Jwma, 28 Şilde 2017
Bilgenge marjan 1415 9 pikir 19 Mamır, 2017 sağat 11:05

Buındı dwrıs bölmey qazaq tilin tereñ bile almaymız

Adamnıñ jasağandarı mültiksiz boluı mümkin emes. Jazudı da adam jasaydı, demek ol da osınday tağdırdan qalıs bola almaydı, teoriyalardı da adamdar qwrastıradı, sondıqtan tilge  qatıstı teoriyalar da sın közben qarap, tolıqtırıp otırudı qajetsinedi.

Qazaq tiline jürgizilmekşi bolıp jatqan reformanıñ jay ğana ärip auıstıra salu emes ekendigi bizge tüsindirilip keledi. Sanamızğa siñisti bolıp qalğan keybir wğımdardıñ ikemge könbey, sol reformanıñ ayaq alısına äjeptäuir şırmau bolatın twstarı da az emes .

Solardıñ biri Qazaq tilindegi sözderdi buınğa bölu ädetimiz.

Qazirgi Qazaq tili teoriyası boyınşa sözder buınğa bılay bölinedi: «östi – ös - ti, ösir – ö - sir». «östi» sözine kelgende «ös» etistigine «-ti» jwrnağı jalğanıp twr dep tüsindiruge boladı, al «ösir» sözi «ö-» jäne «-sir» sındı mağanasız bölşekterge bölinip qalıp twr. Sözderdi buınğa bölu barısında mağınasız bölşekterge bölip tastau – til biliminiñ jetpek maqsatına mülde qayşı. Sözderdi mağanasız emes, mağanalı bölşekterge bölip üyrensek sözderdiñ qwrılımı turalı tüsinigimizdiñ tereñdey tüsip, tildik negizdiñ berik ornauına orasan kömegi tier edi. Mısalı:

«Bwlaq»: buınğa «bw + laq» dep bölip jürmiz. Al morfologiya boyınşa «bwl» jäne «-aq» sındı eki mağanalıq bölşekke bölinedi. «bwlşıq» «bwlt» «bwlqın» sözderimen salıstırar bolsaq, mağanası wmıtılıp bara jatqan «bwl» degen köne tübir sözdi tauıp alamız. «Bwl + şıq» – mälim serpindilikke ie, quattı; «Bwl + (e)t» – tüydek – tüydek bolıp, oyqastağan; «Bwl + qın» – meñgeruge könbey erkindikke wmtılğan... Sonımen «bwlaq» söziniñ tüpki mağanası – mälim quattıñ äserimen jer qoynauınan tüydek – tüydek bolıp erkin düniege wmtılıp şığıp jatqan... ... degenge sayatındığın añğaramız.

«Qatın» sözi qazirgi ädis boyınşa buınğa «qa + tın» bolıp bölinedi. Eger sözdiñ mağanalıq birlikterine mañız bersek «qat + ın» dep bölinedi de, «qat» söziniñ «qatar» «qatınasu» sözderiniñ de tübiri ekendigi eske oñay oraladı, sonan barıp «qatın» söziniñ tüpki mağanası aşıla tüsip, «özimen teñ därejeles, qatar twruşı; öziniñ ömirlik isterine qatınasıp ortaqtasuşı» ekendigine közimiz jetedi.

«Bala» söziniñ «ba + la» bolıp bölinui de mağanasızdıqqa aparadı. Sol üşin bwl sözdi de «bal + a» dep bölu kerek. Söz soñında keletin «-a, -e» jwrnaqtarı tübir sözdi äsirelep, mağanasın üstep twratının bilemiz (as + a, ör + e, öt + e ... t.t). «balşıq» sözindegi «bal» tübiriniñ «qwrğamağan, jwmsaq» degen wğım beretinine sabaqtastıra otırıp,  «bala» söziniñ arğı tegi – ülbirep twrğan, jas, jwmsaq ... ekendigin boljauğa boladı.

Mwnday mısaldar öte köp...

Kez kelgen teoriya basqa teoriyalarmen bir izdilik saqtay alğanda ğana, onı bılayğı jwrtqa wsınuğa boladı. Qazaq tili fonetikasındağı buın turalı teoriya qazaq tili leksikasında, morfologiyasında aytılatın wğımdarmen qabısıp twruı kerek. «Japıraq» sözin «ja-pı-raq» dep bölu sanamızğa osı sözdiñ jay – japsarı turalı eşqanday bir tildik bilim siñire almaydı, sonan barıp uaqıt oza kele qazaqşa sözderdiñ nağız mağanasın jete bilmeytin, jatırqaytın, jöpeldemede ornın tauıp qoldına almaytın küyge tüsip baramız.

Bwl qortındı özge tilden engen sözderge qaratılmaydı. Mısalı: «mektep, rahımet, qasiet, mahabbat, kitap...». Teoriya qazaq tiline arnalğan jerlerde bwnday sözderdi (kirme sözderdi) Qazaq tiliniñ qisındarına salıp tüsindiruge tırısudıñ, mısaldarğa kiristirudiñ eş qajeti joq.

Uälihan Ğabidenwlı

Abai.kz

9 pikir
Мұхтар 2017-05-23 02:36:02
Өте дұрыс мақала. Ұрпақтарымыз тарихымызды білу керек. Жəне тіліміздін терен мағынасын түсінуге қажетті деректер баршамызға мəлім болу керек.
Тұран 2017-05-22 16:36:07
Жазу мен тілдің тағдырына емлені қосып, оған жалғауды жалаңдатып, оған тасымалды тасыраңдатып, әжептәуір әнді бүлдіріетін пұшықтардың заманы-ай! Осы да сөз болып па? Енді-енді басталған кешенді істің аяғын Кенесарының түсіне айналдырып жіберудің "алғы сөз" басталды ма?!
Оқырманға 2017-05-22 14:01:31
неше милион сағат уақытын
Оқырманға 2017-05-22 13:50:26
анаганда мынағанда қатысы жоқ болса, неше 100мын оқушы нэ үшін неше миллион уақытын істетуі керек?
Оқырман 2017-05-22 01:37:01
Мынауың қуады екен ғой. Буынға бөлудің сөздің мағынасын білдіруге, түбірсөз, етістікке жалғануға еш қатысы жоқ...
Курылысшы 2017-05-20 23:16:50
Сойлей алмай какалатындай,ол кездеги казактардын тилдери,казирги казактардын тилиндей "узын" болмаган.
Курылысшыга 2017-05-20 16:47:07
буынға бөлу жоқ заманда қазақдар сойлей алмай қақалып жүруппе екен?
Курылысшы 2017-05-19 16:44:45
Кандай соз болмасын,буынга болгенде окуга ынгайлы болганы дурыс.Ойткени,оны толык жазбайынша магына алу кате.
Оқырман 2017-05-19 12:59:18
Бұл тілші ғалымдарды еркіне жіберсең бояушы- бояушы дегенге сақалын бояйдының керін келтіреді. Қазақ тілі білімінен осындай қолдан жасалған қойыртпақ ұсыныстарды түп тамырымен сылып тастау керек. Еріксе өзі диктапонға өзі айтып, жазып, соны ежіктеп тыңдап, өзі өзімен салғыласып отырсын. Ондай лақпа ғылымынан еш пайда жоқ, зиянынан басқа.

Üzdik materialdar

Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 21084
Anıq

Olar qalay bayıdı?

Ruslan Ahmağanbetov 22057