Jwma, 20 Qazan 2017
Alaşorda 1164 3 pikir 15 Mamır, 2017 sağat 12:26

Twrsın Jwrtbay. «Men osılay da jaza alamın» (jalğası)

III.

Qorıta aytqanda, äuel basta avtor «Qaralı swlı» äñgimesindegi Qaraköz obrazı arqılı qazaq äyeliniñ jan swlulığın, ar tazalığın, ruhani beriktigin simvoldıq beynede poeziya tilimen jırlaudı niet etken. «Kinäşil boyjetkendegi» «qazaq qızınıñ» qarama-qarsı twlğasın somdap, nağız idealdı äyel beynesin sipattağan. Qayğını jeñe biletin äyel qayratınıñ quattı küşin, sezim beriktigin senimde türde suretteuge – özi közinde äzildesip-erkelep jürgen, jaydarı jas kelinşektiñ arağa jıldar salğanda qatayıp, özine-özi qatal ükim aytıp, qara kiim jamılıp, maqpal qara atqa qara maqpaldan jabu jabıp, qwyrıq-jalın qara şüberekpen tüyip, ol attı köşi-qon kezinde päueskeniñ jetegine baylağan «qaralı äyel» bolğan Mädenniñ tağdırı qozğau salğan. Val'ter Skottıñ «Rokbi» romanındağı qara sulıq jamılğan Matil'da swlu da jazuşınıñ bozbala şağındağı köñil qwlağan Vil'yaminanı alğaş kezdestirgendegi sätin eske tüsiredi eken ğoy. Jiırma jastağı Skott jeksenbi küni şirkeuden qaytıp bara jatqan äyeldi köredi. Nöser qwyıp, jer laysañ tartıptı. Janı aşığan jigit jügirip barıp qarakök sulıq jamılğan äyeldi qolşatırınıñ astına alıptı. Äyeldiñ atı – Vil'yamina Belşes ekenin bilip ülgeripti. Tek qoştasarda betin aşıp qalğanda, älgi äyeli ürip auızğa salğanday on tört jasar qız bop şığadı. Şaşı qara, bwyra, qara közdi, kirpigi sadaqtıñ jebesindey perişte eken. Ölip-öşip ğaşıq bolğan Skott Vil'yaminanı altı jıl tosıptı, biraq, tağdır olardıñ degenine jetkizbepti. Val'ter Skott ömir boyı qarakök sulıq jamılğan sol bir jas swludı jırlaumen ötipti. Matil'da beynesi – sonıñ twlğalanğan wşqını ğana. Dälirek aytsaq, qarakök sulıq kigen swludıñ beynesin el jüreginde mäñgi qaldıru üşin «Rokbidi» jazğan. Mwhtar da jastıq şağındağı jarqın jannıñ mınau küyine tebirenip, keşegi dosköñildi Adamjannıñ aruağın sıylağan adaldığına süyinip, äri erkelikti, qılıqtı künderdi eske ala otırıp, tolğanuı sıyımdı. Köz aldınan keruendey köşken sol körinistiñ köñildi qozğap, söz bop qwyıluı da zañdı edi. Qazaq äyeliniñ qasietin sezdiretin, mahabbat twraqtılığın tolğaytın qara sözben jazılğan jır edi. Äyeldiñ twla boyın buğan ört sezimin öşirgenine sıbdırlağan toğay da, sıñğırlağan bwlaq ta, tañ bwlbwlı da riza bop, «qaralı jalğızdıq küyin qoşemettegen dwğaday seziletin tazalıq jırın jırlap twrdı» ğoy.

Osınday jansarayı taza äyel turalı dastannıñ eñ ğajayıp qwdiretti twsın nege özgertti? Ne mäjbür etti? Äuelgi avtordıñ koncepciyasına qarsı şığudıñ qajettiligi neden tudı? Onıñ sebebi eki-aq türli boluı mümkin.

Birinşi – obrazdıñ işki psihologiyalıq ıqpalınıñ nätijesinde, däl sonday körkemdik şeşimniñ dilgirliginen tuuı mümkin. «Mıñ oylanıp, jüz tolğanğan» jazuşığa alğaşqı nwsqasındağı aytayın degen ideyasınıñ eskirgendey nemese tım senimsiz köringendey äser qaldıruı da ğajap emes. Sırtqı küştiñ qaqpaylauınsız, taza şığarmaşılıq twrğıdağı izdenistiñ barısında özgeriske wşırauı qalamgerlik täjiribede jii kezdesetin qwbılıs. Lev Tolstoy «Soğıs jäne beybitşilik» epopeyasınıñ epigrafına «Jaqsılıqpen ayaqtalğan da jaqsı» – degen sözdi alğan alğaşqı nwsqasında Andrey Bolkonskiy maydan dalasında jaralı qalğan küyinde jalğız ölmeydi. Öziniñ süygen qızınıñ qwşağında jäntäsilim beredi. P'er Bezuhov äuelgi de tek kezdeysoq adam retinde wşırasadı. Öñdeu barısında Nataşanıñ küyeui bop şıqqan. Körkemdik şındıq danışpan Tolstoyğa da bağınbağan. Tipti, keyipkeriniñ äreketin uıstan şığarmaytın Dostoevskiy de moyındaptı onı. «Naqwrıs» romanınıñ bastapqı nısanası – knyaz' Mışkin arqılı äzäzil äyel Nastas'ya Filippovnanı aqtap alıp, süykimdi swluğa aynaldırudı közdepti. Biraq, oqiğanıñ jelisi ırqına könbey Mışkinniñ özi qwrbandıqqa wşıraydı. Mwhtar da, öziniñ balañdau kezdegi qalamınıñ batılsızdığın sezip, qayta qarauı da. Şın talant – öziniñ osal twsın jazbay tanidı. «Kavkaz twtqının» – tämämdağan soñ Puşkin; «meniñ täjiribemde kezdesken eñ sätsiz äri küştep qiınnan qiıstırğan beynem – «Kavkaz twtqını» – depti. Mwnday moyındaulardan Mwhtar da kende qalğan joq. Keyde, sınşılardıñ pikiriniñ kelte, qasaqana aytılğanın bile twra, orındı-orınsız özgertulerge barğan.

Osıdan kelip, «Qaralı swludıñ» koncepciyasınıñ özgeruiniñ ekinşi sebebi bet körsetedi. Ol – şığarmaşılıq erik-jigermen emes, sırtqı äserdiñ ıqpalınan tuğan özgertuler. Olar qanday edi jäne avtorğa, körkem şığarmağa, obraz jüyesine qanday min tağıldı? Tağılğan min, şığarılğan ükim köp boldı. Avtor sonıñ bireuin ğana nazarğa aldı. Ol – Qaraközdiñ taza, idealdı äyel beynesinde surettelgen romantikalıq lebinen bas tarttı.

Jazuşı wttı ma, wtıldı ma, basqa äñgime. Biraq öziniñ alğaşqı ilham nwsqasına qarsı şıqqanı anıq.

Birinşi sın:

«Qaralı swludıñ» jalpı bayandau täsilinen, söz sarınınan, Qaraközge degen avtorlıq iştartuınan, köşpeli ömirdi suretteuinen jat sarın bayqaladı. Mwnda adamnıñ jan swlulığı, ruhani erlikti däripteui jay ğana sıralğı, közdi söz zerdesi. Onıñ astarında ötip ketken kündi, köşpeli däuirdi, sonıñ salt-sanasın madaqtau jatır. Qaraköz päueskemen köşedi. Jaylauğa şıqqan adamdardıñ bäri köñildi. Nege şattanadı. Jarlınıñ köñili qaşan da mwñlı. Olar nege quanadı. Toğay işindegi sıñğırlay külgen qız öziniñ ayttırğan küyeui wrın kelgende nege quanadı. Äyel teñdigi zamanında ol mümkin emes. Ol da baydıñ qızı, jigit te mırza. Äuezov sol köşpendi däuirdi añsap otır. Öziniñ de piğılı sol» – degen solaqtay, twrpayı sociologiyanıñ qatıp-semip qalğan, sıñarjaq qağidasına süyenip ükim ayttı. Onı sınşılar da, öner adamdarı da, jalpı ädebiet teoriyasına közi qanıq ziyalılar da qostadı. Eşkim de qarsı şıqpadı. Köñildi köş, jasarğan, jañarğan dünie, jasanğan tabiğat bastı keyipkerdiñ köñil-küyine oraylastırılğan körkemdik keste ekendigine, sol jaynağan ömirdiñ qızığı jas kelinşektiñ janın qıtıqtau üşin kerek bolğandığına män bermedi. Eger de, jazuşı nöserli, laysan swrqay kündi, ne tündi surettep, oğan jüdeu adamdardıñ zarın qossa, tabiği sezim men tilektiñ qızuına örtengen adamnın jelikte beynesi qisındı şığarma edi! Joq, tvorçestvonıñ töl qasietin tüsinbegen sınğa Äuezov te kelispedi. Bwl «aqıldıñ» izimen jürse bükil şığarmanıñ äserin joyıp alatının, «Qaralı swludı» öz qolımen jerlep tınatının bildi.

Ekinşi sın: bwdan köri äleumettik «dausı» salmaqtı, äri näzik öte «oñtaylı», wrımtal twstı däp basqan, jazuşınıñ özine qaratılğan äreketti añğartatın pikirge negizdeledi. Qaraköz – bay jerdiñ kelini. Özi de tolıqsığan toq kelinşek. Olarğa dünieniñ dumanı men sayranınan basqa läzzattiñ keregi ne. Menmen äyel. Tipti, bir uaq jaylauğa şıqqanda köñili sergigen malşı Bolat qariyağa: «Bolat-au, seniñ de bazarıñ tarqamağanı ma» – dep qorlaydı. Bwl taptıq qayşılıq. Äuezov sonı ädeyi aytqızıp otır dep qiğılıq salıp, tikeley jazuşığa ayıp taqtı. Teris bağıttağı jazuşı dep bağa berdi.

«Aytılğan söz – atılğan oq». Mwhtarğa eñ auır tigeni de soñğı soqqı boldı. Simvolizm, romantizm, keyipker qimılın äsireleu (poetizaciya) tärizdi ädebi terminder önerdiñ bağıttarınan sızılıp tastaldı. «Kelgende Jienqwlğa şıqpaydı ünim» degendey, däl sol mämilege tirelgende, şarasızdıq biledi. Sondıqtan da isi ilhamdı ideyasınan bas tarta otırıp, Qaraközdi Bolat şaldıñ ırqına köndiredi. Bwl özin-özi aqtay alatın äri batıs ädebietiniñ wşqını tüsken senimdi körkemdik şeşim bolıp şığadı.

Bizdiñ payımdauımızşa, «Qaralı swludıñ» äuelgi twspaldı nısanasın auıstıruına soñğı, yağni sırtqı sebeptiñ ıqpalı tigen tärizdi. Osı qalpımen de, klassikalıq mwrağa aynalıp, ruhani ömirimizdegi qwbılıs retinde bağalanıp keledi. Aleksey Pantielev: «Qaralı swlu» 1925 jılı jazılğan. Bwl adam tabiğatına, äyeldik, pendelik erik-erkindikke degen qatal da mäñgilik jas ömir äni. Äñgime Mopassandı eske tüsiredi. Äuezovtiñ intonaciyasın, boyauların salıstırsañ: «Qaralı swlu» wlı francuzdıñ palitrası men intonaciyasınan bir de kem emes» dep bağaladı. Mümkin,  «men osılay da jaza alamın» – dep minez körsetui şığar. Äyteuir, sol bağa özgermeydi.

Öytkeni ol – uaqıt ükimi, öner ükimi.

(jalğası bar)

Abai.kz

3 pikir
XAN 2017-05-21 11:05:30
"АШУЛЫ" 2017-05-15 - " Ең болмаса суретін дұрыс бермегені несі автордың??? Әуезов солақай болмаған, депутаттық белгіні сол жағына тағу ережесі бұрын да, қазір де қатаң сақталған, сақталады. Оқырманға не болса сол "жемді", "талқанды" тықпалай беруді қойсаңдаршы. " - ӨТЕ ЖӨН, ДҰРЫС АЙТҚАН. Соңғы кездер де шұбыртпалы да... тымтырықай ойы шашыранды пікір жазатындар көбейіп барады. Өздерінше айтары терең... ойшыл сияқты көрінгілері келеді. Бұдан оқыған адамдар жиіркенетінін неге ойламайды ?..
ашулы 2017-05-15 19:47:33
Ең болмаса суретін дұрыс бермегені несі автордың??? Әуезов солақай болмаған, депутаттық белгіні сол жағына тағу ережесі бұрын да, қазір де қатаң сақталған, сақталады. Оқырманға не болса сол "жемді", "талқанды" тықпалай беруді қойсаңдаршы.
Ш 2017-05-15 14:20:46
кеше аудиокітаптан Қодардың өлімін тыңдадым.. қалай күшті жазған.сұмдық ай бір жағынан дұрыс дейсің ау ,бір жағынан........ кетіңдер деп қуып жіберсе болмас па еді деп .........

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 7759
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 15034
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 29054