Düysenbi, 18 Jeltoqsan 2017
Ruhani jañğıru 12642 27 pikir 3 Tamız, 2017 sağat 11:41

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Diirmenniñ tasınday şır aynalğan düniede är wlt täumendilikten, qwldıqtan, moyındı qajar otarşıldıq qamıttan azat boludı añsaydı. Basqalardı bilmeymin, şığısında aydaharday ısıldap, batısında ayuday aqırğan alpauıt eldermen qoñsı qonğan qazaq eliniñ jüregine bwl añsardıñ qarlığaşı wyalağalı 300 jıldan astam uaqıt ötti. Sol qarlığaş üş ğasır boyı «Alaş balası derbes el bolsa eken» dep şırıldadı. Bala kezden estip ösken bir tämsildi esiñizge alıñızşı... Aydahar qwz basındağı qarlığaştıñ wyasına şabuıl jasaydı. Sol kezde jwdırıqtay ğana bayqws qws aydaharğa aybat şegip, özi tajaldıñ auzında kete baradı. Balapandarı, iä, iä balapandarı batır qarlığaştıñ şeyittiginiñ arqasında tiri qaladı... «Qazaqtı egemendi el etem» dep jarğaq qwlağı jastıqqa timey ter tökken, qan keşken Alaştıñ oğlandarı jaylı tolğansam boldı, sol bir qarlığaş şırıldap, köz aldımda wşıp jürgendey boladı.

Mäñgilik wstanım: PARIZ

Adam – ideyanıñ qwlı. Adam pende bolğandıqtan öledi, öşedi, qaytıs boladı. Al, aq jolındağı, Haq jolındağı ideya eşqaşan ölmek emes. Sol Wlı wlttıq ideyanıñ qwlı bolu – är Alaş balasınıñ armanı boluı tiis. Qazir köptegen azamattarımız Älihan, Ahmet, Mirjaqıp irgetasın qalağan Alaş ideyası bir-aq künde, Patşa tağınan qwlağannan keyin ayaq astı qaynar siyaqtı bwr-sarq etip şığa kelgen sekildi elestetedi. Orıstıñ otarşıl jüyesin talqandamaq bolğan Han Keneniñ azattıq küresine, Abaydıñ azat oylı payımdarına üñilseñiz «alaştıq azat el» ideyası san ğasır bwrın bastalğanın bayqaysız. Alaşorda ziyalıları sol bir halıq kökeyindegi asıl armandı tarih sahnasına alıp şıqtı. Bwl ideya 1917 jıldıñ 5-13 jeltoqsannan bastap, 1920 jıldıñ 9 naurızına deyin, bar bolğanı 711 kün sayasi sahnada ömir sürdi. Sol 711 kündegi wstanım bükil wlttıñ ğwmırlıq temirqazığına aynaldı.

Ol qanday wstanımdar edi?

Alaşordaşılardıñ birinşi wstanımı – jer mäselesi...

«Tiri bolsam, han balasında qazaqtıñ haqısı bar edi, qazaqqa qızmet qılmay qoymaymın» dep jürip, Älihan Bökeyhan jer üşin küresti. «Jer, jer jäne jer». Jersiz Otan joq. Älihan Bökeyhanovtıñ: «Qazaqtıñ bayırğı jerin qaşan qazaqtar öz betinşe ğılım men tehnikağa süyenip tolıq igermeyinşe, jer jekemenşikke de, qonıstanuşılarğa da berilmeydi» deui beker emes. Jer – Otan, al Otandı satuğa da, jekemenşikke aynaldıruğa da bolmaydı. Osı wstanımnıñ arqasında Altay men Atırauğa, Sır men Arqağa deyingi wlan-ğayır atırap qazaq wltına tiesili ekenin eñ alğaş alaşordaşı Älimhan Ermekov ğılımi twrğıda däleldep berdi. 1920 jılı 14-24 tamız aralığında Leninniñ qatısuımen ötken Halıq Komissarlar Keñesi bügingi Qazaqstan territoriyasın bekitip, nätijesinde avtonomiyalı elge aynaldıq. Sol avtonomiyanıñ territoriyasına 1991 jılı täuelsizdik alğan kezde ie bolıp qaldıq.

Alaşordanıñ ekinşi wstanımı «jerdiñ astındağı, üstindegi, aspanındağı barlıq igilik qazaq memleketine qızmet etui kerek» degen wranmen astasıp jattı. Ä.Bökeyhanovtıñ aytuınşa: «Onıñ ärbir tüyir tası är qazaqtıñ öñirine tüyme bolıp qadaluı kerek» bolatın.

Osı bir twsta bir qızıq derek ayta keteyik. 1950 jıldarğa deyin Arab ämirlikteri artta qalğan elderdiñ sapında boldı. Ağılşın otarlauşılarınıñ özi eşteñe joq bolğandıqtan, amalsız bwl aumaqtı tastap keri qayttı. Ağılşındardıñ ketuin kütip twrğanday 1950 jılı qwmdı saharadan mwnay atqıladı. Birikken Arab Ämirlikteri 1970 jıldarğa qaray älemdegi ekonomikası bay elderdiñ birine aynaldı. YAğni, jer astındağı baylıq arab wltınıñ ırızğısına aynaldı. Däl sol sekildi Qazaqstan azat el bolğannan keyin mwnay bağası qımbattap, tasımız örge domalay bastadı emes pe?. Demek, ata-babalarımız, sosın Alaş ziyalıları bizge amanattap ketken jerdiñ igiligin qazaq körui, memleketimiz Birikken Arab Ämirlikteri sekildi damudıñ dañğıl jolına tüsui tiis edi.

Äñgimemizdiñ negizgi arqauına qayta oralayıq. Ä.Bökeyhanovtıñ jobası boyınşa, «Qazaqtıñ jerinde öndirilgen «bir uıs jün sol memlekettiñ azamattarınıñ üstine toqıma bolıp kiilui kerek» bolatın. Bwl üşinşi wstanım boyınşa, alaşordaşılar tolıqtay ekonomikalıq täuelsizdik pen birlikke qol jetkizuge wmtıldı. Eñ ökiniştisi sol, osı ekonmikalıq täuelsizdikke äli qol jetkize almay kelemiz. Tüsine bilgen adamğa Abay hakimniñ özi: «Özimdiki dey almay öz malıñdı, Kündiz külkiñ bwzıldı, tünde wyqıñ» demey me? Alaştanuşı Twrsın Jwrtbay ağamız «Küyesiñ, jürek... Süyesiñ» degen kitabında Wlı aqınnıñ osı öleñin taldap, «bwl jerde Abay ekonomikalıq täuelsizdikti meñzep twr» deydi. Arıdan Abay, beriden Älihan añsağan sol bir ekonomikalıq täuelsizdikke erteñgi wrpaq jeterine sengimiz keledi.

Alaşordaşılardıñ törtinşi wstanımı, «qazaq memleketinde memleket qwruşı wlttıñ til, din, dil üstemdigi boluı kerek» degen ideyamen bekidi. H.Dosmwhamedovtiñ aytuı boyınşa bizdiñ elde «wlttıq mädeniet üstemdigi saqtaluı» tiis bolatın. Şındığın aytayıq, qazir qazaq balası osıdan jüz jıl bwrınğı osı wstanım jolında küresip keledi. Ol küres bir sätke bolsın toqtamaq emes.

Besinşi wstanım: täuelsiz ğılımğa, wlttıq salt-dästürge negizdelgen zañğa süyene otırıp, Japoniyanıñ ülgisindegi wlttıq-demokratiyalıq memleket qwru edi. Alaş ziyalıları bwl armanğa jete almadı. Älihan Bökeyhanov: «Sözsiz, Alaş balası bwl jolı el bolmasa da, jaqın arada öz tizginin özi alğan derbes memleket boladı», – degenin är qazaq biledi. Alaş qayratkerleri wlttıq memleket qwra almağanımen, täuelsizdikke töte jol salıp berdi. Sonda da Mwstafa Şoqaydıñ bir sözin tilge tiek ete keteyik: «Resey revolyuciyası kilikpegende, qazir qazaq memleketi Türkiya, Batıstağı, Şığıstağı özge mıqtı elder siyaqtı bolar edi»... Bwl ärine, bizdiñ bir kem düniemiz...

Alaş ziyalıları qazaq sanasına osı bir bes wstanımdı şegeleu arqılı öz parızdarın ötedi dep bilemin.

Sana terezesi: QARIZ

V.O.Klyuçevskiy: «Adamnıñ ığına jığılmaytın kisilerdiñ eki türi boladı, birinşisi özgeniñ sözinen, öziniñ pikirin tabatındar, ekinşisi öziniñ pikirinde özgeniñ pikirin qaytalaytındar» depti. Osığan deyin taptaurın bolıp, aytıla aytıla jauır bolğan pikirlerdi qaytalaudan aulaqpız. Biraq, bügingi qazaq balası özgeniñ (özge dep otırğanım da öz ğalımdarımız) sözinen öz pikirin qalıptastıratınday, söz talastıra qalsa, kez-kelgen adamdı twqırtatınday deñgeyge jetti. Olar mınau wlı dalanıñ tösindegi «Jer-Jürek» tek qazaqtıñ balası üşin soğıp twrğanın jaqsı biledi. Olar sonau Altay men Atırauğa, Sır men Arqağa deyingi wlan-ğayır atırap özderiniñ menşigi ekenin tüysinedi. Olar tüptiñ-tübinde bw qazaqtıñ älemge atoy salatınına senedi. Olar sol sebepti birtwtas qazaqtı süyedi...

Osı bir essiz süyispenşilik, wltqa degen wlı mahabbat qaşan, qay uaqıttan, qanday jağdayda payda boldı? Bwl swraqtıñ jauabın beru öte qiın... Haq Tağala qazaq degen wlttı jaratqalı beri biz osı bir ölkeni, osı bir wlttı süyetin sekildimiz. Biraq, biraq, san ğasırlıq ezgini körgen qazaq wltınıñ sana-terezesin Alaş oğlandarı, Alaş oqığandarı aşıp bermegende biz qazaqtı osınşalıq därejede süyer me edik?!

«Wltınıñ sana-terezesin Alaş oğlandarı, Alaş oqığandarı aşıp bermegende» dedik qoy... Bwl söz «biz hat tanımaytın qarañğı el boldıq» degendi bildirmeydi.

«Europa mädeniettimin dep maqtanğanımen, mädenieti önerinde ğana, al minezi hayuandıq saparınan qaytqan joq», – deydi Älihan Bökeyhanov. Osı bir sözden-aq, biraz jayttıñ bet perdesin sıpıruğa bolatın sekildi. Qazaq halqı büginge deyin «orıs qazaqqa qara tanıttı, bilim, ğılım Batıstan jetti» degen qasañ oymen ömir sürip keldi. Otarşıl Reseydiñ «bwratana halıqqa» janı aşuı mümkin be? Jo, joq, ayta körmeñiz, bir ğana aştıqpen qazaq halqın qırıp jibermek bolğan jüye Alaş balasınıñ sauatın aşuğa talpınbası haq.

Birinşiden, qazaq halqı ündister sekildi jer betinen joyılıp ketui qajet edi. Ol üşin otarşıl Resey biligi (Patşa häm Keñestik) eñ aldımen şoqındıru, aştıq, sosın tıñ igeru sayasatın jüzege asırdı. Dinnen ayrılğan wlt, dilden ayrıladı, wlttığın joğaltadı. Patşalıq Resey şoqındıru sayasattın jüzege asıradı degen nietpen qazaq balaların europaşa oqıttı. Biraq, sol «missioner» balaları eldiñ joğın joqtap, mwñın mwñdap ketti. Olar qazaq balasınıñ sanasın oyatıp, wlttıq memleket qwruğa bet aldı.

Mısalı, Ahmet Baytwrsınov: «Basqadan kem bolmas üşin bilimdi, bay häm küşti boluımız kerek. Bilimdi boluğa oqu kerek. Bay boluğa käsip kerek. Küşti boluğa birlik kerek. Osı kerekterdiñ jolında jwmıs isteu kerek» dep wrandatıp, qazaqtıñ älipbiin jazdı. Sol Ahañdar: «Balanı wlşa tärbieleseñ, wl bolmaqşı, qwlşa tärbieleseñ, qwl bolmaqşı» dep qazaq halqına wl bolar wrpaqqa arnap, bilim reformasın jasadı. Bwl şoqındıru sayasatınıñ sağın sındırdı.

Ekinşiden, qazaqtı joyudıñ kezekti kezeñin Keñes Ökimeti qolına aldı. Eldiñ qolındağı bar baylıqtı tartıp alıp, bir wlttı qasaqana qırudıñ josparın jasadı. Qazaqtıñ 1/3-in qırğan aşarşılıq kezinde Alaş ziyalıları tağı da atqa qondı. «Aştarğa kömek» komitetin qwrıp, qanatımen su sepken qarlığaştay elge kömek qolın sozdı, şaması jetkenşe otarlauşı jüyege toytarıs bermek boldı. Jer betinen qazaqtı joyıp jiberu maqsatında jasalğan sol näubetten aman qalğan azamattıñ bäri alaşordağa rahmet jaudıruğa tiisti.

1934 jılı Kliment Voroşilov (KSRO-nıñ qorğanıs halıq komissarı) VKP(b) HVİİ s'ezinde: «Nan kerek bolğan soñ biz aştıqtı ädeyi jasadıq. Nätijesinde jwmıs istey almaytın şarualar men kulaktar aşarşılıqtan ölip, tap retinde joyıldı» dep mälimdedi. Osıdan-aq, keñestik biliktiñ qazaqqa degen közqarasınıñ qandaylıq därejede «keremet» bolğanın añğaramız. Osıdan-aq, otarşıl jüye eşqaşan da «hayuandıq saparınan qaytpaytının» bayqatadı.

Otarlauşı el eki märte (1921-1922, 1930-1933) aşarşılıq jasap, degenine jetip, qazaqtıñ dalasın bosattı. Endi qalğan jwtqınşaqtağı qazaqtı qılqıta salatın «Tıñ igeru» sayasatın jüzege asıru edi. «Tıñ igerudiñ» qarqındılığı sonşalıq, 1954-1962 jıldarı qazaq dalasına 2 mln adam köşip keldi. 1897 jılğı sanaq boyınşa el halqınıñ 85 payızın qwrağan wlt 1962 jılı 29 payızğa da jetpey qaldı. Däl osı kezde tağı da Alaşordanıñ ruhı aybat şekti. Bwl biraq, resmi däleldenbegen derek. El işinde Äuezov bastağan qazaq jazuşıları 1953-1954 jıldarı sol kezdegi respublika basşılığına «Tıñ igeru bastaldı. Eñbek küşi qajet. Qıtaydağı qazaqtardı elge aldırayıq» dep qol jinaptı-mıs» degen äñgimeni jii estimiz. Eger de, Smağwl Säduaqasovtıñ jan joldası bolğan, Alaşorda ükimetin qwru jolında Älimhan Ermekovtey ayanbay eñbek etken Mwhtar Äuezovtiñ bwl erligi ras bolsa, Alaşorda ideyası «Tıñ igeru» kezinde de «wlttığımızdıñ tıñına» türen salğan bolıp şığadı. Sebebi, 1955-1963 jıldar aralığında Qıtaydan kelgen qazaqtar bügingi qazaqtığımızdıñ saqtaluına erekşe üles qostı.

Äuezov degende eske tüsedi... Älihan, Ahmet, Mirjaqıptardıñ wlı ideyası 1938 jıldan keyin Äuezov arqılı qazaq dalasına keñ tarap, wlttıñ kökirek sarayına wyalap qaldı. Sol Äuezovtiñ şäkirtteri isi qazaqtıñ täuelsiz el boluğa degen añsarın ärdayım wlttıñ esine salıp otırdı. Bwl sabaqtastıq qazir de üzile qoyğan joq.

Bwdan şığatın bir-aq qorıtındı bar. Qazir qara tanitın är qazaq wlttıñ közin aşqan Ahañdarğa qarızdar! Aştıq näubetten aman qalğandardıñ är wrpağı alaş ziyalılarına – borışker. Bir sözben aytqanda «Abaydıñ jolı» dep qazaqtıñ jolın körsetken Mwqañdarğa, Mağjandarğa, Jüsipbekterge – bereşekpiz. Ol qarız, ol borış, ol bereşek qaytsek qaytadı? Bwl swraq qazir är Alaş balasınıñ kökeyinde twru tiis.

Tüyin ornına...

«Öz küşine senbegen halıq ta, adam da eşqaşan ömir bäygesin ala almaydı» deydi Älihan Bökeyhan. Qazaq wltı özine tiesili bäygege, oljağa qol jetkizu üşin san qilı tağdırdı bastan keşti. Sol kezde wltımız tağı da Älihannıñ: «Talas-tartıs joq bolsa, ömir abaqtığa aynalar edi» degen qanattı sözinen küş aldı. Joğarıda aytqan tämsildi qaytadan eske alıñızşı. Biz sol tämsildegi tiri qalğan balapandar sekildimiz... Ol balapandar qazir qarlığaş emes, qıranğa aynalıp ülgerdi. Meniñ oyımşa, ol qırandar «Wltına, jwrtına qızmet etu – bilimnen emes, minezden» degen Älihan söziniñ mänin tereñ tüsinetinine sengim keledi.

Abai.kz

 

27 pikir