Senbi, 16 Jeltoqsan 2017
Alaşorda 2567 5 pikir 12 Şilde, 2017 sağat 10:09

1916 jılğı Qarqara köterilisiniñ qaharmanı - Twrlıqoja

Narınqol-Şarın pristavı Aleksandr Podvarkovqa Twrlıqoja turalı Ayt bolısı Raqımbay Soltanqwlov tömendegidey mälimet jibergen:
Jası – 53-te
Näsili – qazaq
Guberniyası – Jetisu
Uezi – Jarkent
Tirkelgen jeri – Ayt bolısı
Twraqtı meken-jayı – köşpendi
Tuu zañdılığı – nekeli
Dini – mwsılman
Sauatı – mwsılmanşa
Otbası – üylengen, 4 wl, 3 qız – 7 balası bar.
Käsibi – mal şaruaşılığı
Mal-mülik därejesi – bay
Jıljımaytın mülki – jazdıq üy jäne tağı basqaları
Ayrıqşa belgileri joq, sottalmağan
Araq işpeydi, äskeri mindetti emes
Ükimet nagradası – Ülken altın medal', Birinşi därejeli şapan
(Q.M.O.A. 109 qor, 1-tizbe, 35-is).

Twrlıqoja 1916 jılı tamız­dıñ 3-i küni rubasılarımen birge twtqınğa alınıp, osı aydıñ 10-küni Wzaq batırdıñ auılında bolğan jiınnan jansız, Ivanov bolısınıñ qazağı Bibatır Jienbaev jipke tizgendey etip mälimet beredi. Jiınğa Albannıñ 16 bolısınan ökilder qatısadı. Äñgime mazmwnı otarşıl orıstan körgen qorlıq, maydan jwmısına bala bermeu, qarsılıq körsetu, äsker keletin joldardan künşilik jerlerden habar alu, qarsılıq körsetu, bolmağan jağdayda köterilip Qıtay auıp ketu. «Toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyini» – erteñgi el tağdırı bolatın. Bwl mämileni körşiles jatqan Vernıy, Qapal uezinen kelgen ökilder, jergilikti taranşılar, qaraqoldıq qırğız-bwğılar da qostap, qoldarın qızıl qanğa batırıp, ant işip batalasqan bolatın. Wzaqtıñ üyindegi basqosu änşeyin onşaqtı adamnıñ jiını emes, töñirektegi uezderden ökilder qosılıp, bir şeşimge kelgen ülken jiın edi.

Söytip, 11-şildede el järmeñkege jinaldı. Jämeñke men Wzaq bastağan el jaqsıları järmeñkeniñ oñtüstigindegi örge, Ayttöbeniñ basına jinaldı. Jan-jaqtan jiılğan mıñ qaralı adam ru basılardan tüyindi şeşim kütti.
Qariyalardıñ aytuınşa, erteñ wlıq aldında köptiñ tilegin jetkizu jeti atasınan bilik üzilmegen üş äulettiñ ökiline tapsırıladı. Olar – Qızılbörik Ersarıbaydan Serikbay Qanaywlı, Qojmanbetten Aytbay Därkembaywlı, Ayt-Jaynaqtan Twrlıqoja Janserkewlı. «Qilı zamanda» Mwhtar Äuezov te osı üşeuine söz beredi.

Twrlıqoja Janserkewlı

B.Jienbaevtıñ mälimeti: «11-iyun' küni bastıqtıñ keñesinde top arasınan suırılıp şıqqandar – Twrlıqoja Janserkin, Serikbay Qanaev, Aytbay Därkembaev.» (T.Jwrtbaev «Beyuaq» 87-bet). Bayqap otırsaq, auıl qariyalarınıñ äñgimesi, Jienbaevtıñ mälimeti, Äuezovtiñ körkem şığarması üşeui ündesip otır. Tağı da mälimetterge kezek berelik:

«…Iyul'diñ on birinşi düysenbi küni Alban Qarqarağa jinaldı. Keñes – bala beru, bermeu. Köp bermeuge qaulı qılıp kelip, Serikbay, Aytbay, Twrlıqoja üşeui arqılı jauabın berdi. Üşeui kelip pristopqa ayttı. Pristop bir auıq aşulandı, bir auıq aqılın aytıp, maydaladı: «Qattı jazağa wşıraysıñdar!» dedi. Jwrt ilikpey twrıp alıstı. Ayağında pristop elge: «Tarqa, ne jauap bolsa, bolıstarıñnan estisiñder», – dedi. (Ğılımi kitaphananıñ Sirek qoljazbalar qorı. 1022-buma. Jinağan – Jansügirov İliyas. Äñgimeleuşi – Aldabergen Qoyşıbekwlı (Qoyşıbay).

Qazaqtan: «Üş kisi jauap beremiz» dedi. Pristop: «Maqwl» dedi. Jauap beruge bastapqı şaqırılğan Twrlıqoja, Aytbay, Serikbay üşeui keldi. El artınan entelep, jayau sığılıp, basıp ketti. Policiya wrıp-soğıp, qılıştarın jarqıldatıp, äzer toqtatıp twr. Men däl sol aldıñğı toptıñ işinde bwğıp twrmın. …Pristop Podbarkov, onıñ orınbasarı Plotnikov, Qaraqoldıñ pristopı Krasnenkov, uçaskebay sudiya Molçevskiy, sleubatel Smernov, medicinskiy nazratel Anan'ev degender twr edi. Sleubatel Smernovtıñ qolında fotografiya jabdıq bar, ol qwrıp, dayındalıp jatır.

Börki qolında, Serikbay sözdi maydalap, izektep twr:

– Köp biledi, jwrttıñ isi, jwrtqa auır tiip twr, jwrt öz auzımen aytsın, bala beresiñder me? – degende, köp: – Joq, joq! – dep şu ete tüsti.

Üstinde kökala şıt şapanı bar Twrlıqoja:

– Toqta, olay emes, – dep sözdi alıp ketti. – «Han ädilinen taysa, qaraşası bwzıladı» degen, biz orısqa qarağanğa elu jıl tolğan joq, elu jılğa deyin soldat almaqşı emes edi, odan tandı. Bir som jiırma tiınnan artıq tütinnen ramat almaq emes edi, biıl 21-45-tiñ arasına kelgennen alım aldı, artıq aldı. Jerdi aldı, qonıstı aldı, sudı aldı, aş orıstı alıp keldi, öz jerimizdi özimizge sattı! – dep, tağı bir osındaylardı «bir» dep, «eki» dep dauıstap özi sanap twrdı. Bitip, aytıp kelip:

– Biz bala bere almaymız! Ras pa? – dep edi, twrğan köp: «Ras, Ras!» dep ayqaydı aspanğa şığardı. Köptiñ qozğalısı qozıp ketti. Köptiñ ortasınan bir şal ögizin jetelep kelip qalğan eken:

– Kim bolsa da, «bala berem» degendi men jarıp öltirem, – dep pışağın suırıp aldı.

– Patşa bala almasın, mal alsın, bala alsa, qolına jabdıq bersin. Wrısta or qazıp, şepke wstalıp, qoyşa qırılğanşa, jastığın ala jatatın bolsın! Astına at, qolına qaru berilsin, jwrt osını tileydi! – dedi Twrlıqoja.

Aytbay da kibirtiktep, birdemeni ayttı. Biraq du onıñ sözin esittirmedi. Namazdıgerde el taradı («Qarqaradağı köterilis». Ğılımi kitaphananıñ sirek qoljazbalar qorı. 1022-buma. Äñgimeleuşi – belgili qoğam qayratkeri Äubäkir Jüniswlı. Latın ärpinde maşinkağa basılğan. 46-59 better)
«Sonımen şildeniñ 11-küni ereuildiñ otı lap etip janğan kün boldı». (S.Tänekeev. 1916 jıl. Qarqara-Alban köterilisi) Iä, 11-şildede köterilistiñ tuı tigildi. Sol tudı wstağandardıñ biri – Twrlıqoja Janserkewlı. Jarkent uezi, Narınqol-Şarın uçastogınıñ pristavı A.Padvarkov uezdik Jarkent kelisim sotınıñ 4-bölimşesine bergen tüsiniginde bılay deydi: «Erteñgi sağat 10-da keñse aldına mıñ qaralı adam jinaldı. Olar jüz qadamday jerde twrdı. Men küzetşilerdi jiberip, är bolıstan bir-eki ıqpaldı adam jiberuin, mäseleniñ män-jayın tüsindiruin swradım. (Q.M.O.A. 109-qor. 1-tizbe, 35-is). Osı küni Podvarkovtıñ qasında özine bağınıştı soldattar men tilmaştar, jalpı tileules 47 adamı bolsa da halıq qaharınan qorqıp, şarasız qaldı.

Qarqara järmeñkesiniñ aldın­dağı 11-şildedegi oqiğalardıñ ötu barısına mwrağat derekteri arqılı oy jügirtuge boladı. Tergeu protokoldarı, bolıs tilmaştarınan alınğan jauaptar, tıñşılardıñ esebi, tergeu materialdarı – bäri sayrap twr.

Qwrman bolısınıñ tilmaşı Gribanovskiy: «Patşa bizdi aldadı. Biz Qıtay jerinen kelip ornalasqanımızda äskerge adam almaymız dep uäde bergen bolatın. Bizdiñ balalarımız qara jwmısqa üyrenbegen. Bwl sözderdi aytqan ıqpaldı adamdar – At bolısınan Twrlıqoja Janserkin, Qwrman bolısınan Sıbanqwl Arğınov, Qojbanbet bolısınan Aytbay Därkembaev, Bayanköl bolısınan Qwdiyarbek» (Q.M.O.A. 109-qor. 1 – tizbe, 35-is).
Narınqol – Şarın uçastogı­nıñ policiya küzetşisi Desyatov: «Patşa uädesinen taydı. Olar (balalar) qara jwmısqa üyrenbegen, erkimizben adam bermeymiz… Küşpen alıp köriñder degen ıqpaldı adamdardıñ arasınan meniñ tanitındarım – Ayt bolısınan Twrlıqoja Janserkin, Şelek bolısınan Serikbay Qanaev. Bwlardı jinalğandar qoldap otırdı». (Q.M.O.A. 109-qor. 1 – tizbe, 35-is).

Aljan bolısınıñ tilmaşı Komarov: «Patşa uädeden tayğan eken, biz de bağınudan bas tartamız», – dedi. Iqpaldı adamdardıñ arasınan tanitındarım: Twrlıqoja Janserkin, – Ayt bolsınan, Saza Töpiev – Qwrman bolısınan, Äbdihalıq Baysügirov – Qwrman bolısınan, Serikbay Qanaev – Şelek bolısınan, Aytbay Därkembaev – Qojabambet bolısınan».

Ayt bolısınıñ tilmaşı Parşukov: «Iqpaldı adamdar arasınan tanitındarım: «Twrlığoja Janserkin, Janğaraş Manabaev, Qwdiyarbek, Serikbay Qanaev, Aytbay Därkembaev».

Tekes şekara postınıñ küzetşisi Goryaçinov: «Men Qaraqara järmeñkesinde tanıs qırğızımdı kezdestirdim. Ol «qazaqtar öltiredi» degen saqtıqpen özin aytpaudı ötindi de bolğan jaydı bayandap berdi. «Qwrmetti kisiler jinalıp, adam bermeymiz, Qıtayğa qaşamız desti de, soñınan orıstar az, Qıtayğa qaşpayıq, qaruı bar adamdardı wyımdastırıp, qarsılıq körsetemiz. Sätsizdikke wşırağan jağdayda tauğa, bolmasa Qıtay ötip ketuge kelisti. Bwl iske wytqı bolıp, wyımdastırıp jürgen qwrmetti adamdar retinde mınalardı atadı: Jämeñke Mämbetov, Twrlıqoja Janserkin, Wzaq Saurıqov jäne Qazıbek Şormanov» (Q.M.O.A. 109-qor. 1-tizbe, 35-is).
Endi Twrlıqojanıñ tergeu isine bergen jauabına toqtalayıq. «1916 jıldıñ 10-şildesinde Qaban qarağaydağı Wzaq Saurıqovtıñ auılındağı keñeste basqa da adamdarmen kelise otırıp, Joğarı märtebeliniñ 25-iyun' jarlığına oray soğısıp jatqan äsker mañına qatınas, qorğanıs salu jwmıstarına adam bermeuge jäne osı jıldıñ 11-şildesinde osı uezdiñ Qarqaradağı Narınqol – Şarın bölimşesiniñ pristavı Podvarkovqa reval'ver, nagandarmen qarulanğan mıñ qaralı adamnıñ jiınına qatısıp, «adam bermeymiz, kim beruge kelisetin bolsa, – onı öltiremiz – dep ayttım. Söz qısqa, adam bermeymiz». …Qarqarağa keñeske kelgen Ivanov, Kegen, Bayanköl, Aljan, Qwrman bolıstarınıñ tilmaştarı Gudzalevskiy, Dostovalov, Komarov, Gribanovskilerden äskerge şaqırılğandardıñ tizimin tartıp alıp, qwrtıp jiberdim» (Q.M.O.A. 109-qor. 1-tizbe, 35-is).
Arı qaray tergeu jauabında kenet özgeris boladı. Onda eşqayda barmağandığın, eşkimdi körmegendigi, eşteñe bilmeytindigi aytılğan. Wzaq, Jämeñke, Äubäkir üşeui erterek qamalğandıqtan, olardan basqa on adamnıñ barlığınıñ sözi Twrlıqojanıñ bergen jauabı ülgisinde toltırılğan. Bwl tilmaş Äubäkir Jünisovtiñ el ağaların aman alıp qalu üşin jasağan «aylası» bolatın. Keyin ol osı isi üşin jwmıstan şığarılıp, qamauğa alınğanın osı taqırıptı tereñ zerttegen S.Tänekeevtiñ «Qarqara-Alban köterilisi» kitabında jan-jaqtı bayandaladı.
Sonımen tergeu qorıtın­dısında Jarkent uezi kelisim sotınıñ 4-bölimşesi, Resey sot ustavınıñ 396-babına süyene otırıp, 67 adam qılmıstı dep tanıladı da, patşa ükimetiniñ Qılmıstıq kodeksiniñ 13, 2, 265 jäne 266-babımen 15 adam asa qauipti qılmısker retinde atu jazasına bwyırıladı. Olar:

1.Twrlıqoja Janserkin – Ayt bolısı

2.Wzaq Saurıqov – Qwrman bolısı

3.Qazıbek Şormanov – Bayınqol bolısı

4.Jämeñke Mämbetov – Ivanov bolısı

5.Serikbay Qanaev – Şilik bolısı

6.Aytbay Därkembaev – Qojbambet bolısı… dep arı qaray kete beredi. Üş topqa topqa bölinip, barlığı 66 adam qılmısqa tartılğan.

11-şildedegi oqiğanı tergeu kezinde tıñşı-tilmaş bitkenniñ barlığı Twrlıqojanı erekşe belsendilik tanıttı dep körsetip, tergeu qorıtındısında ol patşalıq Resey üşin atıluğa bwyırılğan 15 adamnıñ işinde «№1 asa qauipti qılmısker» dep tanıladı.

M.Äuezovtiñ «Qilı zamanında» jäne S.Tänekeev «Qarqara-Alban köterilisi» şığarmalarında Qaraqol türmesinde Twrlıqojanı «joğaltıp» aladı. Serikbaymen birge «jolda atıldı», – dey saladı.

Şın mäninde, ol türmege qamalğan. Qaraqol türmesindegi qırğınnan tört adam aman şığadı. Olar Äubäkir Swltanbekov, Twrlıqoja Janserkin, Biläl Razaqov, Jayşıbek Bektenov. Endi Äubäkirdiñ esteligine nazar audaralıq: «…Bizdi aydağan Kenbay soldat qolındağı päketin berip edi, bizdi aparıp abaqtığa tığıp jiberdi. …Tün ortasında abaqtınıñ esigi aşılıp, üstimizge birtalay adam kirgizdi. Olar Albannan: Jäyşibek, Twrlıqoja, Bekdayır, Qazıbek, Saza, Käriboz, Sıbanqwl, Qwdiyarbek, Nöke, Jämpeyis, Qwrman, Jañabay, Biläl – barlığı on üş kisi, bwlardı da Qarqarağa şaqırıp alıptı da, jauapsız kenbaylatıp Qaraqolğa aydap äkelipti.

…Namaz oqıp bolğanda älgi üş soldat tağı keldi. Birinde besatar, birinde ämirken tapanşa, endi birinde berdiñke bar edi. Kele sala, temir esiktiñ tesiginen mıltıqtıñ astına aldı. Tütin twman boldı. Ornımnan «Alla-lap!» atıp twrıp, qalpağımdı kigende, arqama eki oq tidi. Qayta aynalğanımda sübemnen bir oq tidi, üstelden ırğıp tüsip, ülken esiktiñ tasasına tığıldım. Oq tigen altı kisi törde aunap jatır. Bwlar: Nöke, Saza, Qwdiyarbek, Janpeyis, Qazıbek, Käriboz edi. Bwlar birine-biri qaqtığıp, jığılıp jatır. Men az twrıp, «aqır öldim» dep, şekpenimniñ bir jeñin sıbanıp alıp, ırğıp, esikten atıp twrğan besatardıñ moynınan şap etip wstap, soldattıñ şineline şapşañ qolım tidi. Soldat baqırdı, qasındağı eki soldat mıltıqpen atuğa dat qıla almay, men wstağan mıltıqqa üşeulep talastı da, tartıp aldı. Soldattıñ etegi meniñ qolımda qaldı. Soldattar qaşıp şığa berdi.

– Al, jıldam abaqtını bwzalıq! – degende, Wzaq:

– Ökşemnen oq tidi, sonda da şığıp ölelik, esikti bwzıñdar! – dedi. Esikti ırğap twrıp bir taqtayın suırıp aldım. Sol taqtaymen temir esikti tüymiştegenimde tört şegesi suırılıp, esik sırtına qapsırılıp qaldı. İşindegiler dürkirey jöneldi. Sıbanqwl, Wzaq, men üşeumiz jwrttı ötkizip artında qala berdik, Wzaqtı jäne bes kisini daualdan laqıtırıp şığarıp, özim daualğa ırğıp şıqqanımda, Sıbanqwl meniñ etegimnen wstay şıqtı. Qarğıp jerge tüse bergende, qarsı aldımızdağı üydiñ bwrışınan mıltığın kezey bergen soldatqa közim tüsti. Sıbanqwlğa: «Qarğı» dedim, oğan sol daualdıñ üstinde oq tidi. «Ah!» dedi. Men daualdıñ bwrışın aynala berdim, sol jerde şığarğan älgi bes qırğızdı kördim, men Wzaqtı qarap jürgenimde, abaqtınıñ qaqpasınıñ aldınan Jañabaydı atıp, jalp etkizdi. Köşege mıltıq tolıp ketti. Tütini twman sasıdı. Men qaşıp qalanıñ işindegi bir noğaydikine keldim. Noğay qaqpasınan süyrep şığarıp, quıp jiberdi. Meşitke kelsem, onda da eşkim joq. Terezesin talqandap şığıp, moldaları qaşıp ketipti. Meşittiñ aldınan moldanıñ tobılğı tayağın tauıp, bir bwzılğan essiz qorağa bekindim.Ol qorada keşke şeyin jattım da, kün batqan soñ qaladan şığıp ketip, jaqın jerdegi Qaraböldek degen tauğa jettim». (Swltanbekwlı Äubäkirdiñ 16-şi jılğı basınan keşken oqiğaları. ĞK. 1022-buma).

Endi Twrlıqojanıñ Şorman auılına kelip, Qazıbekke köñil ayta kelgende balasına aytqan esteligine nazar audaralıq. «Birden oq tigen Qwdiyarbek, Janpeyis, Jañabay, Sıbanqwl jäne Qwrmandar «Alla, Alla» deuge ğana şaması kelip, kamera işinde swlap tüsti. Kameranıñ işi kökala tütinge tolıp ketti. Bireudi-bireu bilip bolmaydı. Sol sätte Wzaqtıñ: «Wsta mıltıqtan, bwz esikti!» dep aqırğan dausı şıqtı. Bärimiz esikke wmtıldıq. Wzaq meniñ aldımda edi, wmtıla berip, «Wh» dep bir janına qisaya berdi. Men Wzaqtı wstay aldım. «Ayağıma oq tidi» dep Wzaq mağan süyene berdi. Osı sätte on şaqtı adam bar küşimen esikti iterip şalqasınan tüsirdi. Wzaqtı süyemeldep soñın ala abaqtınıñ aldına şıqqanımda seniñ äkeñ:
– Qaş, qaşıñdar, men soldattardı bögeymin! – dedi äkeñ bizge bwyıra aqırıp. Opır-topır dualğa lap qoydıq. Sonıñ arasında, Bekdayır da Wzaqtıñ bir jağınan süyep aldı. Men dualdan asıp tüstim de, qalğandarı süyemeldep dualdan asırğan Wzaqtı tosıp aldım. Artınşa qalğandarı opır-topır dualdan asıp jatqanda Käriboz ben Sazağa oq tidi. Aldımen jetkenimen, qalğan eldi süyemeldep, dualdan asırğan Bekdayır eñ soñınan dualğa sekirip şıqqanda kök jelkesinen tigen oq mañdayınan bir-aq şığıp mert boldı. Bir kezde, bir top adam türmeniñ darbazasın bwzıp köşege şığa berdi. Seniñ äkeñ aldında keledi eken. Alğaş eñkeyip kele jatır edi, köşege şığa bere qarsı bettegi soldattı atpaq boldı ma eken, mıltığın kezene berip, kesken terektey şalqasınan tüsti…

Äkeñe oq tigenin közimizben körgen soñ, biz tiri qalğan Äubäkir, Biläl, Jäyşibek törteumiz Wzaqtı köterip äketpek bolıp edik, ol «ketiñder, meni köterip wzay almaysıñdar, men mına twrğan tanıs wyğırımnıñ üyine panalaymın. Bärimizdi birdey jasıra almas» dep könbedi de oq tigen ayağın süyretip wyğırınıñ üyine qaray jüre berdi. Söytkenşe bolğan joq köşeniñ basınan 3-4 attı soldat şığa keldi. Wzaq batır üyge jetip qalğan. Attıñ dübirinen sekem aldı ma, jarıqtıq, qoranıñ bwrışındağı tandırğa barıp tığıldı. Sol kezde üydiñ iesi, Wzaqtıñ «tanısım» degeni, köşege şığa salıp «Mwnda, mwnda!» dep ayğaylağanı, pätşağardıñ. Qılar ayla-amalımız joq, tilimizdi tistep tığılıp jatırmız. Soldattarğa, ne aytqanın estimedik, olar bwrılıp kelip, «Wzaq batır, Wzaq batır» dep kelemejdep külgenine qarağanda, tanısı, Wzaqtıñ atın atap bergendey. Batır namıstandı-au deymin, tandırdan şığa berdi. Osı sät bir orıs qılışın suırıp alıp, atın tebine wmtılıp Wzaqtı däl bastan şauıp jiberdi. Wzaq batır sılq etip, swlap tüsti… («Parız». Twrsın Sıbanqwlwlı Şormantegi).

Türmeden şıqqanda Wzaqtıñ jaralı ekendigi barlıq derekterde aytıladı. Al onıñ qay jerde qalğanı, qalay atılğandığı turalı derekter är türli.
Ködek aqın «Ürkin» dastanında bılay deydi:

Twrlıqoja, Äubäkir,
Bola jürip şermende,
Kelip jetti bir demde,
Qaraqolda twratın,
«Mwsılman» dep düngenge.
Aqısın tölep, qolma-qol,
Jasırıp tığıp bergenge.
Jarasın qarap dayında,
At alıp elden kelgende.

Al Äubäkir dualdan qarğıp tüskennen keyin qasındağı jaralı Wzaq, Twrlıqojalar turalı aytpaydı. Arı qaray jalğız qwtılğanın aytadı. Ködek «Tünqatar qajınıñ joqtauında» tağı da bılay deydi:

«Wrpaq üşin şeytter,
Wmıtar sizdi nege eliñ.
Äubäkir, Biläl, Jayış pen
Twrlıkem aman kep ediñ.
Bekdayırdıñ küşiniñ,
körgen kömegin»…

Aqınnıñ aytuınşa, bwlar­dıñ aman qwtılğanı Bekdayır­dıñ arqası bolıp otır. Bwl jerde, ärine, «pälendey» dep kesip-pişip aytu mümkin emes. Bizdiñ mindetimiz tek derekterdi salıs­tıra otırıp oqırmanğa oy tastau.

Qaraqol qırğınınan keyin Twrlıqojanıñ tağdırı ne boldı? Osı twrğıda baspasöz betterinde är türli derekter jariyalanıp jür. Birde onıñ elmen birge qaza bolğandığı aytıladı, endi birde aman qalıp, ile-şala qayta wstalıp, atılıp ketkendigi söz boladı. Derekterdiñ osılayşa türlenip ketuine sebepşi jayttardıñ biri Qaraqol türmesiniñ bastığı Hromıhtıñ 1916 jılı 31-tamızda bergen raportı bolatın. Onda ol twtqındardıñ bärin «atıldığa» jatqızıp qoyğan.

Sonımen Twrlıqoja elge oraladı. Onıñ keyingi tağdırın söz qılmastan bwrın tağı da mwrağat derekterine jüginelik.

«Mirovomu Sud'i 4 uç. Djarkenskogo uezda 25 oktyabrya 1916 goda po delu o soprativlenii okazannom kirgizam na Karkare zatrebovanı svedenie ot Naçal'nika Prjeval'skoy tyur'mı, kto iz zaklyuçennıh po etomu delu arestantov ubit' vo vremya nabega 12 avgusta s.g. Ubitı po doneseniyu Naçal'nika tyur'mı ot 31 avguste s.g. № 758 v çisle drugih arestantı Aubikor' Sulembekov (Äubäkär Swltanbekov. N.Ä.). Turluhodja Janserkin, Uzak Şaurukov (Wzaq Saurıqov) Svedeniya dastavlennaya Naçal'nikom tyurmı vozdaet somneniya toçnosti tokavıh».
Postonavlenie №40
2 noyabrya, 1916 g. Djarkent.
«YA, Naçal'nik Djarkentskogo uezda podpolkovnik Stupin, rasmatrev doniseniyu po delu o begstva iz Prjeval'skoy tyurmı kirgiza Aytovskoy volosti Turluhodju Djanserkina naşel, çto on bıl zaklyuçen v tyurmu mirovoy sud'eey 4 uç. Djarkenskogo uezda, no vo vremya myateja kara kirgiz' on v çisle drugih sbejal s' Prjeval'skoy tyurmı a potomu postanovil:

Kirgiza Aytovskoy volosti Turluhodja Djanserkina zaklyuçit' Djarkenskuyu tyurmu i kopiyu postanovleniya s doznaniey perepravit' mirovomu sud'yu 4 uç. Djarkentskogo uezda i kopiyu postonavleniya predostavit' Prokurora Vernenskoy Okrujnogo suda.

İle-şala 16-küni tağı bir qaulı şığadı.
Postanovlenie:
1916 g. 17-ogo mirovoy sudiey 4 uç. Djarkenstkogo uezda, prinimaya vo vnimanie po semu delu kirgiz Aytovskoy volosti Turluhodja Djanserkin, bejavşiy iz Prjeval'skoy tyurmı pri poimke naçal'nikom Djarkentskuyu tyurmu, zapretit' emu obşenie postoronnimi licami (Q:M:O:A: 109 qor, 1-tizbe, 35 is).

Osı arqılı Twrlıqojanıñ Qaraqol qırğınınan keyingi ömirinen biraz derekter aluğa boladı. Eñ aldımen onı abaqtı azabı, Qaraqol qırğını, üzeñgiles serikteriniñ tügelge juıq opat boluı moyıta almağan, qayta şiray tüskenin bayqaymız. Suğarğan sayın şiray tüsetin şarbolat sekildi. Ol tauı şağılmay, patşa ükimetine qarsı küresin toqtatpağan. Serikterimen birge Qıtayğa jwrttı ötkizbey twrğan şekara pos­tına şabuıl jasap, onı joyıp jibergen.

Qıtay mwrağattarındağı derekterdiñ birinde İle qorğanıs komandiri YAn Fişağa qarauıl bastığı Amri bılay dep habarlaydı: «Tamızdıñ 28-inde Qaljatta Resey qazaqtarınıñ mal-mülkin Resey soldattarı tük qaldırmay talan-tarajıladı jäne köp adamdı atıp öltirdi. Oyrat batal'onınıñ sol qanat bas basqarmasınıñ bastığı Naşün batır: «28-küni Reseyge qarastı qazaqtar Reseydiñ Albansu qarauındağı oficerleri men olardıñ otbasındağı 21 adamdı atıp öltirdi. Sonday-aq Qaşın degen jerde qorğanısta twrğan Resey oficerleri men äskerlerin qırıp saldı» (Jetisu. 1916 jıl. Qwjattar men materialdar jinağı. Qw­ras­tıruşı: Tileubaev Ş.B. – Astana, «ElŞejire», «Astana poligrafiya AQ», 11-tom).
Bizdegi mwrağattarda şekarada, qorğanısında twrğan orıs soldattarın köterilisşilerdiñ qırıp salğandığı turalı derek mardımsız. Orıstardıñ şığını turalı aytılmaydı. Bwl derek qıtay oficerleriniñ mälimdemelerinen şığıp otır.

Bwl turalı uez bastığı Stupin bılay deydi:

«Şekara postına şabuıl jasağan banditter şayqasınıñ işinde Twrlıqoja Janserkin de bar» (Q.M.O.A. 109-qor. 1—tizbe, 35-is).
«U tolpı kirgiz grabivşih post bılo bolee 40 rujey a tam gde ona jila voorujennıh kirgiz sobiralas bol'şaya partiya i kuda to uezjali i …rili mejdu soboyu çto ih zovet Turluhodja. Vışli i dela s posta kirgizı uvezli slojili v kopiu sena i sojgli». (CGA RK. F.109. Op.1. D.17).
Osı derekten postqa şabuıl jasağan 40 mıltıqtı sarbaz ben olardıñ töñiregindegi adamdarğa Twrlıqojanıñ basşılıq jasağanın añğaramız.
Kirgizı Turluhodja Djanserkin, Telihmet Koçeganov, Baybul Akçolakov, Ortabay Kul'djabaev, Aksakal Taudarbekov, Alimdjan Zakirbaev, Sembay Satıbaldiev predlagavşie kalmıkam den'gi za propusk ih çerez granicu, krome uçastie ih v ubistve i grabejah oni bıli rasporyaditelyami i rukovoditelyami bunta v svoih starşinstvah kak govarili mne ob etom kalmık, krome vışepoimenovannıh kirgiz rukovoditeley bıli eşe starşina 4 aula Moldabay i narodnıy sud'ya 2 aula Işpekbay (fam. ih ne znayu) a takje poçetnıy kirgiz Djangaraş Manabaev 2 aula Aytovskoy volosti. (CGA RK. F.109. Op.1. D.17).

Qabılbek Sauranbaev «On altınşı jıl» dastanında Qaraqol qırğınınan keyin az jasaqpen patşa äkimşiligine qarsı küresken batırlar turalı bılay dep jazadı:

El bağıp artta qaldı otız adam,
Ataqtı bwl soğısta erlik qılğan.
Aldın tosıp soldattıñ, eldi baqtı,
El ötip bolğanınşa şekaradan.
İşinde batır Taylaq, Qwdaybersin,
Şıqsa soldat jibermey Narınqoldan.
Bwl otız, jaudan qaytpas erjürek-ti,
Jüzbası bop basqarğan bastalğannan.
…Qırğınğa wşıradı talay soldat,
Tiridey komandirin baylap alğan…

Twrlıqoja halıqqa aqıl saldı,
Aqıl tappay köpşilik esten tandı.
Qazaq, qırğız adamın qasına alıp,
Qarğa törge aldına özi bardı:
– Tuısımız bir edi qazaq, qalmaq,
Estip jatqan şığarsız bizdiñ haldi.
Patşadan keñ etekti sizdiñ halıq,
Qorğauğa kömek bergin, şıbın jandı?
Keñesip köştiñ jolın aşpaq boldı,
Qarğa törge bwl aytqan sözge nandı.
Şaqırıp Qoşqa, Moşqa şerikterin,
«Ötkiz» dep şekaradan jolğa saldı:
…Krome togo mne liçno izvestno çto pered buntom Turluhodja Djanserkin i Uzak Savrukov imeli peregovori s projivayuşimi v Kitae Albanami i karakirgizami u kotorıh prosili prinyat uçastie v bunte, ob çem mnoyu bılo doneseno naçal'niku Narınkol'sko-Çarınskogo uçastka.
(CGA RK. F.109. Op.1. D.17).
Bwl derektiñ mañızdılığı sonda Wzaq pen Twrlıqoja Qıtaydağı qandastarınan osı köteriliske qatısuın ötingen. YAğni, basşılar köterilis auqımın barınşa keñeytuge küş salğan.
1917 jıldıñ kökteminde Twrlıqoja janına Ayt işinde Süyindikten Ämire mergen men Qalıbekten Baybosın dilmar eredi de Sümbeniñ sağasımen Şartastıñ etegi, Qısañnıñ auzı arqılı tağı da Qıtay asadı. Osı sapar turalı Ködek aqın «Ürkin» dastanında bılay deydi:
«Twrlıqoja jiıp ap:
«El bolmaysıñ Qıtayğa
Qaşudı Alban qoy! – dedi.
Qalmaqtan düre jegenşe,
Öz jeriñde öl!» – dedi.
…Twrlıqoja jol şekti,
«Elimdi jiıp alam – dep.
Ürikken jwrttı qaytarıp,
Qonısına salam», – dep.
Süydin degen qalada,
«Erligimdi kör» dedi.
Sabap Törge qalmaqtı,
Aytqanına köndirdi.
Audarıp alıp börte attı,
Janına qauip töndirdi.
Üseyinbay qaşqarlıq,
Iñğayında ol jürdi.
Mıñ ambı, sibe qalıs bop,
Sözine sonda sendirdi.
Seksen tüye, segiz at
El şığının öndirdi.
Qas, Künes, Tekes, Jırğalañ
Erdiñ isin el bildi.
Bärin tügel aralap,
Aqılğa eldi köndirdi.
Qaljat, Qorğas, Narınqol
Şegaradan ötkizip,
Jerine eldi qondırdı.
…Opası joq swm ajal,
Esil erdiñ qapıda,
Oñ saparın sol qıldı.
Barmaq tistep, san wrıp,
Qalıñ Alban şulaptı.
«Ajal neden boldı» dep,
Şañdatıptı tulaqtı.
Qauip qaydan demeñiz,
Qalmaq degen qu halıq.
Qapısın tauıp ketipti,
Üzeñgige u jağıp.
…Üş kün salıp arağa,
Sümbeniñ ötip suınan,
Sol udan er swlaptı.
Jetkeninde jwma kün,
Janserkeniñ janına,
At jalın qwşıp qwlaptı.
Seksennen asıp o dünielik bolğan Rayımbek audanında twrğan Aytbay qariyanıñ äñgimesine kezek berelik: «1952 jılı meni basşılar hat berip, Mañğwlkürege jwmsadı. Bwl Qıtaydağı aşılıp sayrau nauqanınıñ kezi bolatın. Qwrmanjannıñ qwlıbı janında iintiresken el. Ataqtı qalmaq Molınğa ayıp tağılıp jatır eken. Qolında tayağı bar, bir ayağı aqsaq, dembelşe kelgen qara domalaq kisi eken. Sol twsta oğan köptegen kinä tağıldı. Jinalıs soñında söz ayıptaluşığa berildi:

– Al, halayıq, – dedi ol, – bağanadan beri taqqan kinälärıñnıñ bäri ötirik. Mende bir-aq ayıp bar. Onı taba almadıñdar. Bala kezimde ülkenderdiñ jwmsauımen «hasaqtıñ hanı» Twrlıqojanıñ üzeñgisine u jaqtım. Keyin öldi degen habar keldi. Meniñ ayıbım osı». Qalmaqtar onı «hasaqtıñ hanı» dep beker atamağan eken. Mwrağat derekterin jüginelik:

…Turluhodja Djanserkin hotya v naçale bunta ne uçastvoval no osvobodivşis iz Prjeval'skoy tyur'mı on poslal dvuh kirgiz Aytovskoy volosti uezjavşih k nemu dlya svidaniya Muhamediya Bayzakova i Moldaspana Haseneva s soobşeniem çtobı vse Albanovskie volosti naçinali bunt ob çem sami kirgizı posle razgroma pograniçnıh postov razskazıvali kalmıkam i çto Turluhodja i Dikambay provozglasili sebya hanami. (CGA RK. F.109. Op.1. D) . Derek tarihşı R. Orazovtıñ jeke qorınan alındı).

Alban işinde Aljandar Diqanbay Janpeyisovti, Ayttar Twrlıqojanı han saylağan eken. Bwl patşa biligin moyındamay, öz aldına el bolu maqsatındağı talpınıs. Qalmaqtar qazaqtıñ eki adamı ölgende toy jasap, at şaptıradı. Biri – Twrlıqoja, ekinşisi – Qwsıq Mergenbay batır.

Osı köktemde uaqıtşa ükimet ornap, köterilisşilerge keşirim jariyalanadı.
1917 g. 17 marta – Raport Tovariş prokurora Vernenskogo okrujnogo suda Mirovomu sud'e 4-go uçastka Djarkentskogo uezda

Soobşayu Vaşemu Vısokoblagorodiyu, çto soderjivşisya pod strajey v Djarkentskoy tyur'me po delu Vaşemu №5 – 1917 g. obvinyaemıe Turluhodja Djanserkin, Djayçibek Bektenev, Dikambay Djanpeysov i Aytbay Darkenbaev prokurorskim nadzorom na osnov. Ukaza Vremennogo Pravitel'stva ot 6 marta sego goda o politiçeskoy amnistiya iz nazvannoy tyur'mı osvobojdenı.

Tovariş Prokurora [podpis' nerazborçiva] (CGA RK. F.109. Op.1. D.10).
Şın mäninde, bwlardıñ eşqaysısı da türmege qamalğan joq. Mälimet 1916 jıldıñ qara küzindegi uez bastığı Stupinniñ şığarğan Qaulısına süyenip jazılğan. Eger küzde bwlar türmege qamalğanda eşqaysısı da tiri şıqpağan bolar edi.

Twrlıqoja aldımen Resey äkimşiligine qızmet etip, bolıs boldı. Birte-birte orıs ozbırlığın kördi. Iyun' jarlığı, Wzaqtıñ üyindegi bata, Ayttöbedegi ereuil, el basına töngen qayğınıñ qara bwltı, zorlıq-zombılıq, eldiñ bas köterer azamattarınıñ qwrban boluı, mwzday qarulanğan patşa äskerimen aşıq soğıs – bärin basınan keşirgen patşa ükimetiniñ qas jauına aynaldı. 1917-jıldıñ mamır ayında qalmaqtardıñ qastığınan 54 jasında dünieden ötti.

Nwrlan Äbdibekov, Jurnalister odağı sıylığınıñ lauretı

Abai.kz

 

5 pikir