Senbi, 16 Jeltoqsan 2017
Bäse... 1795 29 pikir 19 Säuir, 2017 sağat 20:43

Bwl - wltıñdı süyuge rwqsat beretin qwjat 

Bwl kündi qazaq Täuelsizdik alğan soñ da, şirek ğasırdan astam kütti! Iä, 2017 jılğı 12-säuir tarihqa  Ruhani Täuelsizdik bağdarlaması jariyalanğan kün retinde enedi.  Bwl – bolaşağımızdı ayqındap bergen, Wlttıq jañğıruğa bastağan bağdarlama – Qazaqstan Respublikası Prezidenti  Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariyalanğan «BOLAŞAQQA BAĞDAR: RUHANI JAÑĞIRU» maqalası!  Bwl bolaşaqqa jol siltep, bärimizge bağdar bergen bağdarlamanıñ  tek memlekettik tilde ğana jariyalanuınıñ özi köktemnen süyinşi swrap eñ alğaş habar bergen bäyşeşektey  köñil körkeytkenin zor  quanışpen aytamız.

Biz Täuelsizdigimizdiñ 26 jılına qadam basqanda, biıl demokratiyalıq özgeristerdi talap etken Konstituciyalıq reforma jasadıq. El eñsesi bir köterilip qaldı! Bwl Ruhani jañğıru sol Jañğırulardıñ zañdı jalğası. Oğan deyin Elbasımız Wlıtauda wlttıq müddemizdi tereñnen terbey qozğağan mañızdı swhbat berip, «Wlı Dala wlağatın» jariyalağan bolatın. Sol kezde-aq Wlı Daladağı Wlttıq Jañğırudıñ lebi sezilgendey bolıp edi. Sondıqtan da, biz de sol kezde tayap qalğan Altınkürek jelinen arqamız qozıp, oyımızdı bildirgen edik:

«Türki halqı üşin Tün wyıqtama­dım, Kündiz otırmadım…» degen Kök türik qağandarınday Kök tuımızdı kökke örletip, Täuelsiz Qazaqstan memleketin bügingidey älem tanığan biik deñgeyge jetkizgen Twñğış Prezidentimiz –Wlt köşbasşısı aldında tağı bir Wlttıq mindet, Wlt amanatı twr! Ol Wlttıñ armanın orındau – Memlekettik til märtebesin äperu bolıp tabıladı! Wlt köşbasşısı Wlt amanatın orındaudı özine parız dep sanağanda el de özin elmiz dep sanaydı!

«Endi eşkim özgerte almaytın bir aqiqat bar! Ana tilimiz Mäñgilik Elimizben birge Mäñgilik Til boldı. Bwl mäseleni daudıñ taqırıbı emes, wlttıñ wyıtqısı ete bilgenimiz jön. Bizdiñ tilimiz memlekettiñ barlıq jüyesinde qoldanıluı üşin, barlıq jerde kerek boluı üşin biz özimizdi özimiz qamşılauımız kerek jäne osığan özimiz atsalısuımız qajet», –degen Elbasımız Nwrswltan Nazarbaev Qazaq tili Mäñgilik dauğa aynalmay, Mäñgilik eldiñ Mäñgilik tili boluı üşin, bwl Wlt aldındağı qasietti parızı men mindetin özgege qaldırmay, Özi orındauı kerek! El Elbasıdan osını kütip keledi!

HH ğasırdıñ basındağı Alaş kösemderi «Oyan, Qazaq!», – dep jar salğannan beri bir ğasır ötti. Biıl sol Alaştıñ 100 jıldığı! Täuelsizdigimizge şirek ğasırdan astı! Endi Qaşan Oyanamız?

Elbasımızdıñ osı Demo­kratiyalıq jañaruğa bastauın, Qazaqtıñ oyana bas­tauına – Wlttıq jañğıruğa şaqıru dep, wlt müddesin wlıqtağan wlttıq wran dep qabıldayıq!»

Keyin bwl maqala­mız «Memlekettik tildiñ Täuelsiz­digi Ata zañda ayqın körinsin» degen atpen 115 wlt ziyalısı qol qoyğan Aşıq hatqa aynalıp, Aqordağa jetken de bolatın.

Endi mine, jerdiñ jüzi jañğırğan köktemniñ kögoray küninde, Kök tulı Qazaq Elinde de Ruhani Jañğıru düniege keldi. Osıdan 56 jıl bwrın 12- säuirde Qazaq jerinen adamzat ğarışqa köterilse, endi mine, Qazaq Ruhaniyatı da öz biigine şığuğa betbwrıs jasadı. Alaş balası aqsarbas aytıp, aq tüyeniñ qarnı jarılar tarihi qwjat bwl! Wlttıq müddege – memlekettiñ keleşegine eleñdegen elimiz üşin bwl erteñimizdi jarqın eter erekşe serpin! Abızday aqtarıla tolğap, aqınday jırlağan, tereñnen tartıp, biiktikti körsetken, keşeden şolıp, bolaşaqqa bağdar bergen tuındı! Tegeurini qatayıp kele jatqan Täuelsiz Eldiñ Temirqazıq twğırnaması!

«Jaña twrpattı jañğırudıñ eñ bastı şartı – sol wlttıq kodıñdı saqtay bilu. Onsız jañğıru degeniñizdiñ qwr jañğırıqqa aynaluı op-oñay», – dep jazadı Elbasımız eldiñ köñilin döp basıp.

Iä, keşegi jetpis jılday jelkemizden töngen keñestik kezeñdegi bar alapat eñbektiñ köbisiniñ nätijesiz bolıp şığuı – wlttıq kodtıñ saqtalmauında edi…

«Jañğıru ataulı bwrınğıday tarihi täjiribe men wlttıq dästürlerge şekeden qaramauğa tiis. Kerisinşe, zamana sınınan sürinbey ötken ozıq dästürlerdi tabıstı jañğırudıñ mañızdı alğışarttarına aynaldıra bilu qajet. Eger jañğıru eldiñ wlttıq-ruhani tamırınan när ala almasa, ol adasuğa bastaydı.»

Wlttıq müddemiz – wlttıñ mädenieti men saf altınday salt-dästürin saqtay bilip, jahandıq bäsekege tötep berer zamanaui bilim-bilikpen jañğırta alsaq qana jalımız biik, twğırımız mıqtı bolatını anıq.

Ol üşin endi Elbasımız erekşe män berip, qadap aytqanday, «Biz jañğıru jolında babalardan miras bolıp, qanımızğa siñgen, büginde tamırımızda bülkildep jatqan izgi qasietterdi qayta tületuimiz kerek.»

Täuelsizdik alsaq ta, tizginimizdi tarta wstap kelgen wlttıq mäselelerdiñ bauırın jazıp, eñsesin tikter kezi keldi. Endi Elbasımızdıñ özi Wlttıq Ruhani Jañğırudı jariyalap, iirimi tereñ ideologiyalıq wstınnıñ qadau-qadau qazıqtarın qağıp, şeşimderin şegelep berdi.

«Wlttıq jañğıru degen wğımnıñ özi wlttıq sananıñ kemeldenuin bildiredi. Wlttıq salt-dästürlerimiz, tilimiz ben muzıkamız, ädebietimiz, joralğılarımız, bir sözben aytqanda wlttıq ruhımız boyımızda mäñgi qaluğa tiis.

Abaydıñ danalığı, Äuezovtiñ ğwlamalığı, Jambıldıñ jırları men Qwrmanğazınıñ küy­leri, ğasırlar qoynauınan jetken babalar üni – bwlar bizdiñ ruhani mädenietimizdiñ bir parası ğana» dep tüyin jasaydı.

Elbası sonımen birge «dästürdiñ ozığı bar, tozığı bar» dep, qazaqtıñ özi aytqanday, jaña zamanğa janasa almağan, qarıştı qadamğa twsau bolar eski ädetterden arılu kerektigin aytadı.

«Men qazaq­stan­dıq­­tardıñ eşqaşan bwljımaytın eki erejeni tüsinip, bayıbına barğanın qalaymın.

Birinşisi – wlttıq kod, wlttıq mädeniet saqtalmasa, eşqanday jañğıru bolmaydı.

Ekinşisi – alğa basu üşin wlttıñ damuına kedergi bolatın ötkenniñ kertartpa twstarınan bas tartu kerek.»

YAğni, Qazaqstan Respublikası Prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariyalan­ğan «BOLAŞAQQA BAĞDAR: RUHANI JAÑĞIRU» maqalası – Ruhani Täuelsizdikke jetudegi barşamızğa bağdarşam bolar bağdarlama! Wlttı süyuge rwqsat berilgen tarihi qwjat! «Wlttıq kod, wlttıq mädeniet saqtalmasa, eşqanday jañğıru bolmaydı» – degenimiz Elbasımız ayqındap bergen Wlttıq Ruhani Jañğırudıñ bastı qağidası, naqtı formulası!

Qısqa, äri halıqqa tüsinikti tilde aytsaq, däl osılay!

Endi, talay jıl tar jol, tayğaq keşude basımızdan ötkendey, «Bizge tarih turalı özderiniñ sub'ektivti payımdarın tıqpalauğa da eş­kim­niñ qaqısı joq!» Elbasınıñ bwl tüyindi sözi mwhit mwztauınday astındağı alapat astarımen auır salmaq tartıp twr!

Wlı Dalada wlılığın körsetken köne Kök türikten köktep, Kök tuın kökte jelbiretken Ruhtı Qazaqtıñ Qayta örleu däuiri bastalğanın jariyalağan Ruhani Jañğıru bwl! Qadım zamandağı qwlaşın keñ jayğan qağanattardıñ qayqı qılışı HHİ ğasırda jahandıq Bilim biigine köteriler qanatqa aynaluı kerek. Öytkeni, «Bizdiñ keşegi tarihımız bwltartpas bir aqi­qatqa – evolyuciyalıq damu ğana wlttıñ ör­ken­deuine mümkindik beretinine közimizdi jetkizdi.» Wlttıq sananıñ jañğıruı osı bolmaq.

Elbası maqalasınıñ «Tayau jıl­dardağı mindetter» attı ekinşi böliminde alda atqarılar birneşe jobalar naqtı körsetiledi. Onıñ eñ birinşisi – qazaq tilin latın älipbiine köşiru.

Elbası bwnı bwrın da, 2012 jılı jeltoqsanda jariyalağan «Qazaqstan-2050» Strategiyasında «2025 jıl­dan bastap latın älipbiine köşuge kirisuimiz kerek» dep mälimdegen bolatın

Bwl wsınıstı el quana qabıldauda. Prezidentimizdiñ özi erekşe ümit artqanday jastardıñ dausı jarqın şığıp, barlığı qoldau körsetude. Ärine, el bolğasın, keri tartatın kertartpalar da kezdespey qalmaydı. Biri şın janaşırlıqpen kirillicadağı mwralarımızğa alañdasa, biri Täuelsizdik alğanımızğa şirek ğasır ötse de, äli ormanğa qarap wlidı. Olar tipti Parlament törinen de tabıldı… Birtwtas wlt boluğa wmtılğan elimizde osınday sın sätterde Reseylikterdi aytpağanda, özimizdiñ orıstildi BAQ-tarda keri tartu kesirligi bayqalıp qaldı. Bwl ärine, 25 jıldan beri birliktiñ qazığı retinde biz wstanğan «Bir el. Bir tağdır» qağidasınıñ «Bir tilge» wlasa almay jatqandığınan bolsa kerek… Endi, mine, Elbasınıñ belgilep bergen «Bolaşaqqa bağdar: Ruhani jañğıruı» osınday kem-ketikterdiñ ornın toltıratını anıq dep ümittenemiz.

Qazaq tiliniñ Latın älipbiine ötui – Ruxani Täuelsizdik alu! Al Täuelsizdik alu oñay, arzan boladı, qiındığı joq dep kim ayttı? Elbasımız Täuelsizdik alğan soñ elimizdiñ şekarasın qalay berik bekemdey alsa, endi Latın älipbiine ötu arqılı Ruhani şekarasın belgilep bermek! Ol ruhani otarşıldıqqa jol bermeytin şekara! Ol älemniñ aldıñğı qatarlı ozıq elderimen erkin qatınas jasaytın şekara! Latınğa ötu – tübi bir türki ağayındardıñ ruhani älemine qosılu bolıp tabıladı. Latınğa ötu- ötkenimizge oralu! Latınğa qarsılar – Ruxani Täuelsizdikke qarsılar!

Kirillicadağı ädebi dünielerdi latınğa audaru üşin keybireuler keri tartıp jürgendey, köp küş pen köptegen jıldardıñ keregi joq! Ol qazir demde atqarılatın texnikalıq jwmıs. Mäsele – basıp şığaruda. Sauatsızdıq bar elde, barlıq älipbide de boladı. Özbektiñ jemis satqan sauat­sızımen emes, jemisti eñbek etip, latın qarpiniñ arqasında tehnologiyanıñ jetistikterin igerip jürgen sauattılarımen, olar tolıp jür, söylesu kerek. Qazir de kirillicada sauatsız qazaqtar joq pa? Qazaqşa atın jaza almaytın, dwrıs söyley almaytın qarapayım orıstildilerdi aytpağanda, öziniñ qazaqtilin bilmeytinin Parlamentte saltanattı türde jariyalap, jaybaraqat twra beretin el basqarıp otırğan ministrler, äkimder, deputattar, memlekettik qızmetkerlerdiñ, şekesi tar şeneunikterdiñ bäri sauatsız emes pe? Olar mısalı, elimizdiñ bolaşağın ayqındap berip otırğan eñ mañızdı Elbasınıñ osı maqalasın «Egemen Qazaqstan» gazetine şıqqan küni oqi alğan joq. Öytkeni, bwl maqala tek qazaq tilinde jariyalandı. Memleket basşısınıñ memlekettik tilde şıqqan memlekettik mañızı zor maqalasın memlekettiñ ministrleri men şeneunikteri oqi almau degen oyğa kiretin närse emes özge özin sıylaytın elder üşin… Olar jalpı, «Egemen Qazaqstandı» oqımaydı, «Kazahstanskaya pravdanı» ğana oqidı. «Qazaq üni» gazetine tek özderin sınağanda ğana köz saladı… Osı özi ömir sürip jatqan memlekettiñ memlekettik tilin bilmeytinderdi sauattı dep kim ayttı? Sauattılıq degendi bir kezdegi qojayın eldiñ tilin – orıs tilin ğana bilu dep, otarlıq, qwldıq sanadağılar ğana oylaydı! Elbasımız aytqanday, elimizdiñ endigi bolaşağı eñ aldımen – Qazaq tilinde! Älemniñ basım böligi söyleytin ağılşın tilinde!

Men 2013 jılı qañtarda «Qazaq üni» gazetinde jariyalanğan «LATIN älipbiine köşuge QARSILIQ – WLT MÜDDESİNE QARSILIQ!» attı maqalamda bwl mäseleni tereñdey qozğağan bolatınmın. Sondıqtan, aldağı uaqıtta bwğan tağı da qayta toqtalarmız.

Endigi bir el eñsesin kötergen Elbası jobası – qoğamdıq jäne gumanitarlıq ğılımdar boyınşa «Jaña gumanitarlıq bilim. Qazaq tilindegi 100 jaña oqulıq» jobası.

«Onıñ mäni mınada:

1.Biz tarih, sayasattanu, äleumet­tanu, filosofiya, psihologiya, mädeniettanu jäne filologiya ğılımdarı boyınşa studentterge tolıqqandı bilim beruge qajetti barlıq jağdaydı jasauğa tiispiz. Gumanitarlıq ziyalı qauım ökilderi elimizdiñ joğarı oqu orındarındağı guma­nitarlıq kafedralardı qayta qalpına keltiru arqılı memlekettiñ qoldauına ie boladı. Bizge injenerler men därigerler ğana emes, qazirgi zamandı jäne bolaşaqtı tereñ tüsine alatın bilimdi adamdar da aua­day qajet».

Jüz oqulıq jüzimizdi jarıq eter jarqın bolaşaqtıñ alğışartı boları anıq. Keşe ğana qarjılıq dağdarıstı ruhani dağdarısqa wlastırıp jibergen Bilim ministrligi oqu ordalarınan qısqartıp tastağan qazaq tili, qazaq ädebieti, qazaq tarihı jäne t.b. gumanitarlıq kafedralar endi qayta qwrılıp, bilimdige keñ öris aşıla beretin boladı.

Bwl aldımen qazaq tilindegi bilim aludı biikke köteredi jäne memlekettik tilimizdiñ berik nığaya beruine bekem negiz jasaydı.

Bwl bağdarlama ayasında aldağı jıldarda gumanitarlıq bilimniñ barlıq bağıttarı boyınşa älemdegi eñ jaqsı 100 oqulıqtı qazaq tiline audarıp, jastarğa düniejüzindegi tañ­daulı ülgilerdiñ negizinde bilim aluğa mümkindik jasaladı. YAğni, qazaq tilinde älemdegi eñ üzdik oqulıqtardı dayındau wzaq küttirmeydi. 2018-2019 oqu jılınıñ özinde studentter osı oqulıqtardı oqi bastaydı.

 «Tuğan elge» wlasatın «Tuğan jer» bağdarlaması da wlttıq kodtıñ qalpına keluine qayrat jasaytın eldik mañızı erekşe ülken şara. «Otan ot basınan bastalatını siyaqtı», Täuelsiz elimizdiñ berik negizi tuğan jerden bastau alatını ayqın. Qazığı auılda qağılıp kelgen qazaq üşin tuğan auılı qay qiırda jürse de, qay qiyağa şıqsa da, ärqaşan da qasietti mekeni! Qazir jappay auıldan qalağa köşu beleñ alıp twrğanda, bwl bağdarlama auıl ajarın kirgizip, eldiñ berekesin arttıratını anıq. Bwl jobağa materialdıq qwndılıq bere alatın käsipkerlermen qatar ruhani küş beretin qalamgerler, jalpı ziyalı qauım da belsene atsalısuı tiis!

«Tuğan jerge, onıñ mädenieti men salt-däs­türlerine ayrıqşa iñ­kärlikpen atsalısu – şınayı patriotizmniñ mañızdı körinis­teriniñ biri.

Bwl kez-kelgen halıqtı änşeyin birige salğan qauım emes, şın mänin­degi wlt etetin mädeni-genetikalıq kodınıñ negizi.»

Iä, tuğan jer tarihın bilmeu – tüp tamırıñdı tanımau. Tuğan jerden qol üzip ketkenderdiñ genetikalıq kodınıñ bwzılatını sondıqtan. «Sen ötkenge tas laqtırsañ, keleşek seni zeñbirekpen atadı» degen qanattı söz bar. Batır babalarımız qasietti qanın tögip qorğap qalğan Wlı dalanıñ är tası tereñ tarihtan sır şertedi.

Tuğan jer turalı jırlamağan aqın, şırqamağan änşi joq. Elba­sınıñ tuğan jer turalı tolğauınan soñ bizdiñ de şabıtımız oyandı:

Tabanıñda tartılğanda üzeñgi,

Tağdır salsa, basarsıñ-au jüz eldi.

Qanşama keñ bolğanımen qara jer,

Bir-aq jerge bügesiñ ğoy tizeñdi…

 

Erip ketip Ömir degen köşkinge,

Keşedi eliñ,

Kelseñ de sen keş mülde…

Kindik kesip –

Jüregiñe jalğağan,

Tartılıstı üze almaydı eşkim de…

Osı jobağa sabaqtas «Qazaqstanıñ qasietti ruhani qwndılıqtarı» nemese «Qazaqstannıñ kieli jerleriniñ geografiyası» jobası eldi birtwtas eldik, wlttıq patriotizmge jeteleytin bağdarlama. Keñes kezinen büginge deyin Qazaqstan mektepterinde aldımen özge elderdiñ, KSRO tarihı (şındığında Resey tarihı) men düniejüzi tarihın oqıtıp keldik. Al öz tarihımız qazaqtıñ äygili Qadır aqını aytqanday: «Bizdiñ tarih bwl da bir qalıñ tarih, Oqulığı jwp-jwqa biraq-tağı…»

Endi Ruhani jañğıruımız bwl olqılıqtıñ ornın toltıruı tiis. Bwl bağdarlamanıñ orındaluında bükil ziyalı qauım aldıñğı qatardan tabıluı kerek.

Täuelsizdigimizdiñ şirek ğasırlıq tarihında eleusiz jürip-aq eliniñ güldenuine erekşe üles qosqan jandar az emes. Olardıñ da attarın ardaqtaytın kez keldi.

«Qazaqstandağı 100 jaña esim» jobası bwl bağdarlamanı iske asıradı. Al onday jandar elimizde jetedi. «Oñ qolıñmen jasağan qayırımdılıqtı sol qolıñ körmesin» degen imandı qağidanı qatañ wstağan jomart ta, pat­riot azamattardıñ atın jastarğa ülgi etu maqsatında endi anıq biletin bolamız. Bwl bağıtta BAQ-tarımızdıñ izdenisi men belsendiligi ülken röl atqaradı. «Qazaq üni» gazeti men Qazaquni.kz wlttıq portalı da öz ülesin qosadı dep ayta alamın.

Elbası maqalasındağı eñ mañızdı bağdarlama – latınğa ötudi kezinde biıl tarih sahnasına şıqqanına 100 jıl tolıp otırğan Alaş kösemderi de jaqtağan. Türkiyanıñ prezidenti Atatürikten bastap, Alaştıñ kösemi Älihan Bökeyhan da qattı qoldağan.

Osı jerde ayta ketu kerek, sayasi partiyalar işinde latınğa ötudi eñ alğaş qoldağan Alaştıñ izbasarı – «Aq jol» partiyası. «Aq jol» partiyasınıñ wlt ziyalılarımen birigip jasağan, salmaqtı sayasattanuşılardıñ joğarı bağasın alğan 2007 jılı jariyalanğan 2010-2015 jılğa arnalğan Wlttıq twjırımdamasında memlekettik til – qazaq tili, alfavit – latın älipbii bolu kerek dep ayqın jazılğan bolatın… Al partiyanıñ sayasi bağdarlamasında Qazaqstan azamattığın alu üşin memlekettik til men Qazaqstan tarihınan emtihan tapsıru talabı wsınılğan. Sonımen qatar Täuelsiz el üşin otarsızdanu ideologiyasınıñ mañızdılığı da ayqın körsetilgen. YAğni, Elbasımız wlttıq ruhani jañğıruğa Aq jol aşıp berip otırğanda, «Aq jol» partiyası da Wlttıq müddeni wlıqtau üşin aldıñğı qatardan tabılatını anıq.

2015 jılı Elbasımız tarihta twñğış ret Birikken Wlttar Wyı­mında qazaqşa söylep, bükil älem prezidentteri aldında qazaq tilinde bayandama jasap, Qazaq handığınıñ 550 jıldığına keremet tartu jasağan edi.

Endi bügingi bwl Ruhani jañğırudıñ tarihi qwjatı Qazaq handığınıñ üzilgen jolın jalğau üşin Täuelsiz el boludı armandap, maqsat-mwratına aynaldırğan qazaqtıñ eñ alğaşqı sayasi partiyası Alaş qozğalısınıñ 100 jıldığında jariyalanuı da elimiz şirek ğasır kütken erekşe tartu boldı!

Elbasınıñ elge serpin bergen Ruhani Täuelsizdik bağdarlaması – el ruhın kötergen erekşe qwbılıs!

«Nar jolında jük qalmas» degen qazaqtıñ danalıq söziniñ turalığın ayqındaytın bwl twğırlı twjırımdama boyına bwla küş bitirgen wltımız lezde jalı köterilip, jalındap şığa keldi!

Mıñdağan jıl tarihı bar Wlı Dala elindegi Elbasımız bastağan Wlttıq Ruhani jañğıru maydanında Eldiñ erteñi jarqın bolıp, eñsesi biiktey beretinine senemiz!

Qazıbek ISA, «Aq jol» partiyası törağasınıñ orınbasarı

Abai.kz

29 pikir