz etip ösken täñiri tekti, täñiri bolmıstı, erkindik süygiş tüz tülegimiz. Ataqtı ğalım, köne törki tiliniñ mamanı Altay Amanjolovtıñ «Ws», «As», «Az» - qiyalğajayıp qws, täñiri qwsı, bürkit, ol-köne dinastiyalıq äulettiñ atı jäne türkiler tabınğan kök täñiriniñ beynesi (keyiptanu) – degeni şığar kündey şındıq ekenin moyındauımız kerek.

Til – tarih kilti demekşi, biz osılayşa Alaş pen Qazaq häm Wlws, (Wlı Ws), üş jüz (üş Ws) ataularınıñ şın mäninde bir-biriniñ balaması yağni sinonimi ekenine köz jetkizgendeymiz.

Samat Sıpataywlı

Abai.kz

2 pikir
Молдабай 2017-04-16 20:36:49
Мақсұт дұрыс айтады, әр сөздің бәрінің ұқсастығы мен жалғастығы бар ғой, Ұлы құс, ұлы үш, піштіріс деген бәрі бір төркінді текті сөз. Біз кереметпіз ғой, наймандарымыз қашып, босып бармаған шығар Ебіропаға, әйтпесе неміс найманнан қалай шығар еді, олардың найман, нейман, нөйманы кәдімгі өзіміздің Семейдің найманы ғой. Алаштың шығуының өзі бірақ әлі күмән тудырады. Себебі қазақ бетімен кеткен бағынбай, өз алдына еркін жүрген топ дейді екен. Сонда алаштан шығарып, "ал, қаш, сақ" десе алаш, қазақ деп қазаққа жақын, келіп тұр, керемет ғылыми тұжырым ғой.
Мақсұт 2017-04-12 01:57:48
Өте жақсы, татымды жазылған екен. Бұл тұспалдар ақиқат болар, болмас, бірақ аса нанымды, көңілге қонымды. тіпті сенбеске себеп те қалмайды.

Üzdik materialdar

Anıq

Olar qalay bayıdı?

Ruslan Ahmağanbetov 6369