Särsenbi, 18 Qazan 2017
Ruhani jañğıru 7635 27 pikir 3 Tamız, 2017 sağat 11:41

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Diirmenniñ tasınday şır aynalğan düniede är wlt täumendilikten, qwldıqtan, moyındı qajar otarşıldıq qamıttan azat boludı añsaydı. Basqalardı bilmeymin, şığısında aydaharday ısıldap, batısında ayuday aqırğan alpauıt eldermen qoñsı qonğan qazaq eliniñ jüregine bwl añsardıñ qarlığaşı wyalağalı 300 jıldan astam uaqıt ötti. Sol qarlığaş üş ğasır boyı «Alaş balası derbes el bolsa eken» dep şırıldadı. Bala kezden estip ösken bir tämsildi esiñizge alıñızşı... Aydahar qwz basındağı qarlığaştıñ wyasına şabuıl jasaydı. Sol kezde jwdırıqtay ğana bayqws qws aydaharğa aybat şegip, özi tajaldıñ auzında kete baradı. Balapandarı, iä, iä balapandarı batır qarlığaştıñ şeyittiginiñ arqasında tiri qaladı... «Qazaqtı egemendi el etem» dep jarğaq qwlağı jastıqqa timey ter tökken, qan keşken Alaştıñ oğlandarı jaylı tolğansam boldı, sol bir qarlığaş şırıldap, köz aldımda wşıp jürgendey boladı.

Mäñgilik wstanım: PARIZ

Adam – ideyanıñ qwlı. Adam pende bolğandıqtan öledi, öşedi, qaytıs boladı. Al, aq jolındağı, Haq jolındağı ideya eşqaşan ölmek emes. Sol Wlı wlttıq ideyanıñ qwlı bolu – är Alaş balasınıñ armanı boluı tiis. Qazir köptegen azamattarımız Älihan, Ahmet, Mirjaqıp irgetasın qalağan Alaş ideyası bir-aq künde, Patşa tağınan qwlağannan keyin ayaq astı qaynar siyaqtı bwr-sarq etip şığa kelgen sekildi elestetedi. Orıstıñ otarşıl jüyesin talqandamaq bolğan Han Keneniñ azattıq küresine, Abaydıñ azat oylı payımdarına üñilseñiz «alaştıq azat el» ideyası san ğasır bwrın bastalğanın bayqaysız. Alaşorda ziyalıları sol bir halıq kökeyindegi asıl armandı tarih sahnasına alıp şıqtı. Bwl ideya 1917 jıldıñ 5-13 jeltoqsannan bastap, 1920 jıldıñ 9 naurızına deyin, bar bolğanı 711 kün sayasi sahnada ömir sürdi. Sol 711 kündegi wstanım bükil wlttıñ ğwmırlıq temirqazığına aynaldı.

Ol qanday wstanımdar edi?

Alaşordaşılardıñ birinşi wstanımı – jer mäselesi...

«Tiri bolsam, han balasında qazaqtıñ haqısı bar edi, qazaqqa qızmet qılmay qoymaymın» dep jürip, Älihan Bökeyhan jer üşin küresti. «Jer, jer jäne jer». Jersiz Otan joq. Älihan Bökeyhanovtıñ: «Qazaqtıñ bayırğı jerin qaşan qazaqtar öz betinşe ğılım men tehnikağa süyenip tolıq igermeyinşe, jer jekemenşikke de, qonıstanuşılarğa da berilmeydi» deui beker emes. Jer – Otan, al Otandı satuğa da, jekemenşikke aynaldıruğa da bolmaydı. Osı wstanımnıñ arqasında Altay men Atırauğa, Sır men Arqağa deyingi wlan-ğayır atırap qazaq wltına tiesili ekenin eñ alğaş alaşordaşı Älimhan Ermekov ğılımi twrğıda däleldep berdi. 1920 jılı 14-24 tamız aralığında Leninniñ qatısuımen ötken Halıq Komissarlar Keñesi bügingi Qazaqstan territoriyasın bekitip, nätijesinde avtonomiyalı elge aynaldıq. Sol avtonomiyanıñ territoriyasına 1991 jılı täuelsizdik alğan kezde ie bolıp qaldıq.

Alaşordanıñ ekinşi wstanımı «jerdiñ astındağı, üstindegi, aspanındağı barlıq igilik qazaq memleketine qızmet etui kerek» degen wranmen astasıp jattı. Ä.Bökeyhanovtıñ aytuınşa: «Onıñ ärbir tüyir tası är qazaqtıñ öñirine tüyme bolıp qadaluı kerek» bolatın.

Osı bir twsta bir qızıq derek ayta keteyik. 1950 jıldarğa deyin Arab ämirlikteri artta qalğan elderdiñ sapında boldı. Ağılşın otarlauşılarınıñ özi eşteñe joq bolğandıqtan, amalsız bwl aumaqtı tastap keri qayttı. Ağılşındardıñ ketuin kütip twrğanday 1950 jılı qwmdı saharadan mwnay atqıladı. Birikken Arab Ämirlikteri 1970 jıldarğa qaray älemdegi ekonomikası bay elderdiñ birine aynaldı. YAğni, jer astındağı baylıq arab wltınıñ ırızğısına aynaldı. Däl sol sekildi Qazaqstan azat el bolğannan keyin mwnay bağası qımbattap, tasımız örge domalay bastadı emes pe?. Demek, ata-babalarımız, sosın Alaş ziyalıları bizge amanattap ketken jerdiñ igiligin qazaq körui, memleketimiz Birikken Arab Ämirlikteri sekildi damudıñ dañğıl jolına tüsui tiis edi.

Äñgimemizdiñ negizgi arqauına qayta oralayıq. Ä.Bökeyhanovtıñ jobası boyınşa, «Qazaqtıñ jerinde öndirilgen «bir uıs jün sol memlekettiñ azamattarınıñ üstine toqıma bolıp kiilui kerek» bolatın. Bwl üşinşi wstanım boyınşa, alaşordaşılar tolıqtay ekonomikalıq täuelsizdik pen birlikke qol jetkizuge wmtıldı. Eñ ökiniştisi sol, osı ekonmikalıq täuelsizdikke äli qol jetkize almay kelemiz. Tüsine bilgen adamğa Abay hakimniñ özi: «Özimdiki dey almay öz malıñdı, Kündiz külkiñ bwzıldı, tünde wyqıñ» demey me? Alaştanuşı Twrsın Jwrtbay ağamız «Küyesiñ, jürek... Süyesiñ» degen kitabında Wlı aqınnıñ osı öleñin taldap, «bwl jerde Abay ekonomikalıq täuelsizdikti meñzep twr» deydi. Arıdan Abay, beriden Älihan añsağan sol bir ekonomikalıq täuelsizdikke erteñgi wrpaq jeterine sengimiz keledi.

Alaşordaşılardıñ törtinşi wstanımı, «qazaq memleketinde memleket qwruşı wlttıñ til, din, dil üstemdigi boluı kerek» degen ideyamen bekidi. H.Dosmwhamedovtiñ aytuı boyınşa bizdiñ elde «wlttıq mädeniet üstemdigi saqtaluı» tiis bolatın. Şındığın aytayıq, qazir qazaq balası osıdan jüz jıl bwrınğı osı wstanım jolında küresip keledi. Ol küres bir sätke bolsın toqtamaq emes.

Besinşi wstanım: täuelsiz ğılımğa, wlttıq salt-dästürge negizdelgen zañğa süyene otırıp, Japoniyanıñ ülgisindegi wlttıq-demokratiyalıq memleket qwru edi. Alaş ziyalıları bwl armanğa jete almadı. Älihan Bökeyhanov: «Sözsiz, Alaş balası bwl jolı el bolmasa da, jaqın arada öz tizginin özi alğan derbes memleket boladı», – degenin är qazaq biledi. Alaş qayratkerleri wlttıq memleket qwra almağanımen, täuelsizdikke töte jol salıp berdi. Sonda da Mwstafa Şoqaydıñ bir sözin tilge tiek ete keteyik: «Resey revolyuciyası kilikpegende, qazir qazaq memleketi Türkiya, Batıstağı, Şığıstağı özge mıqtı elder siyaqtı bolar edi»... Bwl ärine, bizdiñ bir kem düniemiz...

Alaş ziyalıları qazaq sanasına osı bir bes wstanımdı şegeleu arqılı öz parızdarın ötedi dep bilemin.

Sana terezesi: QARIZ

V.O.Klyuçevskiy: «Adamnıñ ığına jığılmaytın kisilerdiñ eki türi boladı, birinşisi özgeniñ sözinen, öziniñ pikirin tabatındar, ekinşisi öziniñ pikirinde özgeniñ pikirin qaytalaytındar» depti. Osığan deyin taptaurın bolıp, aytıla aytıla jauır bolğan pikirlerdi qaytalaudan aulaqpız. Biraq, bügingi qazaq balası özgeniñ (özge dep otırğanım da öz ğalımdarımız) sözinen öz pikirin qalıptastıratınday, söz talastıra qalsa, kez-kelgen adamdı twqırtatınday deñgeyge jetti. Olar mınau wlı dalanıñ tösindegi «Jer-Jürek» tek qazaqtıñ balası üşin soğıp twrğanın jaqsı biledi. Olar sonau Altay men Atırauğa, Sır men Arqağa deyingi wlan-ğayır atırap özderiniñ menşigi ekenin tüysinedi. Olar tüptiñ-tübinde bw qazaqtıñ älemge atoy salatınına senedi. Olar sol sebepti birtwtas qazaqtı süyedi...

Osı bir essiz süyispenşilik, wltqa degen wlı mahabbat qaşan, qay uaqıttan, qanday jağdayda payda boldı? Bwl swraqtıñ jauabın beru öte qiın... Haq Tağala qazaq degen wlttı jaratqalı beri biz osı bir ölkeni, osı bir wlttı süyetin sekildimiz. Biraq, biraq, san ğasırlıq ezgini körgen qazaq wltınıñ sana-terezesin Alaş oğlandarı, Alaş oqığandarı aşıp bermegende biz qazaqtı osınşalıq därejede süyer me edik?!

«Wltınıñ sana-terezesin Alaş oğlandarı, Alaş oqığandarı aşıp bermegende» dedik qoy... Bwl söz «biz hat tanımaytın qarañğı el boldıq» degendi bildirmeydi.

«Europa mädeniettimin dep maqtanğanımen, mädenieti önerinde ğana, al minezi hayuandıq saparınan qaytqan joq», – deydi Älihan Bökeyhanov. Osı bir sözden-aq, biraz jayttıñ bet perdesin sıpıruğa bolatın sekildi. Qazaq halqı büginge deyin «orıs qazaqqa qara tanıttı, bilim, ğılım Batıstan jetti» degen qasañ oymen ömir sürip keldi. Otarşıl Reseydiñ «bwratana halıqqa» janı aşuı mümkin be? Jo, joq, ayta körmeñiz, bir ğana aştıqpen qazaq halqın qırıp jibermek bolğan jüye Alaş balasınıñ sauatın aşuğa talpınbası haq.

Birinşiden, qazaq halqı ündister sekildi jer betinen joyılıp ketui qajet edi. Ol üşin otarşıl Resey biligi (Patşa häm Keñestik) eñ aldımen şoqındıru, aştıq, sosın tıñ igeru sayasatın jüzege asırdı. Dinnen ayrılğan wlt, dilden ayrıladı, wlttığın joğaltadı. Patşalıq Resey şoqındıru sayasattın jüzege asıradı degen nietpen qazaq balaların europaşa oqıttı. Biraq, sol «missioner» balaları eldiñ joğın joqtap, mwñın mwñdap ketti. Olar qazaq balasınıñ sanasın oyatıp, wlttıq memleket qwruğa bet aldı.

Mısalı, Ahmet Baytwrsınov: «Basqadan kem bolmas üşin bilimdi, bay häm küşti boluımız kerek. Bilimdi boluğa oqu kerek. Bay boluğa käsip kerek. Küşti boluğa birlik kerek. Osı kerekterdiñ jolında jwmıs isteu kerek» dep wrandatıp, qazaqtıñ älipbiin jazdı. Sol Ahañdar: «Balanı wlşa tärbieleseñ, wl bolmaqşı, qwlşa tärbieleseñ, qwl bolmaqşı» dep qazaq halqına wl bolar wrpaqqa arnap, bilim reformasın jasadı. Bwl şoqındıru sayasatınıñ sağın sındırdı.

Ekinşiden, qazaqtı joyudıñ kezekti kezeñin Keñes Ökimeti qolına aldı. Eldiñ qolındağı bar baylıqtı tartıp alıp, bir wlttı qasaqana qırudıñ josparın jasadı. Qazaqtıñ 1/3-in qırğan aşarşılıq kezinde Alaş ziyalıları tağı da atqa qondı. «Aştarğa kömek» komitetin qwrıp, qanatımen su sepken qarlığaştay elge kömek qolın sozdı, şaması jetkenşe otarlauşı jüyege toytarıs bermek boldı. Jer betinen qazaqtı joyıp jiberu maqsatında jasalğan sol näubetten aman qalğan azamattıñ bäri alaşordağa rahmet jaudıruğa tiisti.

1934 jılı Kliment Voroşilov (KSRO-nıñ qorğanıs halıq komissarı) VKP(b) HVİİ s'ezinde: «Nan kerek bolğan soñ biz aştıqtı ädeyi jasadıq. Nätijesinde jwmıs istey almaytın şarualar men kulaktar aşarşılıqtan ölip, tap retinde joyıldı» dep mälimdedi. Osıdan-aq, keñestik biliktiñ qazaqqa degen közqarasınıñ qandaylıq därejede «keremet» bolğanın añğaramız. Osıdan-aq, otarşıl jüye eşqaşan da «hayuandıq saparınan qaytpaytının» bayqatadı.

Otarlauşı el eki märte (1921-1922, 1930-1933) aşarşılıq jasap, degenine jetip, qazaqtıñ dalasın bosattı. Endi qalğan jwtqınşaqtağı qazaqtı qılqıta salatın «Tıñ igeru» sayasatın jüzege asıru edi. «Tıñ igerudiñ» qarqındılığı sonşalıq, 1954-1962 jıldarı qazaq dalasına 2 mln adam köşip keldi. 1897 jılğı sanaq boyınşa el halqınıñ 85 payızın qwrağan wlt 1962 jılı 29 payızğa da jetpey qaldı. Däl osı kezde tağı da Alaşordanıñ ruhı aybat şekti. Bwl biraq, resmi däleldenbegen derek. El işinde Äuezov bastağan qazaq jazuşıları 1953-1954 jıldarı sol kezdegi respublika basşılığına «Tıñ igeru bastaldı. Eñbek küşi qajet. Qıtaydağı qazaqtardı elge aldırayıq» dep qol jinaptı-mıs» degen äñgimeni jii estimiz. Eger de, Smağwl Säduaqasovtıñ jan joldası bolğan, Alaşorda ükimetin qwru jolında Älimhan Ermekovtey ayanbay eñbek etken Mwhtar Äuezovtiñ bwl erligi ras bolsa, Alaşorda ideyası «Tıñ igeru» kezinde de «wlttığımızdıñ tıñına» türen salğan bolıp şığadı. Sebebi, 1955-1963 jıldar aralığında Qıtaydan kelgen qazaqtar bügingi qazaqtığımızdıñ saqtaluına erekşe üles qostı.

Äuezov degende eske tüsedi... Älihan, Ahmet, Mirjaqıptardıñ wlı ideyası 1938 jıldan keyin Äuezov arqılı qazaq dalasına keñ tarap, wlttıñ kökirek sarayına wyalap qaldı. Sol Äuezovtiñ şäkirtteri isi qazaqtıñ täuelsiz el boluğa degen añsarın ärdayım wlttıñ esine salıp otırdı. Bwl sabaqtastıq qazir de üzile qoyğan joq.

Bwdan şığatın bir-aq qorıtındı bar. Qazir qara tanitın är qazaq wlttıñ közin aşqan Ahañdarğa qarızdar! Aştıq näubetten aman qalğandardıñ är wrpağı alaş ziyalılarına – borışker. Bir sözben aytqanda «Abaydıñ jolı» dep qazaqtıñ jolın körsetken Mwqañdarğa, Mağjandarğa, Jüsipbekterge – bereşekpiz. Ol qarız, ol borış, ol bereşek qaytsek qaytadı? Bwl swraq qazir är Alaş balasınıñ kökeyinde twru tiis.

Tüyin ornına...

«Öz küşine senbegen halıq ta, adam da eşqaşan ömir bäygesin ala almaydı» deydi Älihan Bökeyhan. Qazaq wltı özine tiesili bäygege, oljağa qol jetkizu üşin san qilı tağdırdı bastan keşti. Sol kezde wltımız tağı da Älihannıñ: «Talas-tartıs joq bolsa, ömir abaqtığa aynalar edi» degen qanattı sözinen küş aldı. Joğarıda aytqan tämsildi qaytadan eske alıñızşı. Biz sol tämsildegi tiri qalğan balapandar sekildimiz... Ol balapandar qazir qarlığaş emes, qıranğa aynalıp ülgerdi. Meniñ oyımşa, ol qırandar «Wltına, jwrtına qızmet etu – bilimnen emes, minezden» degen Älihan söziniñ mänin tereñ tüsinetinine sengim keledi.

Abai.kz

 

27 pikir
Мейрамбай 2017-10-12 09:35:44
Осы мақала және осы қатарда тұрған тағы үш мақала 2017 жылдың ең үздік материалдары болып есептеле ме????????????????????????????????????????????? Не үшін????????????????????????????????????????????????????????????????? Жауап беріңдер.
Бәукен Әміренге 2017-08-26 14:09:48
Пікірлеріңізге рахмет. Бірақ осындайда қазақтың жалпақшешейлік деген, кімді де болса әділеттілік қиянат көруіне байланысты сұлатып салатын ұғымы бар, турашылдықтың, әділдіктің орнына "сен де жақсы, ол да жақсы, мен де жақсы, аманмын" деген. Сондықтан алашорда туралы "ұйыған айран" араластырылды, санада өзгеріс бар, әділдік толық айтылуы керек деген тұжырымыңызды соңғы түсініксіз пікіріңіз "жеп" қойыпты. Өкінішті. Онан да үндемей-ақ қойғаныңыз дұрыс болатын еді.
Бәукен Әмірен. 2017-08-22 02:53:03
Қанат Әбілқайыр ХХ-шы ғасыр басындағы қазақ тұлғаларының ел ішіне дөп ағымды орнықтырып, бағдар нұсқаған келелі қағидаларына сенім рухын ояту бағытындағы қайраткенрлік саяси қызметтерін тамаша саралтаған. Иә, жәй көнекілік ретіндегі фотосуреттер жиынтығына Алашорда партиясына енбеген көрнекті азаматтарымыздың енуі - интерпретациялық үдемен сол кезеңдегі оқиғаларды еске жандандрра түсіреді..! Аласапыран. Ілкі шақта туған халқы үшін Колчакпен де тіл табыса білгеніне қайран қаласың! Кеңес Одағының тәрбиесімен, тарихымен өскен біздер көбінекей Қызылдар жағына ығамыз... Тура Биде - Туған жоқ. Мәселе, дербес мемлекетіміз және оны құрып орнықтырудың саусақпен санарлық сындарлы статусының алғы шарттарын дүниеге әкелген ұлттық сананың саяси толғақты шақтары және идея көсемдерінің көрегендігін мегзеуде ғой!
Бәукен Әмірен. 2017-08-22 00:25:10
гүлзамаН, ь,ағ-р, надОмбы, еЧ, ышхираТ-тардан (есімдерін жасырын ғып келтіргенім) Байқазаққа шекті, әрине, автордың өзін қосқанда (баяғыдан ұйыған) айран езгендей (мәләдес!) қылыпсыздар. Кейбіріңіз (немнөшке) "жуа" қосқасыздар, пах, шіркін! Әйтеуір, көп-көрім келелі әңгіме болыпты. Рас, ақиқат - айтыста туады. Өстіп, көсәтәп кіндігі кесіледі... Уақыт тарих жайлы қозғалғандықтан әргі заман мен бергісі, бүгінгі парашылдық базар мен ертеңге елеңдеушісі, кешігі домалақ арызшылары араласты да кетті. Ес жиғызғаны, Құдай тілеуіңді бергір, Дәуір Жақан мен Қанат Жанашұлы болды. Фотодәлел: Алашордаға қосылмағандарды нұсқады! Никита Сергеевич не ғып жүр? Сталин... Енді біраздан соң Мәскеу түбіндегі шайқасқа - Бәукеңдерге араласуға шақ қалып ек... Нақ қазақшыл, қаншыл патриотымыз сол кісі еді ғой, жарықтық! Жалпы, жақсы әңгіме! Тарихты саралайтын, ықпыл-жықпылын аралайтын сүрлеу екенін еш жан теріске шығара қоймас. Азаматтарымыздың оқымыстылығына, ойларының озықтығына, алғырттығы мен сөз мәнерлерінің логикалық қисынына разы болдым! Аз-кем қағыту (қазақылығымыз ғой) артық емес, бірақ анайы, жағымсыз, былғанышты бықсыту, былықтыру сықылды қылықтардан... бала емеспіз, арылу керек, ұят болады... Сіздерге реніш жоқ. Алашордаға көзқарас көптен бері осылайшы "айрандай ұйып" қалған еді... Тың өзгерістің лебін енді сезіндім... Жалпы, қарапайым оқырман ретінде, алғысымды айтамын, баршаларыңызға!
Намазгүл 2017-08-15 14:14:08
Анау р деген кісі ерігіп, әрі қуланып, басқаны сөйлету үшін ал, енді өзің баста деп еп еді, Омбының қазағы оның өсекқұмарлығын күте тұрмен қатырған екен. Дұрыс, күте тұрсын.
р 2017-08-14 22:22:27
артың қуыс, қорқақтау екенсің. мақтанба-ақ қой, курортқа біз де барып келеміз.
р-ға 2017-08-14 21:51:09
Отыра бер күтіп, мен дәрет алып, шәйімді ішіп, сосын ұйықтап, сосын кезекті еңбек демалысыма, курортыма барып келейін. Қазақтың осы жер дегені көш жер деген ғой. Сөздеріңді дайындап отыра тұр. Тек ескертуім: мен бос сөзді, қазақбай жорамалдықты, негізсіз болжауды қабылдамаймын. Рушылдықтың жауымын. Әр нәрсенің нақты дәлелмен айтылғанын ғана қабылдаймын. Күте бер.
р-ға 2017-08-14 21:51:08
Отыра бер күтіп, мен дәрет алып, шәйімді ішіп, сосын ұйықтап, сосын кезекті еңбек демалысыма, курортыма барып келейін. Қазақтың осы жер дегені көш жер деген ғой. Сөздеріңді дайындап отыра тұр. Тек ескертуім: мен бос сөзді, қазақбай жорамалдықты, негізсіз болжауды қабылдамаймын. Рушылдықтың жауымын. Әр нәрсенің нақты дәлелмен айтылғанын ғана қабылдаймын. Күте бер.
р 2017-08-13 03:26:41
Ал, енді өзің баста !
Рр-ға 2017-08-12 21:44:15
Мен не қылсада алашорданы жамандап жеңу емес мақсатым, сіздікі қате түсінік. Оналтыншы - жиырмасыншы жылдардағы қазақ тарихы сол кездегі барлық қоғамдық-саяси өмірді қамтып, ақиқат тұрғысынан жазылуы керек. Ішінен тек алашорданы ғана бөліп алып, орынсыз мадақтап, қалғандарының бәрі ақымақ, сатқын демей. Бәрі қатар қамтылып, әрқайсының жақсы идеялары мен шалыс басқан жерлері нақты түсіндірілуі керек. Халық сонда ғана қабылдайды, өзі танып алады жолайрықта кімнің кім болғанын. Қолдан құдай, болмаса әлдебір бұт жасаудың қажеті жоқ, әркімнің жеке түсінігі бойынша ғана жазылған жалған тарихпен халықты алдауға болмайды.
Рр 2017-08-12 18:37:46
Жазбаларды қабылдамай жатыр !
Рр-ға 2017-08-12 12:41:47
Колчакты айта беруден неге қашамыз, ол не ? Қазаққа дос болып па еді ? Алашорданы пайдаланып, пайдаланып, "какая еще автономия киргизам? Россия будет состоять из губерний и уездов" деп Колчак алашорда өкілдерін қуып шыққаны өтірік емес қой. Колчактың генералы "У вас не алашорда, а какая-то ералашорда" деп мазақ қылғаны да дәл сол он тоғызыншы жылы.
Рр 2017-08-11 04:19:38
Бұларды біз білмейді екенбіз. Сіздің қолыңызда осылар туралы мол мәлімет болса шет жағын болса да осы фейсбукте айтуыңыз керек қой. Алдағы уақытта шығарарсыз деп сенемін. Тек Колчакты айта беру Сізді жеңіске бастамайды, ескеріңіз. Батыстағы Еркін дала ағымы туралы білгеніңізді айтып беріңіз.
Р-ға Омбыдан 2017-08-09 20:16:43
Үш жүз партиясы Омбының байшыкештері емес, кедей ауыл мұғалімдері, қала жатақтары, қаланың адам, жүк тасушы жәмшіктері сияқты әлеуметтік тобы. Олар да оқыған, сауатты. Үш жүзді құрған Мұқан Әйтпенов Омбыға жан-жақтан келген қазақ балаларына пана болған, оқытқан, қамқор болған адам. Үш жүзге онан кейін басшы болған Көлбай Төгісов алашордашыларыңның ешқайсынан кем тұрған адам емес. Олар Торғайдағы, Ақмола өңіріндегі көтерілістің қалай басталғанынын, қалай басылғанын, алашорда болып құбыла ойнағандардың ол көтеріліске қарсы әрекеттерін басынан өткерген, көзімен көрген адамдар. Үш жүз партиясы алашорданың сьездерінде құрметті қонақ болып, Орынборға сьезге барып, шіреніп отырған, көтеріліске шыққан қазақ ауылдарына патшаның жазалау әскерін ертіп барып, қазақ ауылдарын қырғызған болыстар, байлар мен билер, молдалардың алашорда сьезінде халықтың мойнына тағы да отыру әрекетін көрген адамдардың қарсы құрған партиясы. Кешегі халыққа тізесін батырған сұлтан төрелер Бөкейхандар мен бай болыстардың қайтадан билікке келу әрекетіне қарсы болғандардың партиясы. Жарғысында солай жазулы тұр. Алашордаң әділ болса Үш жүз неге шығады ? Батыста Еркін дала деген партия болып үлгірмеген ағым неге шығады ? Қазақ жастарының демократиялық ұйымы неге пайда болады, неге совет өкіметін қолдайды ? Қазақ тарихынан орынсыз басымдық беріп, алашорда сияқты қазақтың басты жауы - КОЛЧАКТЫҢ оң қолы болып, орыстан бөлінбейміз деген алашорда неге мадақталуы керек ? Алашорданы басқаларымен бірге, оның қылмысын көрсете отырып /сабақ алу үшін/ ақиқат тұрғысынан түсіндіре жазу керек. Мына автор сияқты өтірік мақтамай.
р 2017-08-09 01:16:16
Ағайындар-ау ,"Алаштың" ішкі ісінде Сталиннің, немесе Хрущеевтің шаруасы не Жікке, руға бөлінгенді қашан қоясыңдар, қашан халықтың, қазақтың, - алашымыздың сөзін сөйлейсіңдер "Үш жүз"- сендер ойлағандай үш жүздің мүддесін ойлаған ұйым емес қой. Құрамы ат төбеліндей Омбының байшігеш қазақтары. Ал "Алаш" - республиканың барлық аймақтарынан құралған қазақтың оқығандары.
. 2017-08-08 00:19:34
Шамаң жетсе. Жетпесе көтеніңді қыс.
Че 2017-08-08 00:18:59
Алашылдар өткенен сабақ алып бүгінгі диструктивті билікке күрес жариялап жүз толған Алаштың талап мақсатының əлі орындалмаған шеттерін опындауға талпынып əрекет жасайды. Өткенді сынап əбүір таппасың. Бүгінгіңді сына қоғамға жақсылық еңгіз тарихты шолғың келсе, ертең ұрпағың Алашты қаралағандай көріңе қарғыс атпасын десең. Назарбаевшыл қорқақтармен күрес !
Боғауызбен ауыздалған Чеге 2017-08-06 11:50:17
Олай болса ұлт мүддесі үшін алашорда ғана дұрыс әрекет еткен, қалғандары түгел дорақ еді деген сандырақты қойып, ол кезде де, қазір де, қазақ қоғамы кез келген елдің қоғамы сияқты әртүрлі ағымдардан, ұйымдардан құралған деп, алашордам да /Колчакка құл болған қателігін жасырмай/, Үшжүз де, совет өкіметін орнатқан Сәкен мен Тұрарлар да қазақтың ортақ тарихы, әрқайсы өз жолымен халқына қызмет етуге тырысқан деп, бөлмей-жпармай ақиқатты айт. Шындықты айтудан неге қашасың ? Алашордаңның Үшжүздің басшысы Көлбайды, басқаларын Колчакка ұстап беріп аттырғаны өтірік пе ? Бөкейхановтың қызылдарды жақтағандарды түгел, қазақтың төлеңгіті Көлбайды да көрген жерлеріңде атып тастаңдар дегені бұйрық беріп, оны "Қазақ" газеті басқаны өтірік пе ? Оны жазып жариялаған Дулатов екені өтірік пе ? Амангелді Имановқа үкім шығарып, аюандықпен өлтірткен Дулатовтар емей Колчак па ? Шындықты жасырмай түсіндіріп айтуға тырыс. Қайдағы бір "ұлт мүддесі" үшін жамандығын, алашорданың аюандығын жасырып қалмай. Шындық жақсы, әділ түсіндірілсе ғана қоғам оны қабылдайды. Ал менің анау алтыншы-жетінші атам бәленбай болмаса бүгін қазақ болмас еді, менің алашордам ғана ақылды, қалғандары дорақ еді, оңбаған совет өкіметі оларды құртты деп рушылдық принциппен тарих жазып, оны халыққа тықпалауға болмайды. Ол заман өтті. Алашордашылар Колчагі мен Дутовына, Анненковіне қызмет етіп, орыстан бөлінбейміз, тек орыстың жанында ғана көлтөрни аптономия боламыз деп өздеріне өздері үкімін шығарып қойған. Совет өкіметі жалғыз оларды ғана жазалаған жоқ, сол өкіметті орнатқандарды да, оның қалқоздастыру саясатын іске асырып, отызыншы жылдары қазақтың жартысын қырып салып, қалғанын қаңғытып жібергендерді де жазалады. Себебі Сталин мен Голощекин әр қазақтың ауласына, қорасына барып малы мен астығын өздері тартып алған жоқ, іске асырған, солардың бұйрығын асыра орындаған сол кездегі аудан, облыс басшылары, нарком болғандар, бәрі шетінен қазақтар. Уақыт келеді, архивтер түгел ашылғанда шындық айтылып, бүгін әспеттеліп, Сталиннің репрессиясына құрбан болғандардың іс-әрекеттері, не үшін жазаланғандары ашық айтылады. Сол кезде ғана тарих тағлымы шынайылыққа үйретуі мүмкін. Әйтпесе Че сияқтылар өздеріне ыңғайлап ойлап тапқан "құпия келісім" тарихын көйітіп, жұрттың басын қатыра беруі мүмкін. Ал бұлай жалғастыруға тыйым салу керек. Ол үшін шындықты жасырмай, біреуді өтірік мақтап, қалғанын жамандауды доғару керек. Бұл ең алдымен алашордашыларға қатысты мәселе. Келесі қаңтарда Үшжүз партиясының құрылғанына, оның басшысы Көлбай Төгісов пен басқа жақтаушыларының алашорда мен Колчак қолынан қаза болғандарына да жүз толады. Сонда не дейсіңдер, алашшылдар ?
Тарихшы 2017-08-06 03:34:10
Қазақ əр қашанда тарихы қыйлы жаулаушы орта азия ресей мемлекетілігімен тең не болмаса артық дəрежеде болатын мемлекет орнатушы құрушы Ел құқығы бар болатын. 1986 жылдан бастап қазақстандықтар мүддесін білседе құрбандыққа шалынған. Тарихы терең болмаса мемлекеттік үшін идеологияда болған интрига жасырын келісімдер Ұлт мүддесі үшін қанша қыйлы болсада маған елге шындық болсын, себебі Қазақ үшін ұлт мүдесі үшінкүрескендердің қателіктерін жақсыға жорымасаң Мемлекеттік сақталу бір талай .
Че-ге тарихшы 2017-08-05 15:58:07
Архивистер Рысқұлов пен алашордашылардың жасырын келісімін қағазға жазып алыпты: онда Рысқұлов 1924 жылы Бөкейхановқа, Дулатовқа, Байтұрсыновқа, Жұмабаевқа және басқаларына мен сендердің үстеріңнен домалақ емес, кәдімгі сендерді әшкерелеп өз атымнан шағым жазайын, тізімдеріңді, кімнің кім екенін жазып берейін, сендер көніп, 1928 жылы түрмеге қамалыңдар, төртеуің атылыңдар, қалғандарың бес он жылдан арқалап, лагерге, Воронеж жаққа айдауға кете беріңдер. Онан аман келсеңдер 1937-1938 жылы атылатын болып, келісіміңдерді беріңдер депті алашордашыларға. АЛАШОРДА : БОТ МАЛАДЕС, ДҰРЫС АЙТҚАНЫҢ, БІЗ КЕЛІСЕМІЗ, СЕНІ ДЕ БІЗ КӨРСЕТІП БЕРЕМІЗ, ОТЫЗ ЖЕТІДЕ АТЫЛУҒА СЕН ДЕ КЕЛІСІМІҢДІ БЕР ДЕП РЫСҚҰЛОВТЫҢ АРҚАСЫНАН ҚАҒЫПТЫ. Осылай құпия келісім болыпты. Чуешь, ЧЕ ? Это же клондайк ! Давай брехай дальше !
Че 2017-08-05 03:26:19
Рұсқұловты жеткізді жамандады десеңіздер? Бір екі тұлға үшін Ұлт мүддесі бір екі тұлғаның жанымен құрбандығымен шектелмейді. Араларында жасырын келісім болғанына сенімдімəн Ұлт мүддесі үшін. Насыбайымды ұқалағанымды аңдысаң сен кнбшниксың онда қыр соңымнан ұйұыға дейін аңди алатын сорлы.
Дәуір Жақанға Қазақбай 2017-08-05 00:16:37
Рахмет, Сіз шындықты айттыңыз.
Дәуір Жақан 2017-08-05 00:07:58
Суретте ала-құлалық бары секілді, мақалада да ала-құлалық бар. Әйгілі саясатшы-тарихшы Г.Феррдің кітаптарын оқыған адам әлгі жүгеріші, №1 тыңигеруші болған Хрущевтің ХХ-съезде жасаған культ туралы құпия баяндамасында оның Сталинге 61 айып таққанын, ал соның бәрі өтірік екенін документтер бойынша дәлелдегенін біледі. Ал біздің саясатшы-тарихшы мырзалардың бәрі дерлік Хрущевтың "Суайттықтың әлемдік үлгісі" деп аталған сол баяндамасын әлі де пайдаланып мәз болып жүр. Мына мақалада, мысалы, Кеңес өкіметі қазақты құрту жоспарын жасады дегендей саяси сауатсыздық бар. Оу, патшалық Ресейдің құрлықты түгелдей орыстандыру сұмдығын орта жолда тоқтатқан, жойған қандай күш? Октябрь революциясы, Кеңес өкіметі екені шындық емес пе? Аштықты, "халық жауы" науқанын бастаған да, қыздырғандар да - троцкийшілдер. Л.Д.Троцкийдің (Лейба Давидович Бронштейннің) "Ресейді ақ негрлер еліне айналдыру, сионистік-большевиктік үкімет орнату" жоспары болған. Сталиндер оларды 1938-жылы ғана жеңе алды, сталиндер Саяси бюрода, съезде көпшілік дауыс ала алған соң, "Съезд победителей" аталған съезде. Соның өзінде троцкийшілер астыртын сұмдықтар істеп, Тухачевский бастаған маршалдар гитлершілдермен құпия келісім жасап, "Германия СССР-ға шабуыл жасаған сағатта біз Сталинді төңкеріп тастаймыз" деген. А.Мартиросянның "Заговор маршалов" кітабын, сондай-ақ аштық, "халық жауы" науқанын Свердлов мен Троцкий қалай жүргізгені туралы осы екеуі туралы кітаптарды оқу керек. Ал Ворошиловтың аштық туралы айтқаны бекер, оны да кейін хрущевшылдар "өңдеген". Е.Прудникованың "Хрущев. Творцы террора" кітабында зәлім "көсемнің" зымияндықтары туралы деректер бар! Жалпы біз мойындаудан қашқақтай беретін оқиғалар, аштық, "халық жауы", т.б. өздеріміздің сол тұстағы басшы ағаларымыздың өзара араздығына, алауыздыққа көбірек байланысты болғаны. Тарихшы жазушы Б.Қойшыбаев сол кезде Т.Рысқұловтың Сталинге кімдерді жамандап жазған хатын ашып келтірді. Ағаларымызда ондай "әдет" жеткілікті болған, соны шындық тілімен айта алмаймыз да, Кеңес өкіметін және хрущевтық тәсілмен Сталинді жамандай береміз. Ақиқатты ту етейік! Ертеңімізді ойлайық: бала-немере-шөберелеріміз бізден сауатты да шыншыл болады, тарихтың біздер бүркен кеткен барлық бетін оқиды, әне, сол кезде біз - әке-аталары үшін - іштей болса да ұялатын болады. Ойланайық, шындықты шырғалаңдата бермейік!
ДАНА ҚАЗАҚ 2017-08-04 09:41:58
Скоро Казахстангада санкция салады. Неге? Бiр 2-3 ход алга ойландаршы барiн тусiнесiндер. Путиннiн МНОГО ХОДОВКА-сын алi тусiнген жоксындар ма?!
Екі қазақ емеске Че 2017-08-04 00:53:27
Шаруаларың болмасын Алашта.
Ойпппырмай , ә ! 2017-08-03 16:24:37
Қазақта он жетінші жылы алаштан басқа идея болмағандай соғуынай мына аптырдың. Атаман Анненковтың азап вагонына қақаған қыста алашордаң мен оның қожайыны Колчагың жаяу Омбыға ұрып соғып айдап апартқан Сәкеннің әруағы алдында ақталғаны ма екен, оның суретін өзін Колчакка ұстап беріп азаптаған, қуғындаған алашордашылардың ортасына қойып қойғаны. Жоқ әлде Сәкен де алашордашы болған деп жұртты алдау үшін қойған ба Сәкеннің суретін, мазақ етіп жауларының арасына. Тұрар Рысқұловтың алашордаға қандай қатысы бар, оның да суретін мазақ үшін қосқандай етіп алашордаға қосып қойғандары қалай ? Қазақ орыстың сүйікті досы, орыссыз күн көре алмаймыз, біз орыстан бөлінбейміз, орыстың ішінде аптономия ғана боламыз, оның өзінде де мәдени аптономия сұраймыз деп орыстың диктаторларынан жалына сұраған алашордада қандай мемлекеттік, тәуелсіздік идеясы болған ? Айтып, дәлелдеп беріңдерші : міне, біз Жапония боламыз, міне біз тәуелсіз мемлекет боламыз деген сөздерді алашорданың құжаттарынан тауып беріңдерші. Барлық документтері Колчак, Деникин, Дутов, Анненковқа бас иіп жағыну, көмек сұрау. Солармен бірігіп алашорда өз қазағын атты, асты, қазақты тонады. Сол ма алашорданың идеясы ? Ал "Үш жүз" деген партия не уағыздапты ? Ол да қазақтың жауы емес қой, өз ішінен шыққан белгілі адамдар оны құрған. Сондықтан алаш, алаш деп сарнауды доғару керек, қолдан келсе қазақ, қазақ, коррупция мен қылмысты доғарып, бірігейік, адал өмір сүрейік деп ұрандап, соны іске асыру керек. Алашорда туралы таңдап алып ойдан шығарылған өтіріктер елді әбден ығыр қылды.
қанат жанашұлы 2017-08-03 13:57:19
мына суретте "алаш" партиясына қатысы жоқ большевиктер тұр, бұларды арылту керек. сонда дұрыс тарих жазылады. әрқайсын жеке талдау керек. әйтеуір қазаққа еңбегі сіңген екен деп, алашордаға бәрін тыға беруге болмайды. "алаштықтар" санаулы адамдар ғой. кез-келген қазақтар қатарына кіре бермеген. өзінің қатаң талқы, жарғысы бар.

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 7635
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 14856
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 28931