Senbi, 16 Jeltoqsan 2017
Alaşorda 21287 11481 pikir 19 Säuir, 2017 sağat 20:54

Alaş qozğalısı jäne dini qızmetşi Şäymerden Qosşığwlov

Sibiriya men Dala ölkesinen kelgen İİ Memlekettik Duma deputattarınıñ bir tobı. Otırğandardıñ sol jaqtan birinşisi – Torğay oblısınıñ deputatı Ahmet Birimjanov, üşinşisi – Aqmola oblısınıñ deputatı Şäymerden Qosşığwlov, oñ jaqtan ekinşisi – Semey oblısınıñ deputatı Temirğali Nwrekenov.

HH ğasırdıñ basınan zamanaui örkenietke say öristegen, büginde Alaş atımen atalatın qazaq wlt-azattıq qozğalısınıñ bastauında dini qayratkerler twrğan edi. Wzaq uaqıt otarlıq ezgide kele jatqan qazaq halqınıñ   azattıqtı añsağan jaña twrpattı sayasi oyı men äreketi, şınında, dini-ruhani qızmetşilerdiñ ot tastauımen twtandı. Qozğalıs din adamdarınıñ qarsılıq isterinen bastau alıp, birinşi orıs revolyuciyasınıñ dümpuimen jañaşa mazmwnda dami bastadı.

Bwl jañaşa damudıñ özindik erekşeligi – Resey imperiyası ornatqan otarlıq ezgige qarsı äreketterdiñ  ziyalı qauım tarapınan keñ qoldauğa ie bola bastauında edi. Qazirgi Qazaqstannıñ sol kezdegi aumağında twratın halıqtardıñ ömiri, ekonomikası men äleumettik qarım-qatınastarı jiırmasınşı jüzjıldıqtıñ qarsañı men bastalar şağında iri özgeristerge wşırağanı mälim. 1861 jılğı reforma boyınşa işki Reseydegi qwl ielenuşilik – şarualardıñ basıbaylılığı joyılğan soñ, erkindik alğan şarualar işinen qazaq jerine künköris qamımen köşip keluşiler sanı arta tüsken. Odan, 1891 jılğı Dala Erejesine säykes, patşa ükimeti qazaq jer-suın memleket menşigi dep jariyalağannan keyin, sırttan orıs şarualarınıñ qazaq arasına baq-däulet izdep kelip qonıstanuı, sosın ökimettiñ maqsattı türde körsetken kömegi arqasında şwraydı jerlerde öz qojalığın qwruı öris aldı.

Bwl nauqannıñ qanat jayuına, turasın aytqanda,  «jaña jerlerdi» igeruge qonıstanuşılardı wyımdasqan türde köşirip  aparuğa, is jüzinde qazaq jer-suın küştiniñ qwqımen otarlauğa ükimet müddeli boldı. Osılay etu arqılı patşalıq bilik işki orıs guberniyalarında şielenise tüsken şarualar qozğalısın älsiretuden ümittengen edi. Sol oymen 1901 jılı «qazınalıq jerlerdi» (qazaq jer-suın) jeke adamdarğa bölip beru turalı zañ şığardı. Şarualardı ortalıq oblıstardan şet aymaqtarğa köşirip aparıp qonıstandıru basqarmasın qwrıp, qazaqtardan tartıp alınğan jerlerdi «qonıs audaru qorı» esebine aldı. Qazaqstan jeriniñ astı-üstindegi baylıqtarğa tügel twzaq salınıp, bärin orıs jäne şetel kapitalı biledi. Qazaqtıñ jer qoynauı jäne dästürli şaruaşılığınıñ önimderi arsızdıqpen talanıp, qanauşılıq jolmen sırtqa tasıp äketile berdi. Birtindep, qazaqtar Resey önerkäsibin örkendetuge qajet arzan şikizat öndirip alatın tau-ken jäne auılşaruaşılıq bazasına aynaldırıldı. Qazaqtardan barlıq orman-toğaylar, qwnarlı, şwraylı jerler, iri sulardıñ (Jayıq, Ertis, t.b.) jağalauları, eginşilikke qolaylı ata-qonıstarı tartıp alındı. Qazaqtar şöl jäne şöleyt aymaqtarğa ığısuğa mäjbür boldı. Şöbi şüygin jayılımdar men şabındıqtardan ayrılu jayıla köşip mal bağudı käsip etken qazaq halqınıñ dästürli şaruaşılığına qiğaştıqtar, teris özgerister engizip, şaş-etekten ziyan tigizdi. Twrmıs jağdayın kürt tömendetti. Äleumettik tınıs-tirşiligine, ruhani ömirine ölşeusiz zor zarar keltirdi. Kedeylengen, qayırşılıqqa wşırağan köşpendiler jataqqa aynaldı. Olardı patşa ükimeti qazaq jerinde aşılğan türli käsipşilikterge jaldap, arzan jwmıs küşi retinde, auır jwmıstarğa salıp paydalandı.

Qazaq eline tereñdey engen Reseydiñ kapitalistik ekonomikası, osılay, jergilikti halıqtı ayausız qanau jäne ezu jolımen damu bağıtın wstandı. Imperiya biligi qazaqtıñ XV–XVIII ğasırlardağı wlttıq memlekettiligin birjolata joyıp, ornına – el basqarudıñ reseylik jüyesin ornattı. Halıqtı jer-suımen bölşektep, birneşe orıs guberniyası men general-gubernatorlıqtarına qarattı. Ekonomikalıq jäne ruhani twsaular saldı. Meşitter, medreseler aşqızbadı. Bwrınnan jwmıs istep twrğandarın japtı. Odan da soraqısı sol, tipti, halıqtı şoqındıru  bağıtın wstandı. Orıs-tuzem mektepteri jüyesin jasap, keñeytu arqılı jas wrpaqtı orıstandıru isin qolğa aldı. Ne kerek, jalpaq köşpendi eldegi külli tınıs-tirşilikti  imperiya ömirine beyimdep, san-aluan äkimşilik şaraların jürgizu arqılı, otarşıl küşter Qazaqstandı HH ğasırğa  deyin-aq Reseydiñ basıbaylı otarına aynaldırıp ülgergen bolatın.

HH ğasırdıñ basındağı alğaşqı azattıq añsağan qoğamdıq-sayasi oylar men ideyalardıñ tuuına osınau otarlıq qamıt basqa salğan qwqıqsızdıq jäne qarañğılıq ahual türtki bolğan edi. Sayasi oy jäne azattıq ideyası dep biz ömirdegi naqtı jağdaydıñ, ob'ektivti aqiqattıñ körinisteri men qwbılıstarın payımğa salıp tüsinuge wmtıluşılıqtı aytıp otırmız. Bwl, söz joq, qoğamda ozbır sayasat jetegimen orın alıp twrğan naqtı ahualdı jäne adamnıñ  öz qwqtarın qorğap ädildikke jetuine eşqanday mümkinşilik qalmağan jağdaydı aqılğa salıp parıqtaudıñ türi edi. Onday wmtılıstıñ düniege kelui men damuınıñ bastı sebebi – qazaq qauımı bastan keşip otırğan ekonomikalıq, äleumettik, ruhani kemsituşilikterdiñ şekten şığa şielenisuinde jatqan-tın. Oylı azamattardı bwğan qanday amal qoldanbaq kerek degen özekti mäsele tolğantqan edi. Sondağı tolğanudıñ nätijesinde ziyalı azamattardı bas qosuğa şaqıru, keñes qwru, ortaq müddeni ayqındau jäne sol maqsatta bwqaranıñ közin aşu jönindegi sayasi mwrat ömirge keldi. Atap aytatını sol, ağımdağı sayasatqa sıni köz saluğa şaqıratın osınday ideyanı köterip, taratu äreketin birinşi kezekte dini qızmetşiler qolğa aldı.

Sodan birneşe jıl ğana bwrın, jaña ğasır qarsañında, dälirek aytqanda 1897 jılı, Ändijandağı din qızmetkerleri «käpirlerge qarsı qasietti soğıs – ğazauat» jariyalağan. Mwsılmandardıñ eldi otarşıldardan azat etuin maqsat etken köterilisin bastauğa pärmen etken-tin. Türkistan ölkesiniñ bayırğı twrğındarı (qazaq, qırğız, özbek, t.b.) bas qosıp atsalısqanmen, köterilis bwqaralıq sipat ala almay, tez arada qatıgezdikpen basıp-janşıldı. Bwl jağday dinbasılarğa da, kökiregi oyau barşa oqığanğa da körneki sayasi sabaq bergen edi. Ğazauattıñ bostandıqqa jetu jolı bola almaytının körsetken. Sodan barıp ziyalılardıñ sayasi twrğıda örkenietke säykestene oyanu kezeñi bastaldı. HH ğasırdıñ bas kezinde otarşıldardıñ ozbır zorlıq-zombılığı qaljıratıp, şarasızdıqtan maujırağan halıqtı sayasatqa sergitu, sayasi küres amaldarın türlendiru äreketteri belsendirek jürgizildi. Solardıñ işinde Kökşetau meşitiniñ dini qızmetkerleri, atap aytqanda, dinbası Naurızbay Talasov pen medrese mwğalimi Şäymerden Qosşığwlov ayrıqşa daralanadı. Olar 1903 jılı qazaqtıñ belgili ziyalıların el mwqtajın talqılaytın basqosuğa şaqırdı. Sol orayda özekti sayasi-qwqıqtıq ideyalar men oylar twjırımdalğan ündeu-hat (proklamaciya) äzirledi. Onı gektografpen köbeytip, halıq arasına jasırın tarattı.

Osı din adamdarınıñ patşa äkimşiliginen qwpiya türde äzirlep, ölkedegi közi aşıq azamattarğa joldağan ündeu-hatında imperiya ükimetiniñ qazaq jerinde zımiyan maqsat közdegen ağartu isi taldanğan bolatın. Onda qazaq balalarına arnap aşılğan resmi auıl mektepterindegi zalaldı bağıt sınaldı. Ğasırlar boyı qoldanılıp kelgen arab älipbiin oqıtuğa tıyım salıp, onı, tipti, wmıtqızuğa tırısqan äreket äşkerelendi. Balalardı tek orıs äripterimen oqıp-jazuğa üyretu şaralarınıñ astarı aşıldı. Bilik    tarapınan   mwsılmandıq ilimdi oqıtuğa rwqsat berilmey otırğanı, qazaqtardıñ öz tilinde jazğan ötinişterin äkimşilik buındarınıñ eşbiri qabıldamauı da naqtı mısaldarmen taldandı. 1902 jılı Aqmola oblısında şarua (krest'yan) bastıqtarı attı jaña lauazımdı şeneunikter tağayındalğan, osı şarua bastıqtarı institutınıñ ömirge engiziluine oray qazaqqa qatıstı beleñ alğan  qaterli is-dağdı aşıp aytıldı. Şarua bastıqtarı  ämirşildiginiñ saldarınan qazaqtardıñ dästürli qojalıqtarı jaña küyzeliske wşırağanı körsetildi. Atalğan keleñsizdiktiñ bäri ükimet tarapınan sanalı türde jürgizilude dep qorıtıldı. Proklamaciya avtorları bwlardı ükimettiñ qazaqtardı orıstandıru, din-islamnan ayırıp, şoqındıru, twrmısına kädimgi orıs tirşiligin tañıp, mwjıqtandıru bağıtına bet alğan aramza sayasatınıñ saldarı degen oy ayttı. Osılardı bayanday kele, elin de, jerin de alğan otarşıldardıñ jımısqı piğılına qarsı twruğa barşa jwrtşılıqtı şaqırdı.

Ärine, imperiya äkimşiligin proklamaciyanıñ sayasi ideyası şoşıttı. Qazaq dalasına lezde tarap ketken astırtın ündeu-hattı jandarmeriya şarq wrıp izdestirip, soğan baylanıstı elge sıylı äldeneşe ondağan ziyalılardıñ üylerine tintu jürgizdi. Kitaphanaların, jeke bastarınıñ jazbaların, saqtalğan hattarın tärkiledi, özderin tergeuge aldı. Köpşiligin türli äkimşilik jazağa tarttı. Birqatarın özge ölkelerge jer audardı. Bastı ayıpkerler dep tabılğan dini qızmetşiler Naurızbay Talasov  – Sibir ölkesindegi Enisey guberniyasına, Şäymerden Qosşığwlov YAkut oblısına aydaldı. Mine, osı oqiğa jaña twrpattı Alaş qozğalısınıñ bastauına aynaldı deuge boladı.

İİ Memlekettik Duma müşesi Şäymerden Qosşığwlov.

Kökşetaudağı el-jwrtqa asa qadirdi dinbası Naurızbay Talasovtı halıq ayrıqşa qwrmettep, Nauan haziret dep atap ketken-di. Ol HİH ğasırdıñ 60–70-jıldarı şamasında, jas kezinde, basına tüsken ülken qiınşılıqtarğa moyımay,  Bwqarağa oquğa barğan. Öziniñ qabilettiligi men darınınıñ arqasında sol jaqta mektep, medrese tauısqan. On bes jıl oqığan. Dini ilimdi tereñ igerip, joğarı mektepte däris berip jürgen. Sol şaqta, Türkistan ölkesinde ğwlama ğalım retinde şıqqan ataq-dañqınan habardar kökşetaulıq jerlesteri oğan qayta-qayta arnayı elşi attandırıp, elge şaqırtadı. Ol şaqırudı qabıl aladı da, Kökşe öñirine oralğan bette halıqtı mwsılmanşa sauattandıru isine kirisedi. Meşit wstaydı, medrese aşıp, bala oqıtadı. Nauan haziretten däris alıp, onıñ layıqtı izbasarı bola bilgen, bilimin Bwqarada jetildirip kelgen dini qızmetşi jäne medrese mwğalimderdiñ biri – Şäymerden Qosşığwlov edi. (Onı Şahmardan, Şäyke molda dep te ataydı, orıs qwjattarında – Şaymardan Koşegulov). Mine osı eki ziyalınıñ – Kökşetau meşitinde qızmet etetin asqan bilimdi, ömir täjiribesi mol dinbası men onıñ otızdardağı jigerli şäkirtiniñ atalğan ündeudi jazuşı, negizgi sayasi oydı twjırımdauşı twlğalar boluı müldem tabiği jäyt edi.

Şäymerden Qosşığwlov ündeude patşalıq biliktiñ swrqiya sayasatın äşkereledi, soğan baylanıstı alğa tartılğan sayasi ideyanı twjırımdadı. Sonday-aq, özindik pikiri bar ziyalı azamattardı kün tärtibindegi zäru de özekti mäselege oray bas qosıp keñesuge şaqırudı tikeley wyımdastırıp, jürgizdi. Tolğandırğan jäyt boyınşa ol öz qolımen kemeñger aqın jäne ağartuşı Abay Qwnanbaevqa arnayı hat jazdı. Qosşığwlovtıñ sol hatın jandarmdar wlı oyşıl Abaydıñ auılın, häkim Abaydıñ özi men qasındağı adamdardıñ qoyın-qonıştarın eş qısılmastan tintkilep, tauıp alğan.

Birinşi orıs revolyuciyasınıñ tegeuirini imperatordı birşama şeginisterge mäjbürlegeni belgili. Atap aytqanda, 1905 jılğı 18 aqpanda işki ister ministrine reskript joldap, halıq ökilderi qatısatın Memlekettik duma qwru jayında zañ dayındaudı tapsırdı, halıqtıñ öz mwñ-mwqtajdıqtarı, talap-tilegi jönindegi ötiniş hattarın ükimet basşısı atına joldauına bileuşi senat arqılı pwrsat berdi, al 21 säuirdegi reskriptimen ar-ojdan bostandığın jariya etti. Osı qwjattardı arqa twtqan qazaq qayratkerleri peticiya nauqanına belsene atsalıstı. Jer-jerden bilikke jwrt tilegi jazılğan hattar joldaudı wyımdastırğan, sonday äreket arqılı jaña sipattı azattıq qozğalısın öristete tüsken. Mäselen, 1905 jıldıñ mausımında Qoyandı järmeñkesine kelgen qalıñ halıq Qarqaralı peticiyasında qol qoyğan edi.  Büginde jwrtşılıqqa keñinen mälim, sol tilek-hat Älihan Bökeyhanov pen Ahmet Baytwrsınovtıñ basşılığımen jazılğan bolatın. Onda ükimettiñ qazaqqa din isterinde jasap otırğan qiyanatı, Kökşetau dini qızmetşileri Nauan haziret pen medrese mwğalimi Şäymerden Qosşığwlovtıñ aydalıp ketkeni atap aytıldı. Ar-ojdan erkindigi, dini isterge kedergi keltirmeu, wlttıq mektep-medreseler aşuğa şekteu qoymau mäseleleri peticiyada ükimetke qoyılğan talaptardıñ negizgileri qatarında twjırımdaldı. otarşıl küş ozbırlıqpen twnşıqtırıp otırğan ruhani mäselelerdi qalpına keltiru mäselesi Ükimetbasına batıs ölkeden joldanğan peticiyada da swraldı. Ölkeniñ dinbasıları men bas adamdarı engen qazaq delegaciyasın qoğam qayratkeri Baqıtjan Qarataev 1905 jılğı jazda Sankt-Peterburgke bastap bardı. Delegaciya general Ğwbaydolla Jäñgirhanovtıñ kömegimen İİ Nikolay patşanıñ qabıldauında bolıp, dini ahualğa qatıstı mwñdarın şaqtı, şaqırılmaq Memlekettik dumağa qazaq ökilderin de saylau mümkindigi eskeriluine qol jetkizuge tırıstı.

Şäymerden Qosşığwlov aydaudan revolyuciya dümpuimen tuğan 1905 jılğı «17 qazan manifesi» jariya bolısımen bosanıp, Aqmola oblısına oraldı da, dini-ağartuşılıq qızmetine kiristi. Patşa ükimetiniñ qıspağı men quğın-sürgini onıñ el işindegi bedelin arttıra tüsken. Halıq onı süyispenşilikpen Şäyke molda dep atap ketti. Şäyke molda Saha elinde aydauda jürgende, orıs revolyuciyası ruhtandırğan mwsılman qozğalısı imperiyada öristey tüsken. Qozğalıs barısında, 1905 jılğı tamızda, Resey mwsılmandarınıñ alğaşqı s'ezi boldı. Ökimet rwqsat bermegendikten, s'ezd jasırın jağdayda, seruen jasauşılardı alıp,  Oka özeni boyımen jüzetin keme üstinde ötkizilgen.  Onıñ azattıq ideyasın Şäymerden molda birden qoldadı.  Wzamay kezekti İİ Bükilreseylik mwsılmandar s'ezine delegat bolıp saylandı. Bwl jiınğa da bilik  rwqsat bergen joq, sondıqtan da s'ezd 1906 jılğı qañtarda Peterburgte jasırın jağdayda ötti. S'ezde mwsılmandardıñ halıqtıq sayasi partiyasın qwru mäselesi köterildi. Şäymerden Qosşığwlov osınday qajettilik jayında oñ pikir bildiruşiler qatarınan tabıldı. Qwrılmaq mwsılman partiyasınıñ bağdarlamasın jasau jönindegi komissiya qwramına saylandı. Osılay ol mwsılman qozğalısınıñ belsendi qayratkerine aynaldı.

İİ Dumadağı Mwsılman frakciyası deputattarınıñ bir tobı. Otırğandardıñ sol jaqtan birinşisi – Şäymerden Qosşığwlov. Türegep twrğandardıñ sol jaqtan ekinşisi – frakciya törağası Qwtlwmwhamed Tevkelev.

Aqmola oblısındağı tañdap saylauşılar 1906 jılı jazğıtwrım Şäyke moldanı Birinşi Memlekettik dumağa deputat etip sayladı. Alayda äkimşilik onıñ orıs tilin bilu därejesi jetimsiz dep tanıp, saylau nätijesin bekitpey qoydı. Sol twsta İ Duma da tarqatıldı. Onıñ artınşa kezekti mwsılman s'ezi şaqırıldı. İİİ Bükilreseylik mwsılmandar s'ezi 1906 jıldıñ tamızında Nijniy Novgorodta ötti. Oğan delegat bop barğan Şäyke Qosşığwlov s'ezdiñ töralqası qwramına saylanıp, jiındı basqarıstı. Ağımdağı sayasi ahual, oqu jäne din isteri jönindegi s'ezdiñ talqılaularına ün qostı. Tiisti qaulılar mätinderiniñ aqırğı redakciyasın jasauğa, ağımdağı sayasi sipatı bar talqılaularğa belsene atsalıstı. S'ezde bükilreseylik mwsılman partiyası wyımdıq twrğıda «Resey mwsılmandar odağı» bolıp räsimdeldi. Onıñ  jwmısın jürgizu üşin jabıq dauıspen ortalıq komitet jasaqtaldı. Sonda qwrılğan ortalıq komitetke Şäymerden Qosşığwlwlı da bir auızdan müşe bop saylandı.

Bükilreseylik üşinşi mwsılman s'ezi räsimdegen Resey Mwsılmandar odağı bağdarlamasınıñ memlekettik, qoğamdıq, ağartuşılıq, dini, ekonomikalıq tınıs-tirşilikke qatıstı irgeli mäselelerdi qozğaytın tarmaqtarı Şäymerden Qosşığwlwlınıñ közqarastarına säykes-tin. Al sonau wjımdıq sayasi oydıñ negizgi arnası Resey mwsılmandarınıñ dini ister boyınşa erkindikke, hristiandarmen teñdikke qol jetkizudi közdegen edi. Onda  barlıq balalardı mindetti türde oqıtu jäne bastauış sınıptarda sauat aşudı äueli ana tilinen bastau şegelep aytılğan bolatın. Bağdarlamanıñ tüp maqsatı imperiyadağı külli mwsılman halıqtarınıñ barşa sayasi, azamattıq, dini qwqtarın şekteytin ereje, tärtip, zañ bitkendi joyıp, olardı zañnamalıq retpen orıs halqınıñ qwqtarımen teñestiruge qol jetkizu mäselelerine sayatın.

1907 jılı Qosşığwlov Ekinşi Memlekettik Dumanıñ deputatı boldı. Saylau  qorıtındısın bekiterde onıñ orıs tilin  bilu därejesi tağı da daulı mäselege aynalğan, degenmen  bwl jolı deputattığı moyındaldı. Şäymerden Qosşığwlwlı Sankt-Peterburgke attandı. Dumada ol mwsılman frakciyasına tirkelip, öz sayasi pikirine säykes jwmıs atqardı. İİ Dumanıñ müşesi retinde, tatarlardıñ «Ülfat» gazetine qosımşa etip qazaqşa «Serke» gazetin şığaruğa atsalıstı.

Osı kezeñde qazaqtıñ wlı Abay sınaytın teris minez-qwlıqtarı  şegine jete şarıqtağan bolatın. İri qoğam qayratkerleriniñ biri Baqıtjan Qarataev atap aytqanday, qazaqtıñ «bas  adamdarı» birde-bir isti päre almayınşa şeşpeytin därejege deyin azğındağan. Paraqorlıq wlttıq sot jüyesin –   ädet qwqığımen jwmıs isteytin biler sotın da jaylağan edi. El işin dendegen paraqorlıqtıñ halıq sotın  şırmağanına, söytip,  ädilet sındı qasietti wğımnıñ qadiri ketkenine janı auırğandığı bolar, bälkim, mwsılmandıq ilimdi täp-täuir bilgendikten şığar, äyteuir, qazaq arasındağı sot jüyesiniñ  ädet-ğwrıp qwqığı  negizinde jwmıs isteuine Şäymerden Qosşığwlov qarsı bolıp, sot isinde şariğat zañdarın basşılıqqa aludı dwrıs dep eseptedi. Ol bwl twrğıda Dumadağı  köptegen  mwsılman   qayratkerlerimen bir sapta edi. (Birqatar qazaq azamattarı, sonıñ işinde İİ Memduma müşesi Baqıtjan Qarataev, qoğam qayratkeri Seräli Lapin sekildi zayırlı joğarı bilim alğan zañgerler de qazaq elinde şariğat sotınıñ jwmıs isteuin qalaytın).

İİ Nikolay patşanıñ 1907 jıldıñ 3 mausımındağı «Üşinşi mausım töñkerisi» atanıp, qazaqtardı zañ şığaru mekemesine ökil saylau qwqınan ayırğan äygili manifesi şığuı saldarınan, İİ Memduma quılğan soñ,  Şäymerden Qosşığwlwlı Aqmola oblısına oralıp, dini jäne ağartuşılıq istermen şwğıldandı. Keñes ökimeti twsındağı kadr tapşı alğaşqı kezeñde köptegen din qızmetşileri qatarında  birer mezgil Ahmet Baytwrsınovtıñ töte jazu täsilimen jwmıs isteytin sovettik mektepterde mwğalim bolğan. Degenmen molda retinde wdayı türtpektelip, sayasi qıspaqta jürdi de, aqırı, 30-şı jıldarı dünieden ozdı.

Memlekettik dumanıñ Mwsılman frakciyası Aqpan revolyuciyasına deyingi tört şaqırılımda da jwmıs istedi. Ol patşalıq işindegi bodan halıqtardıñ azattıq köksegen qozğalısınıñ ortalığı ispetti qızmet atqarğan edi. Mwsılman qozğalısımen qatar Alaş qozğalısınıñ damuına da wdayı dem berip twrdı. Birinşi Dumada frakciya törağasınıñ orınbasarı bolğan ufalıq deputat Sälimgerey Jantörin Piterge Duma tarqatılğan şaqta ğana kelip jetken semeylik deputat Älihan Bökeyhanovtıñ patşa şeşimine narazı toppen birge Vıborgke attanıp, äygili ündeuge qol qoyuına äser etti. Ekinşi Dumada Baqıtjan Qarataev frakciyanıñ qoldauımen biik minbeden qazaq jer-suı jäne onıñ otarlanuı haqındağı ataqtı  sözin söyledi. Üşinşi jäne Törtinşi Dumalarğa qazaq halqınıñ deputat saylay almağanı belgili,  biraq wlt qayratkerleri qazaq mäselesin Mwsılman frakciyası arqılı köterip jürdi. Mäselen, Qarataev, Seräli Lapin jäne basqa da azamattar İİİ Dumada köşpendi jwrttı jerge ornalastıru jöninden elge jaylı zañ qabıldatuğa frakciya arqılı ärekettendi. Mwsfrakciya wyımdastıru byurosınıñ hatşısı Mwstafa Şoqaev 1916 jılğı köterilistiñ sebepteri men saldarların zertteu üşin İV  Memduma komissiyasınıñ qwrıluına jäne onıñ Türkistan ölkesinde jemisti jwmıs atqaruına atsalısıp, İV Duma müşesi Mämed-YUsuf Jafarovtıñ köterilis jayında jasaytın bayandamasın jazuğa kömektesti.   Monarhiya qwlağannan keyingi alğaşqı aylarda Mwsılman frakciyası, Resey mwsılmandarınıñ birtwtas ortalığı retinde, jalpaq imperiyadağı otar halıqtardıñ, sonıñ işinde qazaqtardıñ da  jer-jerde jinalıstar ötkizip, wlttıq müddelerin qorğaytın wyımdarğa wyısuına mwrındıq boldı.

Wlt-azattıq qozğalıstıñ 1-şi orıs revolyuciyası auqımında jañaşa öristeui jayında men «1905 jıl» attı tarihi-tanımdı roman jazğan edim, jurnaldıq nwsqası 1989 jılı jariyalanğan, kitap bolıp 1993 jılı şıqtı.  Sodan bergi uaqıttarda, 1905 jıldan 1917 jılğa deyin bir müşel boyı öristegen Alaş qozğalısı men onıñ jeñisti şıñı – 1917 jılğı 12 (25) jeltoqsanda Ekinşi Jalpıqazaq s'ezi Alaş avtonomiyası jäne onıñ Alaşorda atalğan ükimetin qwrğanğa deyingi kezeñdi qamtığan şığarmalar toptamasın jazdım. Bwlarda mwsılman qozğalısı jäne onımen tığız baylanısta damığan Alaş qozğalısı qarastırılıp, joğarıda atalğan jäne atalmağan basqa da wlt qayratkerleriniñ birqatarı jayında äñgimelendi. On bölikten twratın osı toptama etyudteriniñ köpşiligi «Ruh-Saray» attı tarihi-tanımdı köptomdıqtıñ 2004–2010 jıldarı şıqqan alğaşqı tört tomında basıldı. («1905 jıl» romanı toptamanıñ birinşi bölimine endi). Solardıñ bäri jinaqtalıp, «Alaş jolı» risäläsin qwrap otır. Olar oqırmanğa otanşıldıq ruh beretin tağılımdı tarihi dastan, Alaş qozğalısınıñ  epopeyası tärizdenip, jastardı tarih arqılı tärbieleuge eleuli üles qosuı tiis. Alaşordanıñ 100 jıldığına arnalğan bwl jwmısta din qızmetşileriniñ azattıq jolındağı küresine de edäuir köñil bölingen.

Alaş qozğalısına aralasqan dini qayratkerler (işandar, imamdar, ahundar, damullalar, moldalar) sovet ökimetiniñ türli reformaları men sayasi nauqandarı kezderinde jappay quğın-sürginge wşıratıldı.  Köbi türli merzimge sottaldı, jer audarıldı, birqatarı atılıp ketti. «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı Wlttıq qauipsizdik komitetiniñ arhivimen tığız baylanısta jwmıs istey otırıp, «Azalı kitap. Kniga skorbi» degen taqırıppen sayasi repressiyalar  qwrbandarı jayındağı derekterdi toğız kitap etip şığarğan bolatın. Onday basılımdar oblıstarda da jüzege asırıldı. Solardıñ işindegi jazıqsız jazalanğan din qızmetkerlerin anıqtap, esimderin wlıqtau oñ is bolar edi. Ülgi retinde, orıs pravoslavie şirkeui mitropolittik okruginiñ «Ädilet» qoğamınıñ qoldauımen Jañalıq qorımındağı memorialğa sayasi repressiyalar qwrbanı bolğan svyaşennikterdiñ tizimi qaşalğan estelik taqta qoyğanın ayta ketkim keledi.  Almatı tübindegi Jañalıq qorımına 30–40-şı jıldarı tört mıñnan astam atılğandar kömilgen. «Ädilettiñ» aldında twrğan bir mindet – sondağı memorial janınan mwsılmandar men hristiandarğa arnalğan ğibadat etu orındarın (şağın meşit pen çasovnya) twrğızıp,  aruaqtardı eske alıp aza twtuğa keletinderge jağday jasau. Mwnı dini wyımdar arqılı jüzege asıruğa boları anıq. Osı künderi şirkeu bwl iske äzirligin bildirip, bilek sıbanıp otır. Sonday ıqılas elimizdiñ din basqarması, dini oqu orındarı, meşitter tarapınan da tanıtılsa orındı bolar edi.

Alaş qozğalısına özindik üles qosqan, stalinizm jıldarı quğın-sürginge wşırağan qazaqtıñ din-islam qızmetşilerin eske alıp, Alaşordanıñ biılğı ğasırlıq mereyjılı orayında ruhtarına tağzım etudi täuelsizdik azamattarınıñ parızı dep bileyik.

Beybit QOYŞIBAEV,

«Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı törağasınıñ

orınbasarı, jazuşı, tarih ğılımdarınıñ kandidatı.

19.04.2017

Ädeb.: Politiçeskaya jizn' russkih musul'man do Fevral'skoy revolyucii, Oksford, 1985; Boyoviç M.M. Çlenı Gosudarstvennoy dumı. Sozıv II (Portretı i biografii), SPb, 1907; Bektwrov J. Şäymerden Qosşığwlwlı//Ana tili, 18.03.1993; Qoyşıbaev B. 1905 jıl, A., 1993; Ozganbay O. Gosudarstvennaya Duma Rossii i Kazahstan, A., 2000; Qoyşıbaev B. Ruh-Saray, 1–4-tomdar, A., 2004–2010; Qoyşıbaev B. Alaş jolı, A., 2015.

Abai.kz

11481 pikir