Jwma, 28 Şilde 2017
«Soqır» Femida 540 3 pikir 19 Säuir, 2017 sağat 22:02

Älipbi aynalasındağı tasbaqa tirlik

Latın grafikasına ötu ideyasın sonau toqsanınşı jıldardıñ basında Äbduali Qaydar ağamız kötergen bolatın. Orıstan ketsek, oñbay qalamız dep, öre türegelgenderdiñ qarası ol kezderde öte köp edi. Solardıñ bel ortasında qazaq ruhaniyatına siñirgen eñbegi üşin alğan atağınan at ürketin, biraq bala-şağasımen orısşa söylesetin tilşi ğalım ağa-apalarımız da jüretin. Pälen ğasırğı jazuşımız arabqa oralsaq qaytedi deytin biren-sarandarmen qatar tübi bir türki tügendelip, orhonğa qaytsa jön bolar edi- degen asqaq armandar da bolğan edi. Bügingi qazaq qoğamı orıs, arab, latın, köne türki (runika) siyaqtı tört älipbidiñ işinen latınğa toqtap otır. Biraq aramızda onı jaqtırtpaytındar äli de barşılıq. Olar älipbi mäselesine qatıstı osınday jiındarğa kelip 20 jıl bwrınğı äñgimeni qozdatıp alğa jıljımay tabandap jatıp aladı. Oğan M.Şahanov ağamız bastağan alqalı toptıñ osıdan eki-üş jıl bwrınğı hatı dälel. Bwnıñ özi latınnıñ tiimdiligin qoğamda nasihattau jwmısınıñ öte naşar deñgeyde jürgiziletindigin körsetedi. Latınğa qatıstı resmi jiındardıñ ortağa tastağan taqırıbı men talqılaytın mäseleleri «latınğa qalay ötemiz- dep emes», äli de latınğa ötu qajet pe – dep qoyılatındığı qınjıltadı. Mwndayda ädette jürt eki jaqqa bölinip alıp, «ötu kerek – kerek emes»- dep, qızu talasıp, aqırında bir şeşimge kele almay, bet jırtısıp qaytadı.

Ötu kerektigin tüsinip, joba wsınıp jatqandardıñ qarası da köp. A.Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutınıñ qorjınında 100-den asa joba sınğa tüsip, top jaruğa dayın jatır. İşinde öleñge ärkimniñ-aq bar talası degendey, Aqañ siyaqtı öziniñ älipbiin tüzip tarihta qalğısı keletinder de joq emes. Keybiri kezinde zorlıqpen engizilgen 42 äripke dälme-däl etip tañba jetpese qosaqtap sol 42 tañbadan twratın latın nwsqasın jasap qoyıp, is bitti dep otır. Qazaqta qanşa dıbıs barın Aqañ ötken ğasırda tügendep ketse de jäne onıñ eñbegi köpşilikke qol jetimdi bola bastağanına 25 jıl bolsa da, keybir älipbi jasauşılar bizdegi töl dıbıstardıñ sanı 28 ekendigin endi bilip jatqan jayı bar. Köp jıl älipbimen äurelenip, auırıp dese de boladı, jürgen İT-mamandar men naqtı ğılım ökilderi öz jañalıqtarın asığıs şetelge aparıp patenttep aludı bastı jwmıs dep eseptep, sonıñ jolında jür. Qırıq eki äripten twratın älipbi qazaqtiki emestigine köbiniñ közi endi jete bastağanda ortaq türkilik elipbi degen tağı birdeñe şıqtı. Qoyşı äyteuir, qazir talas qızıp twr. Talas bolğanda ğılımi talas jäne ärkimniñ öz uäji bar. Mäselen, A. Baytwrsınwlı atındağı zor institut ğalımdarınıñ özi bar pikirge kele almay, bes türli joba wsınıp otır.

Latınğa qatıstı äñgime bastalğannan bäri, onı zertteuge ükimetten Ğılım komiteti arqılı qıruar qarjı bölinip keledi. Endigide onı 20 jıldan beri qorjınğa tüsken latın älipbiileriniñ jüzden asa jobaların saraptap, sayt aşıp, köpşilik arasında pikirtalas alañın qwrıp bir toqtamğa keletin batılı söz, irgeli ğılımi twjırım jasauğa jwmsau qajet. Öytkeni köpşilik joğarıda aytqan tört älipbidiñ (orıs, arab, latın, orhon) işinen latınğa toqtap otırğanımen mamandar mına ölşemderdiñ qaysısın qazıq etip wstau kerektigin äli şeşe almay otır:

K – 42 (kirillicadağı qazaq älipbii)

Q – 28 (qazaqtıñ töl dıbıstarı)

T – 34 (türkige ortaq dıbıs qorı)

A – 26 (pernetaqtadağı latın tañbası)

Sondıqtan latınğa qatıstı endigi jwmıstar osınıñ aynalasında jürui kerek. Kirillicadağı qazaq älipbiin (K-42) sol küyinde latın tañbasına köşire saluğa bolmas. Jaña älipbide qazaqtıñ töl dıbıstarı (Q-28) ğana jeke-jeke tañbamen beynelenui qajet. Onıñ üstine bir teñge de artıq jwmsamay jahandı jalpağınan basu üşin töl älipbiimizdiñ äripteri pernetaqtadağı bar tañbalardan (A-26) aspauı tiis. Eger älemdegi eki jüz mln. türki özgeniñ özegin örtep, baba jazuımız orhonğa ötuge pätuälassa, onı qos qoldap qoldauğa boladı. Al bir-birimizdi lwğatsız-aq tüsinip ketemiz degen jeleumen qazaqtıñ jaña älipbiin türkige ortaq dıbıstarğa (T-34) ıñğaylauğa öz basım qarsımın. Biz jalpaq şeşeylikti qoyıp, eñ aldımen özimizdiñ tabiği wlttıq tilimizdiñ jayın oylauımız kerek.

 

 

Mäselen, Elbası bwl mäseleni alğaş kötergen jıldarı bölingen mol qarjığa institut qızmetkerleri tügelge juıq latınğa ötken türki elderiniñ täjiribemen tanısamız – dep bir sayahattap aldı. Osıdan eki-üş jıl bwrın Ğılım komitetinen institutqa latındı damıtuğa tağı 40 mln. teñge böldi.

Odan beri ne jasaldı? Esep swraytın kez keldi dep oylaymız.

 

Bijomart Qapalbek

Abai.kz

 

3 pikir
көп емес 2017-04-20 16:37:04
40 млн. теңге? Өте аз ғой, мынадай ұлкен жобаға бұл өте аз, оның үстіне екі- үш жылдың алдында болса...
күмән 2017-04-20 15:30:13
90 жыл бойы қолданған кирилл әліпбиінде бір де бір сауатты оқулық жаза алмаған қазақ, енді латын әліпбиіне өтісімен жаппай сауатты, ақылды, дарынды болып кетеді дегенге сену қиын. Халықтың әлеуметтік жағдайын жақсарту латын әліпбиінен жоғары тұрған мәселе.
Оқырман 2017-04-20 10:08:16
М.Шахановтың хаты өте дұрыс, дәлелді, оны тыңдау, ескеру керек. Көзсіз латынға өткеннен халық сауатты болмайды, ұтылады. Өзбек азаматтарының өзі солай деп өкінеді. Ұлт болу латын әрпіне байланып қалған жоқ қой.

Üzdik materialdar

Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 21084
Anıq

Olar qalay bayıdı?

Ruslan Ahmağanbetov 22057