Senbi, 16 Jeltoqsan 2017
Ätteñ... 1749 20 pikir 16 Mamır, 2017 sağat 16:09

Oraq pen balğa arasındağı jantalas

Qazan töñkerisinen keyin ükimet basına bol'şevikter kelgen soñ qoğamda proletariat diktaturasınıñ ızğarlı ayazı qaqap twrdı. Biraq, şın mänine kelgende jwmısşı tabınıñ emes, solardıñ atınan partiyalıq apparat pen keñesterdiñ atqaruşı organdarı «kösemsımaqtarınıñ» biligi jürgizildi. Osı twsta qazaq wltınıñ aldıñğı qatarlı oqığan ziyalıları, Alaş partiyası ökilderiniñ bastı wstanğan ideyası qazaq eliniñ täuelsizdigi edi. Alaş partiyasınıñ negizgi maqsatı wlt müddesi, wlt tağdırı, wrpaq qamı bolatın. Alaş arıstarı eliniñ örkeniet köşinen özine tieseli orın aluın köksedi.

Kerisinşe jaña qwrılğan Keñes ökimeti öz sayasatında basqaşa maqsat-müddeni közdedi. Orınbor guberniyası RKP (b) organı «Kommunar» gazetiniñ 1920 jılğı 2 qazan senbilik sanında E.Plyudov degen «K vsekirgizkomu s'ezdu» degen şağın maqalasında: «Mnogie imenno iz kirgizkih predstaviteley, osobenno tak nazıvaemogo «Alaş Ordinskogo» tolka, zabıvayut glavnıe predposılki, s kotorımi revolyucionnıy proletariat, v lice kommunistiçeskoy partii, podhodit k osuşestvleniyu principa samoopredeleniya nacional'nostey: «Sovetskaya vlast' i diktatura proletariata». I kak bı ni bılo trudno – kirgizkiy narod s pomoş'yu revolyucionnogo proletariata RSFSR pereydet k nemu, kak k edinstvennomu zalogu svoego osvobojdeniya», - dep kesip-pişip pikir bildiredi.

Alaş qozğalısı jetekşileriniñ biri Janşa Dosmwhamedov öz uaqıtında: «Bizder – Alaş azamattarı halqımızdıñ tağı da wlı derjavalıq, wlttıñ tonın teris aynaldırğan ekonomikalıq, sayasi üstemdigine, qazaqtardı wlttıq meşeulikte wstap, üstem wlttıñ qwyırşığı, tabanın jalauşı qalde qaluına üzildi-kesildi qarsımız», - deuiniñ özi biraz närseni añğartsa kerek.

Sonıñ ayğağınday 1917 jılğı «Alaş» partiyasınıñ bağdarlamasınıñ jobasında «qaytkende de osı küngi zemstvolıqtı qabıl alu qajet» delingen.

Zemstvo Resey imperiyasında 1864 jılğı reformağa säykes qwrılğan jergilikti özin-özi basqaru organı. Qazaq jerinde zemstvo mekemeleri patşa ökimeti qwlağannan keyin, Uaqıtşa ükimettiñ 1917 jılğı 17 mausımdağı «Aqmola, Semey, Jetisu, Torğay jäne Oral oblıstarında zemstvo mekemelerin aşu turalı» qaulısına säykes qwrıldı. Osığan oray Birinşi jalpıqazaq siezi zemstvo mäselesin kün tärtibine qoyıp, qazaqtardıñ zemstvo mekemelerin qwruğa belsendi türde at salısuına erekşe män berdi. Qazaq jerine alğaşqı zemstvo mekemesi 1917 jılğı 16 qazanda Torğay uezinde aşıldı. Oblıs deñgeyindegi zemstvo basqarmaları Qazaqstanda 1918  jılğı qañtarda qwrıldı. Jergilikti özin-özi basqaru organdarı – auıldıq, bolıstıq, uezdik zemstvo komitetteri boldı. Oral oblısındağı zemstvo basqarmasınıñ törağası bolıp H.Dosmwhamedov saylandı. Qazaq jerinde oblıstıq jäne uezdik deñgeyde aşılğan zemstvo mekemeleri halıqtıñ şaruaşılığın retteude, oqu isin jolğa qoyuda eleuli jwmıstar atqardı. Mwğalimder dayarlaytın kurstar, bastauış mektepter aştı. Sol kezeñde Gur'ev uezinde Esbol, Simbirti, Gur'ev, Qaratöbe, Bılan, Qarabaylı, Jarşıq, Jem, Jem-Atırau, Aqbas, Bestöbe, Aqjal, Qaraşağıl, Kermeqas, Qarabau, Qızılqoğa, Taysoyğan bolıstarı boldı. Bwl bolıstıq bölimder 1925 jılğa deyin saqtalğan, auıldardı keñestendiru jıldarında osı bolıstar negizinde audandıq keñester qwrılğan.  Osı bolıstardağı qara halıqpen tildesetin tilmaştar, is qağazdarın jürgizetin hatşıları sol kezde orısşa oqığan qazaq azamattarı boldı.

Alaşorda müşeleri, tuğan eline qal-qadirinşe adal qızmet atqarğan jerlesterimiz Sağız uezi zemstvo törağası orınbasarı Qazmwqaş Ibraşev Orınbordıñ mwğalimder seminariyasın bitirgen. Qazmwqaş eki tilde birdey söylegen. Qazaqşadan orısşağa sözbe-söz şeber audarmaşı bolğan. Quğın-sürgin qwrbanı boldı. Jwmağali Añqıldaqov Gur'evte tört klastıq qalalıq uçilişeni bitirgen. Öte sauattı adam bolğan. 1937 jılı memlekettik bankide jürgen kezinde wstalğan. Qojarov Ğabdolla 5 auıl, qazirgi 7 auılda oqığan. Eki klastıq qazaq-orıs mektebin bitirgen. Töñkeris aldında bolısqa hatşı bolıp istegen. Kezinde halıq arasında bedeldi jäne jazuğa öte şeber adamdardıñ biri bolğan. 1939 jılı 55 jasında qaytıs dünieden ozğan. Ibraş Äljanov bwrınğı 9 auıl, qazirgi 15 auılda eki klastıq qazaq-orıs mektebin bitirgen. 1930 jılı baqilıq boldı.

Alaş tuı astında qızmet etken jäne alaşordaşılar ideyasına müddeles bolğandarğa qarsı şabuıldar  keñestik baspasöz betterinde keñ orın alıp, olardı  äşkerleu jappay beleñ aldı.

Gur'ev okrugtik «Socialdı qwrılıs» (qazirgi «Atırau») gazetiniñ 1937 jılğı 9 şildedegi sanında «Qazaq wltşıldarına jäne soğan qaray aua jaylağan uklonğa qarsı» attı bas maqalasında «...Kontrrevolyuciyaşıl qazaq wltşıldığımen oydağıday kürese alu üşin Alaş partiyasınıñ ertede ob'ektivti revolyuciyaşıl röli boldı deytin partiyağa, sovetke qarsı şirik teoriyalardıñ qaldıqtarın birjola qwrtuımız kerek. Öytkeni, mwnday şirik teoriya kontrrevolyuciyaşıl qazaq wltşıldarına qarsı küresuimizdi bäseñdetedi, qırağılığımızdı tömendetedi, osımen birge jauız wltşıldarğa olardıñ qaskünemdik isterin jürgizulerine mümkindik beretin betperde boladı. Biraq, keybir kommunister (Aspandiyarov, Mwqanov, Toğjanov tağı basqalar) soñğı uaqıtta deyin özderiniñ kitaptarında Alaş- ordanıñ ob'ektivti revolyuciyaşıl röli bar degen şirik teoriyanı propagandalaudan arılmay keledi. Kontrrevolyuiyaşıl qazaq wltşıldığı japon-german faşizminiñ agenti bolıp, memleketimizge sayasi qauip keltirip otırğanda, olardıñ revolyuciyaşıl röli boldı degennen artıq wltşıldıqqa järdem beruge bolmaydı!»,- dep jazdı.

Okrugtik «Socialistik qwrılıs» gazetiniñ 1937 jıldıñ 3 jeltoqsan küngi nömirinde «Manaş mektebin kim basqaradı» degen maqalada «Gur'ev audanı, Manaş auılındağı ortalau mekteptiñ direktorı bolıp otırğan, Imanğaliev Bekiş patşa zamanında eki klastı bitirgen adam. Ol 1918-19 jıldarı Alaşordaşılarğa belsene qatınastı»,- degen «jañalıqtı» jazadı.

Alaş isine qatıstı ekinşi düniejüzilik soğıs jıldarı Mwstafa Şoqaydıñ qolına tüsken bir japıraq qağazğa jazıp bergen jerlesimizdiñ ötinişi nazar audararlıq.

Qoyın däpterdiñ parağına arab qarpimen jazılğan mına bir qwjat aumalı-tökpeli zamanda ğwmır keşken, biraq qiındıqtarğa qaramastan alğa wmtılğan qaysar qazaq jasınıñ ömirinen belgi beredi. Ölim aldında twrsa da, ruhın joğaltpağan bwl jas: «Sälem berdik. Naşarğa jağday tuğızu maqsatında alıs jerden kelgen mwsılman balası. Sizge jüregimniñ tereñ tükpirinen şıqqan mahabbatqa tolı sırımdı wsınıp, tömendegi jağdayımdı eske aluıñızdı ötinemin.

Men Gur'ev (Üyşik) oblısınanmın, Qañbaqtını jaylauşı Qosımbay bolıstıñ tuğan nemeresi Jalğaswlı Sembay bolamın. Orta bilimim bar. Mamandığım oqıtuşı, Gur'evtegi oqıtuşılar kursın bitirdim. Biraq jasımnan gazet-jurnal jwmısına aralasudamın. Bwl is – ömirlik alğa qoyğan maqsatım.  Mwnıñ qaynar bwlağı – aqın-jazuşılıq jwmısı. 30-jıldan jazuşılıq talappen qazaqtıñ körkem ädebietimen tanıstım. 31-jıldan öz betimmen qolıma qalam alıp, türli jağdayğa arnap öleñ, äñgime jaza bastadım. Biraq Qosımbay bolıstıñ («böriniñ») twqımı dep... meniñ şığarmalarım kereksiz pwlğa aynalıp otırdı. Mektep bitirgennen keyin oblıstıq gazetke jwmısqa kirip, qazaqtıñ köne fol'klorın jinau jönindegi komissiyağa ilindim. Sonımen «Alaş zamanındağı aqın-jazuşılardıñ soyılın soğuşı», - dep oblıstıq gazet alqasınan şığardı. Köp adamdarmen birge meni de qudı. Sizdiñ esimiñiz bizdiñ elde öşpes orın aldı. Franciyada degendi estip, elde jürgende armandauşı edim. Sol tilegim orındalıp, sizben bügin jolıqqalı otırmın. Men bir tüpsiz twñğiıqqa batqan qara tastay qayğılı auır halde twrmın. Bolaşaq jas talanttı ölim halinen alıp qaluıñızdı swraymın. 4-jwmısşı tobı, 2-baraq. Jalğaswlı Sembay. 19.H.41».

Ekinşi düniejüzilik soğısta Germaniyada qwrılğan Türkistan legionı qwramına «Temir atındağı Türkistan batal'onı», 162-şi türikter diviziyası jäne qazaqtardıñ «Alaş» otryadı kirgen. Türkistan legionında bolğan jerlesimiz Ğ.Beyisov Berlindegi 1943 jılı salınğan «Alaş» mektebi turlı mälimetter beredi, bwl mektep oberkomanda Vermahtıñ barlau tobınıñ 4-bölimine qarağan,  barlau tobınıñ jetekşisi fon Ganniy Graf, orınbasarı, jerlesimiz Älihan Ağaev (şın atı-jöni Ämirhan Tileumağambetov) boldı. Ğ.Beyisov Ä.Ağaevpen kezdesip dämdes bolğan. Ol Älihan Ağaevtı orta boyılıdan biikteu, artıq bitken et joq, qanjarday qatqan keudeli, äskeri adam dep suretteydi. Keyin Ä.Ağaev 1944 jılı on eki adamdıq toptı ekige bölip Atırau jerine desant bolıp tüskeni belgili. Bwl turalı WQK oficeri S.Şäkibaevtıñ «Ülken Türkistannıñ küyreui» attı kitabında bayandaladı jäne merzimdi baspasözderde de jazıldı. 

...Keñes eliniñ alqızıl tuındağı balğa men oraq belgisiniñ arasında qalğan Alaş qayratkerleri men mıñdağan qarapayım müşeleri tuğan eliniñ täuelsizdigi men erkindigi jolındağı küres jolında ömirleri men ideyaları keñestik oraqpen orılıp, balğamen mıljalanıp, qızıl qanğa batqanı tarihımızdan belgili.

Aqqali AHMET, H.Dosmwhamedov atındağı Atırau memlekettik universitetiniñ  professor, tarih ğılımdarınıñ doktorı

Abai.kz

 

 

 

20 pikir