Düysenbi, 18 Jeltoqsan 2017
Bäse... 2227 5 pikir 17 Şilde, 2017 sağat 11:36

Qazaqstanda diaspora ökilderiniñ assimilyaciyağa tüsui progressivti ürdis

Qazaqstannan Reseyge köşu ürdisi 1970 jıldan 1994 jılğa deyin qarqındı jürdi. 1995 jıldan keyin ol köş sayabırsıp qaldı. 1988 jılı elimizdegi nemis diasporasınıñ ökilderine Germaniyağa köşuge rwqsat berildi. Bir million nemisten 130 mıñ adam qaldı. Eldegi halıqtıñ 50 payızğa juığın qwrağan orıs qazir 19 payızğa jetpeydi. Osılayşa, toqsanınşı jıldarı Qazaqstanda demografiyalıq migraciyalıq otarsızdanu jwmısı qarqındı jüre bastadı. Qazir, Qwdayğa şükir, elimizdegi orıs diasporasınıñ tarihi otanına köşu ürdisi jandana bastadı.

Soñğı jıldardağı mälimetterge köz salayıq. Mäselenki, 2014 jılı - 24 mıñ adam, 2015 jılı - 32 mıñ, 2016 jılı - 38 mıñ adam tarihi otandarına köşken. Polyak sekildi az diasporalar sanı emigraciya sebebinen tausıldı desem boladı.

Orıstıñ sanı 1991 jılğa deyin qazaqpen teñ bolğan, odan bwrın tipti qazaqtan üles salmağı basım edi. Qazir qazaq 18 million, jalpı twrğınnıñ  71%, al orıs 19% boldı. 1999-2009 jıldarda Qazaqstandağı qazaq 26.3 payızğa östi. Kelesi onjıldıqta (yağni 2009-2019 jıldarda) 20-23 payızğa ösetini anıq.

Orıs, ukrain,belorustar men tatarlar 1992 jıldan beri depopulyaciyağa tüsti: olarda tuğandardan ölgender sanı artıq. Osılayşa separatizm qaupi seyilip keledi. Orıs pen nemistiñ köşu sebebin Resey men Germaniyadağı twrmıs deñgeyimen baylanıstıru kerek. Keybir basılımdar qazaqtar qısım körsetti dep ötirik baybalam salıp jür. Resey men Germaniyanıñ twrmıstıq ahualı Qazaqstanmen salıstırğanda tım jaqsı. Mwnıñ sırtında orıs pen nemis ata mekenin añsaydı.

1994 jılı keri migraciyalıq sal'do 410 mıñ bolıp, emigraciya  jayı tömendey bastadı. Soñğı emigraciyanıñ örşui 2016 jılı boldı. Bwğan Soltüstik Qazaqstandağı köktemdegi su tasqınınıñ zardabı men ürey äseri boluı mümkin. Petropavlovsk, Qostanay, Pavlodardan sol jılı tarihi otanına köşkender sanı artqan. Äsirese, Atbasardan soñğı bes jılda köşkender qala halqınıñ sanın biraz azaytıp tastadı.

Esesine bwl öñirge Oñtüstik pen Batıs Qazaqstannan köşip kelip jatqandar barşılıq.

Qazir oralmandar legi negizinen Özbekstannan (61- 64%) kelip jatır. Qıtaydan köşip keletinderdiñ sanı azaydı. Aldımen Qazaqstan jağı köptegen  qwjat tauqımet qoldan tudırdı, endi qıtay jağı qazaqqa köşip ketuge kedergi jasap otır.

Wzın sanı Qazaqstanğa bir million oralman keldi dep esepteledi. Solardıñ esebinen Soltüstik jäne Ortalıq Qazaqstan qazaqtanıp keledi. Qazaq mektebinde oqitın qazaqtardıñ  ülesi - 91%, al orıs mektebindegi qazaq balası bar bolğanı - 9%-dı qwrap otır.

Qazaqstanda twrğın sanı millionnan asqan üş qala payda boldı: Şımkent, Almatı jäne Astana. Qazaqtıñ 60% qalada twradı. Söyte twra birinşiden, til sayasatın tım bäseñ jürgizip otırmız. Ekinşiden, assimilyaciyalıq ürdister stihiyalı türde ğana jürip jatır. YAğni, arnayı memlekettik sayasat  joq. Üşinşiden, qazaqtıñ bir böligi orıstildi jeke jwrt bolıp bölinu qaupi tuıp otır. Bilik osı ürdisterdiñ qauipti bağıtın bögeu kerek.

Germaniyada türikterdiñ beldi azamattarı türikterge türik mektepterin aşudı swrap, talap qoyğanın bilemiz. Demokrat Merkel' bwl talapqa «Joq» dep jauap berip: «Germaniyada twrğılarıñ kelse, integrciyalanıñdar, assimilyaciyağa tüsiñder» dedi. Batıs  elderinde twrğan elge siñu, yağni assimilyaciyağa tüsu - progressivti ürdis bolıp esepteledi.Qazaqstan Ükimeti de integraciyalıq ürdisterdi ıntalandıru kerek: öz erkimen qazaq bolam deytin özbek, wyğır tağı basqalarğa kedergisiz qazaq boluğa jol aşqanı jön.

Qazaq mektebin orıstandıru Keñes däuirinde bastalıp, «Proekt internacionalizacii kazahskoy şkolı» attı joba jasalğan edi. Qazaq narazı bolğandıqtan ol bilik bwl sayasattan bas tarttı. Biraq Keñes Ükimeti qazaq mektepterin birte-birte azaytudı josparlap, qazaq balasınıñ 50% orıs  mektebine eriksiz auıstı. Bügingi küni «Üştwğırlı til bağdarlaması» sol «Proekt internacionalizacii kazahskoy şkolı» jobasınıñ jalğası bolıp twr. Qazaq mektebi orıs mektebiniñ bir türine aynalmaq. BjĞM birneşe til engizu arqılı qazaq mektebindegi bilim därejesin tömendetpek. Osı jolmen qazaq mektebinen qazaq ata-anasın jeritpek. Qısqası, Qazaqstanda diaspora ökilderiniñ assimilyaciyağa tüsui progressivti ürdis bolıp tabıladı desek te, qazaqtardı etekbastı etudiñ jımısqı sayasatı jalğasıp keledi.

Äzimbay Ğali

Abai.kz

5 pikir