Särsenbi, 16 Tamız 2017
Ädebiet 2104 2 pikir 12 Mamır, 2017 sağat 09:45

Mädenietti adam

Şağın meyramhanağa osı öñirge eñbegi siñgen belgili qoğam qayratkerdiñ, mektepke atın beru  qwrmetine köl-kösir dastarhan jayılıp, äkim bastağan «igi-jaqsılar»  eki iinderinen dem alıp, nayqala basıp, muzıkanıñ saltanattı ünimen dastarqan basına ıñırana barıp jayğasqan edi. Meyramhananıñ işi aluan türli güldermen, qızıl-jasıl şarlarmen bezendirilgen. Üstel üstinde qwstıñ süti men jılqınıñ ötinen basqanıñ bäri bar. Jäy künderi qarapayım halıqtıñ toylarında iıqtarına ne ilinse sonı kiip, ala-qwla bop, dabırlap söylep, darıqılana jüretin dayaşılar bügin birıñğay jasıl kiinip, sauısqanday saq qimıldaydı. Osığan qarap-aq wyımdastıruşılardıñ bwl banketke tas-tüyin dayındalğanın bayqauğa boladı.

Kelgen qonaqtar şen-şekpenine qaray törden tömen qaray jayğastı. Eñ joğarıda Astanadan, Almatıdan kelgen «Ülken kisiler», odan keyin äkim bastağan audannıñ atqa minerleri, mekeme basşıları dastarqan basınan orın aldı. Eñ tömengi üstelge bir orınğa ekiden qısılıp auıl äkimderi otırdı. İşindegi şilbigen bireui «Köñil sisa bäri siyadı» dep maymökeley söylep edi, ar jağında otırğan däu sarı jaqtırmay «Köñil siğanmen, kö...simasa ne isteysiñ» dep gür ete tüsti.

Bwl saltanattı jiınğa audannnıñ süt betine şığar önerpazdarı: änşi-küyşi, aqındar tügel jinalğan. Esikten kire beris oñ jağına muzıkalıq apparattar qwrılıp, onıñ janına «Ğajayıp» fal'klorlıq ansambili jayğasqan. Ansambildiñ jetekşisi Erdenniñ basındağı oyulanğan qalpağı ündis kösemderiniñ räsimde kietin añ terisinen qaptap tigilgen bas kiimindey alaböten közge wrıp twr.

Şaşın arzan gelmen jılmita qatırğan "pacan" tamada: «Biz jesek tauıq jeymiz, ayaq-qolın şauıp jeymiz.... assalaumağaleykum halqım» dep taqpaqtatıp barıp, törde otırğan qaladan kelgen lauazımdı kisiden bata swradı. Aqsaqaldar twrğanda menen bata swramaytın şığar dep dayındıqsız otırğan boluı kerek, tap bermede auızına söz tüspey: «Eki jas baqıttı bolsın» dep aydalağa lağıp barıp, öz arnasın äzer tauıp bata bergen boldı. Bergen batağa asabanıñ «riza» bolğanı sonday: «Qaladağı qatındardıñ bäri sizge ğaşıq bolsın, ğaşıq bolmağandarı sasıq bolsın» dep qarımta bata bergende qonaqtar külkige şaşaldı. Şapalaq soqqanda, meyramhananıñ töbesi tüsuge şaq qalıp, teñselip äreñ twrdı.

Banketizmiz de bastalıp, önerpazdar än-küyden şaşu şaşıp, qonaqtar aq köñilderinen şıqqan «aqjarma»  tilekterin aytıp, toyımızdıñ körigi qıza tüsti. Ansambil jetekşisi Erden koncerttik nömirdi rettep, eki ortada alaq-jwlaq etip, qasqır körgen aqbökenşe şauıp jür.

Qonaqtardıñ köz aldılarında otırıp, tamaqtı japıra jep, küysey soqqanı ärtisterge qattı battı. Öytkeni bwl kez däl tüski astıñ uaqıtı bolatın. Bayqwstardıñ qarındarı aşıp, silekeyleri şwbırdı. Äytse de, bwlarğa arnayı jayılğan dastarqan joq bolsa bir säri, jandarında twr. Köz aldarında twrğan dastarqanğa jete almay dımdarı qwrıdı. Banket bastalmay twrıp Erden «Esteriñde bolsın, toy bitpey dastarqanğa otırmañdar.  Mına lauazımdı kisilerdiñ, äsirese audan äkiminiñ aldında wyat boladı. Mädenietti bolayıq» dep qatañ tapsırğan edi.  Endi mine işteri ittey wlıp, äreñ otır.

Bir kezde äkimniñ ärbir qimılın saqqwlaqtay qalt jibermey baqılap otırğan Erdendi basın izep özi de şaqırdı. Erden qwrday jorğalap, eki jeñi susılday äp-sätte jetip bardı da «Ne bwyırasız?» - dedi birdeñeni büldirip aldım ba degendey üreylene qarap. Äkim mwnıñ üsti-basın tinte qaradı da «Sağan aytayın degenim... bağanadan bayqap twrmın, kostyumiñniñ jeñinde tüyme köp eken, ä?» - dedi mısqılday.  Bwl jeñine bir qarap, äkimge bir qarap: «Wyat-ay rasında köp eken-au...» - dep aqtala bastayın dep edi, äkim janındağı adammen söylesip, mwnıñ ne aytqanın tıñdağan da joq. Samarqau ğana bwğan «bara ber» degendey işara bildirip, mwrının şüyire qaradı. Erden bozarğan qalpı «Bwl bir mädenietsizdik boldı-au... Wyat-ay, wyat-ay» dep tınımsız kübirlep, sahnağa qımsına kelip, jeñindegi «Artıq» tört tüymesin jwlıp aldı da tös qaltasına saldı.

Bwl kezde dastarqanğa ülken as: qazı-qarta, jal-jaya astau-astauımen äkelinip, qonaqtar qialay turap jey bastağan edi. Meyiz qosıp pisirgen palaudıñ iisi mwrındı jaradı. Ansambildiñ ärtisteri jıbırlap, kübir-sıbırğa köşti.

  • Ana oñbağannıñ qazını asauın-ay,- dedi dombıraşı jigit silekeyi

şwbırıp.

  • Ana juan qaranı qaraşı, palaudı qartamen alalastırıp, qalay-qalay

soğadı ä, - dedi primaşı jigit jwtınıp.

  • Ärtisterdiñ körgen küni kün emes eken ğoy, - dedi jañadan jwmısqa

ornalasqan skripkaşı qız küyinip.

  • Pay, pay anau jilikti opırar ma edi şirkin, - dedi bas dombıra wstağan

jigit basın şayqap.

  • Büytken öneri qwrsın, - dedi sıldırmaqşı qız tistenip.
  • Mına twyaqtı äkimniñ basına qaray laqtırar ma edi, - dedi twyaq wstağan

qız ezuinen mayı aqqan äkimge qarap.

Bwlardıñ pış-pışın estigen Erden jaqındap keldi de:

  • Qoyıñdar, kübirlep söylemeñder. Tamaqtan ölip pe ediñder?. Äkimnen wyat boladı, mädenietti bolayıq, - dedi  bwyıra söylep, jan-jağına saqtana qarap.

"Pacan" tamada zırıldap söylep, qonaqtarğa alma-kezek tilegin berip jatır. Ärtisterdiñ aş özekterine tüsip, közderi bwldıray bastadı. Tamaq arsız dep tegin aytılmasa kerek. Osı kezde bağanadan sazarıp otırğan - jäy künderi de auzına birdeñe salıp, şäynañdap jüretin tamaqsau Talğat tülen türtip, tütigip şığa keldi.

  • Men bwdan arığa şıdamaydı ekem, bwl degen adamdı qorlau ğoy,- dedi de iığına ilgen bayanın jerge şarq etkizip qoydı da, tağamnan beli mayısqan dastarqanğa qaray bettedi.
  • Äy, Talğat mwnıñ wyat boladı... wyat boladı deyim... mädeietti bolayıq... Qayt keyin, - dedi de Erden jügirip kelip, mwnıñ iığınan tartıp toqtatpaqşı bolıp edi. Onsız da közi qarayğan Talğat:
  • Öy, ketşi ey, - dep kürektey alaqanımen iterip qalğanda, Erden qañbaqtay wşıp barıp, kolonka qoyğan üsteldiñ astına eki büktetile kirdi. Sonda da: «Mädenietti bolayıq, mädenietti bolayıq» - degennen jañılmadı.

Talğat mwnıñ sözin elegen de joq.

  • Büytken mädenietiñdi wrayın, - dedi de qazıdan bir kesip tañdayına tastay saldı da, qımızdan qomağaylana jwttı.

Bätşağardıñ tamaq jegeni kisi qızığarlıqtay. Jal-jayanı sıpıra jegeni bılay twrsın, ülken qasıqqa jiliktiñ mayın eppen  qwstırıp,  tamsana jwtadı da, meni köriñ be degendey ärtisterge qoqilana qaraydı.

Aş adam men aş qasqırdıñ ayırmaşılığı joq degen söz ras bolsa kerek, olardıñ endi tözimi tusıldı-au deymin jüzderi swrlanıp, dastarqanğa qaray jılji bastadı. Türleri adam şoşırlıqtay. Bwlardı endi toqtatu mümkin emes edi. Mwnı körgen Erden beyne bir qoyanşığı wstağan adamday:

  • Äy, äy....mäde...niet....ti........bo...la..yıq....mäd...eni...et..ti... bol.., - dedi de twtığıp söyley almay qaldı.
  • Bwl degen barıp twrğan ädiletsizdik qoy.
  • Köz aldıñda twrğan asqa qarap, aş otıru netken auır edi.
  • Suğa aparıp, suğarmay äkelu degen osı şığar.
  • Pay, pay dätteri berik-aq eken, otır degen bir adam joq.
  • Jegenderi işterine barıp tas bolsın.

İştegi küyiniş-qıjıldarın jarısa aytıp, dastarqanğa daurığa jayğastı da opırıp-japırıp jey bastadı. Bwlarğa toy bitpey nege otırasıñdar, bwlarıñ wyat emes pe dep eşkim aytqan joq. Tipti ärtisterdiñ üstelge kelip otırğanın qonaqtardıñ köpşiligi bayqamay da qaldı.

Sahnada estradalıq änşiler fonogrammamen än salıp, qwddı jandı dauısta aytqanday eki iığın jwlıp jep, qonaqtardan qayta-qayta şapalaq swrauda. Apparaturanıñ janında Erden qaqqan qazıqtay qalşiıp twr. Basınıñ qozğalğanı bolmasa, beyne bir tas müsin dersiñ. Ärtisterdiñ dastarqanındağı ortası opırıla bastağan tamaqpen äkim jaqqa kezek-kezek qaraydı. Dastarqanğa jwtına köz salğağanınan-aq jağdayınıñ asa «mäz» emes ekenin şamalauğa boladı.

Ärtister tamaqtan toya jep, kekire türegelip, aspaptarın alıp orındarına otıra bastadı. Sıldırmaqşı qız melşip twrğan Erdenge janı aşığanın jasıra almadı.

  • Ağatay, wyattı qaytesiz özek jalğap alsañızşı,- dedi jalınğanday bolıp.
  • Öñiñiz bozarıp ketipti, tım bolmasa öziñizdi ayasañızşı, - dedi skripkaşı qız ağınan jarılıp.
  • Oy, Ereke siz de qızıqsız. Bizge kim qarap twr sonşama! Barsañızşı, endi dastarqanğa qaray, - dedi dombıraşı jigit küyinip.

Bäri de japa-tarmağay bar bilgenderin aytıp, onıñ auqattanıp aluın janaşırlıqpen ötine swradı.

  • Joq, atay körmeñder. Onım ersi boladı. Mädenietti boluım kerek, - dedi ol kirpik qaqpastan. Dauısı bastapqıday  öktem emes, älsiz, äreñ estiledi.

Dastarqanğa elden bwrın barıp, soñında qalğan Talğat ornınan twrdı da Erdenniñ janına kelip, özimsine söyledi.

  • Ereke, qwrdasıñnıñ sözin tıñdaytın şığarsıñ. Mä, mınanı al tım qwrısa osını jep al,- dep qağazğa oralğan tauıqtıñ sanın wstattı da, jiliktiñ qalğanın müjuge keri aynalıp, ornına barıp otırdı.

Mwnday tosın qimıldı kütpegen Erden oqıstan jılan wstağanday selk etip:

  • Jo..joq.. mwnıñ ne... mädenietti boluım kerek, - dedi de sasqalaqtağannan mwnı äkim körip qoymadı ma eken dep, aynalasına jaltaqtay qaradı da janqaltasına süñgite saldı.

Än aytılıp, küy şertilip, tağı dı jartı sağattay uaqıt ötti. Qonaqtar jüz gramnan sılqıldata jwtıp, äzil-qaljıñdarı jarasıp «Miday jazıqqa» şığıp ta ülgirgen edi. Özderi şetterinen asaba, şetterinen änşi. Sahna jaqtağı önerpazdarğa nazar audarar emes.

Qanşa namısqa tırısıp, jantalasqanmen qu qwlqın degenin istetpey qoymaydı eken. Bwl kezde Erden de sır bere bastağan edi. Qonaqtardıñ osı bir dabırlasqan sätin paydalanıp, eşkimge bildirmey janqaltadağı tauıqtıñ sanın aldı da, endi auızğa sala berip edi... qırsıq şalğanda, bağanadan janındağı adammen äñgimelesip otırğan äkimniñ  bw bayqwsqa qaray qalması bar ma?. Wyalğan tek twrmas degendey, bwl auızındağı tistelgen tauıqtıñ sanın  Talğat otırğan üstelge laqtıra saldı. Ol da köpten osını kütip otırğanday, jerge tüsirmey qaqşıp aldı da, bwğan közdi bir qıstı da jaybaraqat jey bastadı.

Bwl «masqara» jağdaydan keyin Erdenniñ jağdayı kürt naşarlay bastadı. Öne boyı qaltırap, jon arqasınan mıñ-million qwmırsqa jürgendey älem-tapıraq küy keşip, közi qarauıtıp, aştıq pen wyattıñ äserinen talıqsıp bara jattı....

Toy bitip, qonaqtar öre türegelip, şığar esikke qaray bettedi. Aynalasında qaumalağan atqosşıları bar äkim sırtqa şığıp bara jatıp, apparaturanıñ janındağı üymelep, bireuge su şaşıp äbigerge tüsken adamdardıñ arasınan talıqsıp jatqan Erdendi kördi. Erden bar küşin jinap: «Sau bolıñız...bizdiki ..mäde...nietsi...zdik boldı» deuge şaması zorğa keldi.

«Bwlar endi ärtis qoy. Bwlarğa bäri de jarasadı. Körmeysiñ be obrazğa kirip jatqanın» dedi de boyın şaraptıñ uı bilegen äkim  qarqılday külip bara jattı...

Arşın Nwrbaqıt

Abai.kz

2 pikir
Сұлтанғазы Жанат 2017-05-29 15:21:04
Лездік әңгіме ұнады. Ерденнің образы сәтті шығыпты. Деседе, кей жерлерде «Үлкен кісілер»мен әкім басшылардың «Мәдениетін» көрсетуіне орай беру керек пе еді?! Әлде менің көкскгенім, автордың келесі шығармаларының арнайы тақырыбы болар...
Мейрамбай 2017-05-12 19:08:12
Қазақ Кино өнерінде атақты, нағыз талантты актерлер төртеу!!!! №Н.Жантурин, №А.Ашимов, Н.Орынбасарова, Н.Ықтымбаев!!!!! Қалғандары, өтірік күлімжіген, ортанқол актерлер.!!!!!!

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 2862
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 7430
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 23381