Jeksenbi, 25 Mausım 2017
15 Mamır, 2017 sağat 10:46 Ädebiet 2224 6 pikir

Auğan tragediyasınıñ aynası

(Haled Hosseyni «Jelmen jarısqan», roman)

Soñğı jartı ğasırdan astam, bälkim ejelden üzdiksiz, tötkül dünie nazarın wdayı özine audarıp kele jatqan Auğanstan jahandanu atalğan bügindegi tausılıp bitpeytin basqosulardıñ, qaumalağan halıqaralıq alqalı jiındardıñ, bätausız pikirtalastardıñ aynımas taqırıbına aynaldı. Auğanstanğa aralaspağan, osınau mäñgilik jwmbaq häm täkappar elge bas swqpağan, sodan twmsığı tasqa tiip, beti qaytpağan el qalmağan şığar sirä..!  Auğan turalı bizdiñ bilgenimiz – bir kezde osı elge basıp kirgen sovet äskerleriniñ qatarında özimizben qwrbılas qazaq jigitteriniñ bolğandığı, keybiri sol jaqtan qaytpay, endi birazı jiırmadan aspay jatıp mügedek küyinde oralğanı; ekinşisi, aldımen arğı, bergi bettegi kommunisterden, keyin solardıñ qandı qolımen jasalğan aştıqtan bas sauğalağan bauırlarımızdıñ amalı joqtan auğan jerinde qalıp qoyğanı. Bwdan özgesiniñ bäri de, ädette, Auğanstanğa üş qaynasa sorpası qosılmaytın sırt, böten elderden taraytın sansız aqparat közderindegi bir sarındağı nemqwraydı qwrğaq jañalıqtar: anda jardı, mwnda qırdı, attı, astı...

Sondıqtan bolar, qazirde älemge keñinen tanımal auğandıq jazuşı Haled Hosseynidiñ «Jelmen jarısqan», «Taudağı jañğırıq», «Jarqırağan mıñ kün» degen üş romanımen jaqın tanısqan adamnıñ köz aldına auğan äleminiñ mülde bölek şındığı, alıs ta jaqın auğan jwrtınıñ boyamasız anıq beynesi, aqiqat bolmısı, jaratılıs-bitiminiñ iştey erekşeligimen, barşa adamzat balasına tän qarapayım jandardıñ kündelikti tirlik-tirşiligi, uayım-quanışı, sezim-köñilimen, älbette, auqımdı da twñğiıq qayğı-qasiretimen ayqara aşılıp, oy-sanañnıñ, bolmısıñnıñ tereñ tükpirine sınalap kete baradı. Ärine, äñgime Auğanstan turalı bolğandıqtan, onıñ küngeyinen köleñkeli twsı, quanışınan köz jası tım mol ekendigi kämil.

Halıqaralıq sayasattıñ azulı ökilderiniñ köpirme äñgimesin tıñdasañız,  Auğanstan apatın onıñ jeriniñ geosayasi ornalasuınan, jwrtınıñ işki qayşılıqtarınan köredi, märtebeli dep sanalatın mänsiz jiındarda bwl eldi, qwddı bir balanıñ sınğan oyınşığınday qayta qalpına keltiru - eñ bastı, eñ mañızdı taqırıp retinde talqılanıp bitpeydi, al onıñ sol qalpı nege bwzıldı, eşqaysısı eşqaşan kinäni özderinen izdemeydi. Aqiqatında şe...

Haled Hosseynidiñ «Jelmen jarısqan» romanınıñ özegin auğannıñ eki balası: Ämir men Hasenniñ tağdırı qwraydı. Olardıñ biri – Ämir, etnikalıq puştun, sünnit, Kabuldıñ auqattı, iri isker adamınıñ jalğız wlı, anası universitet wstazı, tereñ bilimdi jas äyel, onı düniege äkelgen kezinde qaytıs boladı, Ämir Hasennen bir jas ülken; ekinşisi – Hasen, etnikalıq hazar, şeyit, mwnıñ şeşesi kezinde erkek ataulınıñ auzınıñ suı qwrığan swlu hazar äyel, Hasendi tuğannan keyin bir apta ötpey, qañğıbastarğa qosılıp kete barğan. Hasen äkesi Äli ekeui Ämir men onıñ Babasınıñ (äkesiniñ) üy qızmetşileri.

Eki türli etnikalıq, äleumettik toptıñ, bir-birine qarsı eki dini ağımnıñ ökilderi bolğanımen, bwlar közderin aşqalı birge jürip, birge oynaydı, balalıq ömirleri äldebir kedergisiz, alañsız qatar jürip jatqanday. Degenmen qoğamdağı kereğarlıq pen qayşılıq bir aulada, biraq eki üyde tärbielenip ösip kele jatqan qos balanıñ arasına ärdayım öz kesegin laqtırıp, teketires pen janjal wşqının tastap otıradı. Puştundar üşin hazar kirme, etnikalıq azşılıq, tömen äleumettik top. Mektepke bara almaytın Hasen ärip tanımaydı, sauatı joq. Ämir oqu üzdigi, kitapqwmar, özi de jazuğa qabiletti. Äytse de, Hasen Ämirdiñ oqıp beretin kitaptarınıñ, şığıs poeziyasınıñ äygili klassikteri, ejelgi tañğajayıp qissa-jırlardıñ ärbir oqiğasın, sözin qağıp alatın zerek, janı taza, bauırmal bala. Ämirdi ağa dep sıylap, onıñ aytqanın jerde qaldırmaytın, ol dese janın beruge dayın janaşır jomart öspirim.

Ämir Hasenniñ oqımağan bolsa da, işki düniesi bay, adamgerşilik, kisilik qasietteri, payım-parasatı özinen joğarı twrğanın sezinedi, onıñ üstine Babasınıñ da Hasenge özimen birdey qaraytındığın añğaradı, älbette mwnday ahual bay balasınıñ täkapparlığın qozğamay twrmaydı. Tek qana bükil bala ataulığa tän tausılmas oyın qızığı bärin wmıttıradı, äsirese auğan balaları üşin dästürli batpırauıq wşıru şayqasınıñ ornı bölek. Qwlatılğan batpırauıqqa birinşi jetude de jeldiñ añğarın qapısız bilgendikten, adaspay jarısatın Hasen aldına jan salmaydı.

Osılayşa erjetip kele jatqan eki balanıñ arasın aqırı auğan qoğamınıñ jandı jarası - dinaralıq, wltaralıq, äleumettik  arazdıqtan twtana kele balalardıñ ortasına deyin jetken alauızdıq tuğızğan swmdıq qılmıstıñ jasaluı birjola bölip jiberedi. Jergilikti swmnıñ biri, äkesi auğan, şeşesi nemis, yağni budan twqımdı Asef bastağan (Oralhan Bökeydiñ «Atau kere» romanındağı budan aralar eske tüsedi) bwrınnan öştesip jürgen sotqar toptıñ jabılıp Hasendi zorlauı, mwnı Ämirdiñ köre twra kömektesuge jigeri jetpegen osaldığı, araşa tüsuge bata almağan därmensizdigi, osı küyine qorlanğan şarasızdığı aralarındağı bauırmaldıqtıñ aqırına jetedi. Köz aldında jasalıp jatqan zwlımdıqtı köre twra qorlıqqa köngen beyşaralığınıñ tiri kuäsine aynalğan Hasendi künde köruge däti şıdamağan Ämir ötirik jala tauıp, Babasınıñ tüpkilikti qarsılığına qaramastan, osı üyde qırıq jıl jürgen Äli men Hasenniñ Hazaratqa köşip ketuine jetkizedi. Hasenge ara tüse almağan sorlılığı, aqırı oğan jasağan ädiletsizdigi ömir boyı Ämirdiñ qır soñınan qalmaydı, jüreginde jazılmas jaraday, kökiregindegi zärli zapıranday jatıp aldı.

Degenmen Ämirdiñ wlı jazuşı bolatındığın aytqan Hasennen keyin mwnıñ boyınıñ tereñinde bulığıp jatqan quattı erik-jigerdi sezinetin, äkesinen taba almağan meyirimdi tanıtıp, qoldap, qayrap kele jatqan tağı bir jan bar ol – Babasınıñ serigi Rahim-han.

Arada wzaq jıldar ötken soñ endigi Amerikada twratın Ämirdiñ bükil ömiriniñ män-mağınasın, osı sätke deyingi tirşiliginiñ ağımın özgertken jalğız qoñıraudı alıstağı Päkistannan şalğan da osı Rahim-han. Sondağı «Seniñ qaytadan izgilik jolına tüsuiñe mümkindik tudı» degen özegin örtegen ösietti aytqan da sol.

Iä. Tağdır talayımen bir kezdegi beybit te beyqam ömirdiñ tas talqanı şığıp, älemge tarıday şaşırağan zarlı auğandıqtardıñ qatarında Ämir de Babasımen birge aqırı Amerikadan biraq şıqqan. Mwnda oquın bitirip, endigi tanımal jazuşı atanğan, sol jaqtağı auğan generalı Taheridiñ Soraya sındı swlu da erke qızına üylenip, alayda balalı bolu baqıtı bwyırmağan Ämirdiñ Amerikadağı baquattı ömirin tastap, Päkistan arqılı tuğan jeri, soğıs jalınına oranğan Auğanstanğa, sät sayın ömirine töngen qauipke qaramastan, qaytadan Kabulge oraluına da sebep bolğan Rahim-hannıñ äñgimesi. Öytkeni Ämirdiñ aldında jalğız ğana tañdau, keude-zındanında kömilgen udan arılatın soñğı mümkindik qaldı – künäsın juu, nemese ğwmırınıñ soñına deyin sonau bala kezinde jasağan opasızdığınıñ mazaq jügin arqalap, jalğan ömir süru. Şeşimdi dereu qabıldımasa bäri de keş.

Söytsek, Ämirdi kütip twrğan tağdırdıñ tosın sıyı mol bolıp şıqtı. Äsirese şıbın janın şıñğırtqan aşı şındıq - Hasen ekeui bir äkeniñ balaları. Bala küninde marqwm Babasınıñ özine aytatın: «Düniedegi eñ auır künä ol – Wrlıq. Kisi öltiruşi ömirdi wrlaydı, äyeldiñ küyeude bolu qaqısın tartıp aladı, balalardı äkesinen ayıradı. Ötirikşi özgelerdiñ şındıqtı bilu qaqısın ayaqqa taptaydı. Zälim ädilettilikti wrlaydı» degen qağidası sanasında jattalıp qalğan Ämirge sol Babasınıñ öziniñ Hasendi äkelikten, özin bauırdan ayırğan äreketi aqtauğa bolmaytın auır qılmıs retinde kökiregin janşıp, sanasın sansırattı.

Sovet äskeri kirgen künnen bastap san ğasırlardan bergi tarihi qalıptasqan dästürli ömir ağımınan, eñ qasireti beybit ımıraşıldıqtan ayırılğan Auğan jwrtşılığı sırtqı küşterdiñ tolassız aralasuımen top-topqa, jik-jikke bölinip özara qandı qırqısudan köz aşpay keledi. Eñ swmdığı Taliban dep atalatın dini fanattardıñ bilikke jetip, bir kezde gülge oranğan Kabuldı qara tünekke aynaldırğanı. Aynalanı wrlıq, zwlımdıq pen ölim elesi bilegen.

Hasenniñ äkesi Äli minağa jarılıp ölse, Rahim-hannıñ ötinuimen Kabulğa oralıp, Ämirdiñ üyin qayta kütimge alğan, aqırı sonı qorğau jolında Hasenniñ özi men äyeli de talibterdiñ qolınan mert bolıptı. Hasennen bir bala qalğan, jetimder üyinde, esimi Sohrab. Rahim-hannıñ Ämirge soñğı amanatı da Sohrabtı Kabuldan alıp şığıp, Päkistandağı amerikalıqtar aşqan jetimder üyine tapsıru.

Päkistannan Auğanstanğa kölikpen attanğan Ämir öziniñ bala kezindegi körinisine jwrnağı da qalmağan qasirettiñ qara tañbasına aynalğan Kabuldegi jetimder üyin tapqanımen, Sohrab onda joq bolıp şığadı. Öytkeni Talib sodırları jetim balalardı bir-birlep alıp ketip, kündelikti ermegine aynaldıradı, tiri qaytatındarı sirek. Sohrab solardıñ qolında.

Oylağan isin aqırına deyin jetkizudi ğana maqsat etken Ämir Sohrabtı wstağan Talib basşılarınıñ mekenine jalğız kiredi. Közildirigin şeşken talib basşısınan bayağı zwlım Asefti tanidı. Ne üşin kelgenin aytqan Ämirge kekşil Asef jalğız talabın qoyıp, kezinde Hasen kedergi bolğan jekpe-jekke qayta şaqırğan. Bwl sätte Ämir bärine de dayın, alayda ömirinde töbeles ataulını körmegen Ämirdi Asef sol bayağı temir qwralımen qan-josa etip wradı. Biraq közine qan tolğan qatıgez Aseftiñ joyqın soqqıları denesin parşa-parşa etip jatqan sätinde Ämir bwğan deyin janın jegidey jegen barşa azaptan, boyında jürgen zapıran udan arılğan rahat küy keşken. Äkesinen üyrengen aşatayaqtıñ mergeni Sohrab Ämirdi anıq öltiruge aynalğan Asefti közinen däldep atadı.

Osılayşa basınan nebir qaterli şıtırmandı ötkizgen Ämir jalpaq düniedegi jalğız tuısı, nemere inisi Sohrabtı onıñ kömegimen tozaq otınan, ajal auzınan alıp şığıp, bwdan keyingi mıñ-san kedergilerden öte otırıp Amerikağa alıp keledi.

«Bala köp, biraq balalıq şaq joq» Auğanstanda azap pen mazaq otına küygen Sohrabtıñ ädettegi ömirge qayta oraluınıñ özi mäñgilikke sozılğanday.

Haled Hosseynidiñ älem halıqtarınıñ  alpısqa juıq tiline audarılıp, jalpı tirajı seksen millionnan asqan üş romanınıñ alğaşqısı «Jelmen jarısqan» tuındısı sonau bir batpırauıqtar tärizdi qwldırau men samğaudıñ, öşip barıp janudıñ, joğala jazdap jañğırudıñ asqaq jırı. Mwnda qılmıs pen jazanıñ twtastığı, qiyanat pen parasattıñ taytalası, zwlımdıq pen izgiliktiñ aqtıq şayqasınıñ mäni aşıladı.

Bir elde düniege kelip, bir aulada ösken, tipti bir äkeniñ wrpağı bola twra tağdır tälkegimen ekige ayrılğan qos jetkinşektiñ qatparlı ğwmırı, olardıñ ärqaysısınıñ jeke tağdar-talayı bükil auğan halqınıñ basındağı bügingi ahual ğana emes, anığında älemniñ köz aldında Siriya, Iraq, Libiya, keşegi Balkanda, t.b. ondağan elderde kündelikti qaytalanıp jatqan, tipti baquattı Batıstıñ özine oyısa bastağan barşa adamzat qoğamdastıqtığınıñ jandı jarası, özi tapqan tragediyasınıñ aynıtpas aqiqat aynası der edik.

Mwhtar Käribay

Abai.kz

6 pikir
Ғалымбек 2017-05-23 10:23:39
Осы ауғандық байлар, тоқалдыққа жас қыздарды емес, керісінше жас жігіттерді алады. Сол наркобарон сасық "байлар" үшін бұл престиж болып табылады екен!!!! Бұл шын мәніндегі бұл сұмдықтар, жабайылық пен топастықтың да емес АДАМ деген биомақұлықтар жасамайтын дүниелер!!!! Ауғандықтар, Саудиттік арабтар, басқа да сасық пиғыл, (п......страдалецтер мен озобоченный педиктер) мұсылмандардың қазіргі таңда жасап жүргендерін, кешіріңіздер - анау Амазонка өзенінің ну ормандарында (тупойларға - Бразилияда) өмір сүріп жүрген жабайы Пигмейлер де жасамайды!!!!!!! Ол Пигмейлер, пуштундар мен арабтарға қарағанда аса мәдениетті, таза, пасық сезімді емес адамдар!!!!! Осы фактіні ӨМІР бойына ұмытпаңдар, әсіресе тоңқаңдап намаз оқып жүрген, немесе оқиын деп оқталып жүрген қазақтар!!!!!
Бақдаулет 2017-05-16 17:24:56
Ой- сорлары қайнаған мұсылман елдердің ішіндегі Ауғаныстан 5- немесе 6-шы ғой. Осы, мұсылман елдеріндегі келеңсіздіктерге бірінші кезекте түрткі болған - ғылым-білімнің, сауаттылықтың дамымай қалуы. Діни көрсоқырлық, сол сауатсыздық пен надандықтың АЙНАСЫ.. Азиялық Айна деген, шырақтарым осы.........
Салимжан 2017-05-16 17:19:06
Ауғаныстанға қарағанда әйтеуір Мемлекет деген атымыз бар. Колледж, Университеттер бар, орта мектептерде балаларымыз оқуда, моншаларымыз бар, поликлиника, фельдшерлік бекеттер, өртке қарсы депо, Қорғаныс министрлігі, мұнайымыз бен аз да болса газымыз бар. Ал, Ауғаныстан территориясы жағынан басқа жерде орналасса, мысалы: Тыва немесе Бурятия жерінде болса, онда сол Ауғаныстаның тап-қазіргідей бейшара күйде болмас еді. Бұл ТАЗА ШЫНДЫҚТЫ - ешбір тірі пенде жоққа шығара алмайды!!!! Жоққа шығара алмайды, өйткені бұл, "әй - шәй"- ға, "кәңкүр-шүңкірге" қарамайтын Наркескен қылыш сияқты шындық!!!!!!!
Төре 2017-05-16 07:50:43
Ел басқаратын басшылары азғындаған жұртқа, ең жоғарғы Құдіретті күш осындай ашылмас сор "сын" жіберуі һақ? Басшылары азып-тозып, азғындап,тойымсыз елінің байлығын тонап, жалған мақтанышпен, алдаумен қаруланып, кісәпірлер жолын таңдаған ел, иесіз қалады. Кеңес өкіметі осыған дәлел. Ал бізде ше? Сырттан оқып келген жастар, кімнің балалары? Олардың көбісі сол жалғандыққа тәрбиеленген бұрынғы коммунистердің балалары. Ұяда не көрсең, ұшқанда соны аласың! демей ме біздің халық. Шет елде біздер маман емес, ұры-қары, мемлекетіміздің түбіне жететін жебірлер дайындап алып келіп жатырмыз ба деген ойға амалсыздан келесіз. Мына мен сорлы өз құлағыммен естігем, бұрынғы сенаторрдың әйелі "нечего о народе думать, думай о своем животе" дегенді. Сенатор әкесі осы пасықтықты қолдаған сыңай білдіргенін байқадым. Сол бала "қарнын ойлаймын" деп сотталып кетті? Міне, біздерді кімдер басқарып жатыр? Бізгеде қауіп бар? Ұрлық азаймайды! Қайта күшейе түседі! Бұл тексіздерді төрге шығарудың кеселі? Оларда Ар-Ождан деген қасиет шектеулі ғана, кейбіреулерінде ғана болады. Сорлаған Қазақ, жер байлығымыз өзімізге сор болар ма екен?
Талғат 2017-05-15 21:48:46
Жақсы мақала, оқып шықтым. Енді осы кітаптарды тауып алу мақсат.
Есенгелді 2017-05-15 12:09:18
Әлемдегі небір Сорақылық пен Азғындықтың ҮЛГІСІНЕ айналған, Бетсіздік пен Есуастықтың АЙНАСЫНА айналған Ауғанстан!!!! Соры қайнаған, бейшара, надан( оның үстіне, мұсылманшыл) пуштундар мен тәжіктер. Африканың масайларынан да, сауатсыз, надандықтың жоғары сатысындағы тобыр. АҚШ -тың әскери қару-жарақ сынайтын полигоны. Жер деген планетаның бетіндегі іріңді жара. Бұндай елдер көп,. және шетінен мұсылман елдері. Тізбектеп жатудың қажеті жоқ. Оларды бүткіл әлем біледі. Міне керім деген ислам дінінің "жетістігі". Боқ сасып жатыр. Таза шындыққа қарыс шықпаңдар. Мойындасаңдар да, мойындамасаңдар да ШЫНДЫҚ осы. Осы жер бетінде Қазақтардан басқа да, халықтар бар болар. Міне, солар осын күнделікті өмірлерінде айтып отыр. (шет тілін оқып үйреніңдер).

Üzdik materialdar

Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 17465
Anıq

Olar qalay bayıdı?

Ruslan Ahmağanbetov 18431