Düysenbi, 18 Jeltoqsan 2017
Ädebiet 22989 6017 pikir 18 Säuir, 2017 sağat 09:34

Twmanbaydıñ 1996 jılı aqın inisine jazğan hatı

Bwl künderi kimmen, qaşan, qay jerde kezdesip äñgimelessem boldı Twmağağa bir soqpay ötu – men üşin mümkin emes dağdı. Onsız kezdesu qızıqsız, äñgime dämsiz. Tipti, telefon arqılı söylessek te solay.

Sonday bir äñgime aqın, jazuşı Ädilbek ağa ekeumizdiñ aramızda boldı. Kezekti bir jwmıs babımen qoñırau şalğan Ädilbek Ibırayımwlı mwrağatında Twmağanıñ özine jazğan hatı bar ekenin eskertti. Bwl künde biz üşin Twmanbay ağadan qalğan bir bet hat twrmaq, bir jol sözdiñ özi qımbat!  Qoyar da qoymay jürip, swrap aldım. Bwl maqala osılayşa aqınnıñ 24 tomdığına enip, jarıq kördi. Bügin Twmağañnıñ osı hatın «Abai.kz» aqparattıq portalınıñ oqırmandarımen bölisudi jön sanap otırmın. 

 Auıt Mwqibek

 «PİR MEN PIRAQ» KİTABINIÑ AVTORINA HAT

Öleñ jazğanmen, öleñ turalı jazuğa jalqaulana beretin bolıppın. Därigerdey tamırdıñ soğısın däl añğara alam ba, älde lağıp dalağa ketip qalam ba deymin ğoy. Äytpese öleñ örnektep otırudan göri jazılğan öleñ jaylı pikir aytudıñ jeñilirek ekenin qu işiñ sezedi de. Men äñgime eteyin dep otırğan kitap avtorımen jöndep tanıspay twrıp, öleñmen auızşa qaqtığısıp kördim. Äybat bala eken. Köñili aq eken, jaqsılıqqa jaq eken dep oyladım. Öziniñ sırtınday işi de swlu bolar dep oyladım. Bir küni «Jas alaştan» bir top öleñin oqıdım. Ärtürli öleñder. İşime kirgeni de bar, kirmegeni de bar. Äytse de avtordıñ aqındıqqa talasınıñ barına şek keltirgem joq.

Onıñ «Pir men Pırağınıñ» meniñ aldımda jatqanına da eki aydıñ jüzi boldı. Oqıp şığudıñ reti kelmey-aq qoydı bir. Ädilbek jolıqqan sayın öz kitabı jaylı birdeñe ayta ma dep auzıma qaraydı. Men onı bayqamağansıp ötip ketemin. Osı bir eki jeti şaması boldı-au deymin Ädilbek Ibırayımwlınıñ «Pir men Pıraq» attı kitabın paraqtay bastadım. Alğaş kitaptı jaratpay tastadım, bir türli suıq, bir türli jat körindi mağan. Birtindep jaqındastım. Birtindep Ädilbek jüregimniñ qılın şerte bastadı. Birtindep jır pırağı meni alıs bir jaqtarğa alıp ketkendey boldı. Erkin, erkelegen muza ärkimdi alıp alıs qiyalarğa, alısqa, ayğa, jwldızdarğa qaray alıp wştı.

 

«Pirge ilesip ämbimen jolığıstım,

Periştemen perişte bolıp wştım.

Payğambarlar söz ayttı parasattı,

Jön üyrendim Abızğa qonıp üş kün.

 

Qıdır kördim, Baq kördim, esendestim,

Endi ala almas bwdan soñ esemdi eşkim.

Pendelerdiñ arası pätuasız,

Perişteler işine köşem… köştim».

 

Egde tartıp, eñseñ tüskende, qarttıqpen wşırasqanda, boyıñdağı otıñnan, qoynıñdağı totıñnan ayırılğanda aytılar sözdi jas jigit nege sonşa erte ayttı eken degen küdikti oyğa berilgenim bolmasa, Ädilbektiñ osı bir jürek jardı sözine men äbden sendim. Sergeldeñ künder keşkeli, sezimmen kübirlespey, aqılmen arızdaspay aqın bayqws baqıtqa wşırasa ma? Aqın degen aldımen mazasızdıq. Toğayğan ağaydan aldaytın söz şığuı mümkin de, seni arbaytın, seni bolaşaqpen jalğaytın berekeli söz şıqpauı mümkin. Jankeşti tirşilik, jan berisip jan alısqan alapat ayqas qana Aqiqatqa qaray bastaydı. Aqiqattan alıstağan küni qalam alıp şoşañdauğa jol joq. Onsız da telegey ötirik, teksiz söz tuğan eldi qwrdımğa jetelep bara jatır. Aqın sözin oqıp şındıqtıñ auasımen tınıstamasa, ötiriktiñ şirigen auasımen demalıp öletin jaqqa şıqtı oquşı. Keşegi leninşilder bügin Abılaylap ayqaylap jatır. Şındıq qayda osı? İşimiz astañ-kesteñ. Tüsimiz älem-jälem. Qwday aldında qol qusırıp twrıp aytatın sözimiz de joq siyaqtı. Özimiz özimizge wqsamay, qayda tuıp, qayda öskenimizdi, ötirikpen ömir boyı söyleskenimizdi endi moyındap, peyilge erip, peyiştiñ törine şıqpaqşımız.

Ädilbektiñ kitabında äbiger tirşilik bar. Şimay-şimay şındıq şırıldap til qatadı. Ağındağan twlpar, sağınbağan jar, arılmağan sor, bağıñdı alğan or, qazılmağan kör, jazılmağan jır, aytılmağan sır – bäri qanattasıp, bäri qabattasıp köñiliñdi bey-jay etedi. Keyde may işkendey sanañda, jüregiñde bir närse kilkildegendey zildenesiñ. Auırlıq kötergendey alqınasıñ. Bw qalay? Mına jas jigit ömirdiñ şuağın nege az köredi, asqaqtağan arman, biik tau, biik mwrat nege erte ölgen?

 

«Müttäyimder, müttäyim – zamanaqır,

Azıp-tozıp qwridı adam aqır.

Qatın – jälep, erkekter äuey kileñ,

Qayda barıp tirelmek bala paqır?»

 

Men bwl şumaqqa qol qoymaymın. Ömirdiñ, qwdaydıñ özi sıylağan mıñ-million jaqsı mwrattarın, sätterin köruge de meyirimdi köz kerek, inim. Adamnan bezip aqıldastı qaydan tabasıñ? Jamannan bezgenmen, jaqsıdan qalay bezesiñ? Ajalıña ara tüser anañnan, seni ğana ümit qıp, seni ğana serik twtınğan atañnan qayda bezesiñ?

Kitabın oqıp otırıp Ädilbek inimmen aytısıp, ayqaylasıp otırğan sätterim de az emes. Qarañğıdan jarıq izdeu, onı tabu, arıqtan semiz, jalqıdan egiz, jamannan jaqsı, qaradan aq izdeu aqınnıñ isi, aqın mwratı. Küdikşil köñilden, sekemşil senimnen sergitin küş tabu mümkin emes. Sondıqtan ömirge balanıñ, säbidiñ közimen de qarap üyrenu kerek. Wlı jırdıñ bäri batırdıñ jeñisimen, wlan asır toymen bitedi. Osını da oylau kerek, Ädilbek. Ömirdiñ qarañğısınan jarıq tabu üşin aqındıq seniñ jüregiñe qonğan, şırağım. Sen meni sergek oyğa, asır toyğa basta.

Aqındıqtıñ arğımağına mingen, qolında qaruı jarqıldağan jaqsı iniden, jaqsı aqınnan erlikke bastar, izgilikke jetekter aqpeyil jırlar, jaqwttay ajarlı jırlar kütuge haqımız bar. Öytkeni onıñ aqındıq düniesinde meniñ de qosqan ülesim, öz eñbegimniñ bar ekenine şübäm joq. Ülken aqın wlı köştiñ aldında atoy salıp jürse ğoy, şirkin. Köştiñ şañına kömilmey şırqap şıq, inim.

 

«Osı jolda tüsermiz otqa nebir,

Aydalağa bos şappa, toqta köñil.

Qaljırağan kezimde qaltarısqa,

Tastap ketip jürmeşi, kökpar-ömir!» – depsiñ Ädilbek bir öleñiñde. Ömirge öziñ ielik etpeseñ, öziñ basşılıq etpeseñ, anau ardaqtı atalarıñ Äbdildä, Hamit, Quandıq qwsap qwdirettene bilmeseñ, sudıñ tayazına tabanıñ tayıp, mayıp bop ketuiñ äbden mümkin. Jas aqınğa danışpan bolma demeymin, köktemey jatıp solma deymin. Bolma demeymin, bol deymin. Alısqa tartsın asuı köp jol deymin. Egde küniñniñ jemisi tättirek bolatının ğana eskertemin. Közi jastı, köñili dertti Abaydıñ da añsağanı, jetpegeni köp. Soñımnan tuğan oqşau jwldızdardıñ jarığı qazaqtıñ aspanın nwrlandıra bersin, jarqırata bersin demekpin, jwldızım meniñ.

 

Twmanbay ağañ

 

1996 jıldıñ qazanı

6017 pikir