Düysenbi, 18 Jeltoqsan 2017
Tarihtıñ bir küni 1910 1 pikir 9 Tamız, 2017 sağat 06:06

Atırau qalasınıñ tarihı 1640 jıldan bastala ma?

«Tamırı «Üyşikten» bastaldı,  Atırau qalasına  376 jıl toldı» degen aydarmen ötken jılı bwqaralıq aqparat qwraldarı otarlau zamanında ädeyi qwlağımızğa siñirilgen tirkesti tağı qaytaladı. Sayıp kelgende mwnıñ özi ötken tarihımızdı tereñ sezinbeuden tuındağan twjırımdar ekeni büginde aytpasa da tüsinikti. Öytkeni qazaq tarihın Resey közqarasımen zerdeleu sanamızda äbden ornıqtı. Sonda qazaqtıñ san ğasırlı tarihı qayda, bügingi Atırau qalası tarihı 1640 jılı köpes Gurii Nazarov  wldarı Mihail, Ivan jäne Andreymen birge Jayıq boyına kelip qonıstanıp, Jayıq özeninen balıq aulauımen bastala ma?

Jalpı älemdik tarihta qala bir künde, negizi joq eldi mekende payda bolmaydı. Mäselen Ukraina Respublikasınıñ I.I. Meçnikov atındağı  Odessa memlekettik universiteti tarih fakul'teti ğalımdarınıñ  Dnepropetrovsk, Zaporoj'ya, Kiev, Odessa, Çernigov qalalarınıñ  jasın anıqtaudı qayta qolğa aluı jäne ötken ğasırlarda olardı saralauda türli imperiyalıq jäne keñestik wstanımdardıñ negiz bolğanın alğa tartuı qala tarihında da birjaqtı ideologiyalıq közqarastıñ üstem bolğanın ayğaqtaydı(Kak opredelyat' vozrast gorodov yuga Ukrainı? // Veçernyaya Odessa. -2008. -№194 (8931). -23 dekabrya). Oğan küni keşege deyin tarihın 1854 jıldan bastağan Almatı qalasınıñ öz bastauın mıñ jıl bwrın, Astana qalasınıñ 1830 jıldan emes Vİİİ ğasırda ömir sürgen Bozoq qalasınan bastauın atasaq  köp närse tüsinikti boladı. Büginde Semey qalası äkimiyatı da qala negiziniñ 1718 jılı qalanğan äskeri bekinisten  bastalu mäselesin ğalımdarğa mwqiyat tapsırdı.  Öytkeni tarihşılar 840-940 jıldarı köne Semeydiñ Qimaqiya memleketiniñ astanası bolğanın birneşe ret köterdi. Özimizben körşiles Batıs Qazaqstan oblısınıñ sol kezdegi äkimi N.Noğaevtıñ bastauımen 2012 jıldıñ 21-22 qırküyeginde «Oral özeni alqabındağı ortağasırlıq qala mädenieti jäne köşpendiler örkenieti» attı halıqaralıq konferenciya wyımdastırıp,  Oral qalasınıñ tarihı 1613 jıldan emes, qala tarihı Hİİİ ğasırdan bastau alatını ğılımi faktilermen däleldendi. Sodan beri Oral tarihın 400 jıldan asıra kazak-orıstar qalağan Jayıq qalaşığınan bastap toylau datası toqtatıldı. Mwnıñ özi keşegi keñestik zamanda Qazaqstandağı qalalardıñ deni orıstardıñ jaulap aluımen salındı degen twjırımın joqqa şığardı jäne tarihi şındıqtıñ ornığuına jol aştı. Öytkeni wlan-baytaq qazaq jerinde ata-babamız tek köşip qana qoymadı, onı qorğap şağın sauda-sattıqqa qajetti eldi-mekender saldı. Olar Altın Orda twsında sayasi-ekonomikalıq mañızdı ortalıqtar retinde tanıldı.

Sonımen  Atırau  qalası tarihı qay kezeñnen bastau aladı?

Ölketanuşı V.Afanas'ev: «1950 jıldardıñ ayağında geologiya institutınıñ ğılımi qızmetkeri Sapar Qarımsaqov mağan Gur'ev qalasınıñ şığısına qaray 18 km. jerdegi Saqol (derekte osılay jazılğan – Ä.M.) mekeni mañında ejelgi kalmaq qalaşığı turalı terilgen qağazdı wstattı. Sodan Sapar ekeuimiz onı izdep taptıq. Osı eskertkişti alğaş ret 1965 jılı arheolog M.S. Merşievke körsettim. 1960 jıldar soñında eskertkişpen KSRO ĞA Arheologiya institutınıñ ğılımi qızmetkeri L.Galkin tanıstı. Qorıtındısında birlesip, tabılğan eskertkiş materialdarı negizinde qonıstıñ Hİİİ-HİÜ ğasırlarda bolğanın däleldep maqala jariyaladıq. Sodan L.Galkin 1977 jılı «Arheologiçeskie otkrıtiya 1977 goda» eñbeginde Altın orda qalaşığın Picigani kartasına süyenip Laeti qalası dep atadı. Sonımen jañadan  Laeti atauı payda boldı» dep jazadı (Afanas'ev V.K. Reestr Arheologiçeskih pamyatnikov oblasti. – Atırau: Tipografiya AO «Almaz Injiniring», 1996. -S.56-57). Ölketanuşı «Laeti» atauın türki sözderindegi «lay» nemese «laylanğan» sözderimen tüsindiredi. Al Aqtöbe-Laeti qalasınıñ osı künge deyin saqtalmay joyıluı jöninde büginde eki pikir qalıptasqan. Onıñ biri, Aqsaq Temirdiñ 1396 jılı jaulap aluımen, ekinşisi, Kaspiy teñiziniñ köterilip aynalanı basuı äserimen baylanıstırıladı.  YAğni, Aqtöbe-Laeti qalaşığı bügingi Atırau qalasınıñ aumağında ornalasıp, HÜ ğasırda qala qiratılğan, ya joyılğan deuimizge äbden boladı. Onı belgili arheolog K.Baypaqovtıñ  «Jayıqtıñ tömengi jağında tağı bir iri qalaşıq tabılıp zertteldi. Aqtöbe qalaşığındağı qazba jwmıstar twrğın üylerdiñ kan jüyesimen jılıtılatının anıqtadı» dey kele, Aqtöbeden biday saqtaytın ıdıstar kezdesti, al tabılğan keramika men tiındar qalaşıqtıñ Hİİİ-HÜ ğasırda ömir sürgenin ayğaqtaydı degeni däleldey tüsedi (Baypakov K.M. Goroda Kazahstana Hİİİ-HÜ vv. // Srednevekovaya gorodskaya kul'tura i koçevaya civilizaciya basseyna reki Ural / Materialı mejdunarodnoy konferencii. / Pod obşey redakciey professora Sdıkova M.N. –Ural'sk, 2012. -S.37).

Endigi qızıqtı materialdı 2015 jılı Tatarstan ğalımı numizmatik R.YU. Reva wsındı. R.YU. Reva 2006 jılı Saratov qalasınan tabılğan Altın ordalıq tiındı oqıp, onı Qwtlukent qalasında soğılğanın anıqtadı. Onıñ esebinşe Qwtlukent Jayıq boyında Atıraudan qaşıq emes jerde ornalasqan eken (Reva R.YU.  (Res. Tatarstan). O çekanke  monet i naymenovanii nekotorıh gorodov v konce  HIII -  naçale XIV vv. v okrestnostyah  sovremennogo  Atırau.  //  QAZAQ HANDIĞINIÑ 550 JILDIĞINA arnalğan  «QAZAQ HANDIĞINAN - EGEMEN QAZAQSTANĞA» attı  halıqaralıq ğılımi - täjiribelik konferenciya   materialdarı.  İİ bölim. -Atırau – 2015. –S.248-251).

Atıraulıq arheolog M.Qasenov R.YU.Revanıñ jañalığımen tanısıp «Ol ökinişke oray Aqtöbe-Laeti qalasın bilmeydi. Onıñ Qwtlukent qalası  Aqtöbe-Laeti qalası boluı da mümkin» degen oy bildiredi. Degenmen tatar ğalımınıñ jañalığı nazar audaruğa twrarlıq. Ol 1348 jılı qaytıs bolğan  Ibn Fadlallah äl Omaridiñ jazbasın paydalanğan Reseylik şığıstanuşı V.G. Tizengauzenniñ audarmasındağı «Horezm men Saray arasında Hiua jäne Qwtlukent qalaları bar» degen joldardı twpnwsqamen qayta saralaydı. Nätijesinde zertteuşi Horezmniñ astanası Ürgeniş qalası, sondıqtan Ürgeniş pen Saray arasındağı keruen jolın Hiua jalğamaydı, öytkeni, Hiua keruen jolında bolğanımen ol Saraydı Mavrennahrmen nemese Ürgenişti  Bwharamen baylanıstıradı, al Horezm men Saraydı jalğauı mümkin emes  degen toqtamğa keledi.  R.YU.Reva zertteui soñında Äl Omari eñbegindegi joldardı  «Horezm men Saray arasında Uçik (Üyşik bügingi Atırau qalası) jäne Qwtlukent qalaları bar» dep oqudı wsınadı. Ol Qwtlukent qalası Sarayşıq qalasınıñ alğaşqı atauı, iya bolmasa, äli tabılmağan qala boluı mümkin degen qorıtındı jasaydı. Ğalımnıñ pikiri ğılım äleminde keñirek nasihattala qoymasa da tıñ twjırım ekeni belgili. Onıñ üstine HİÜ ğasırdağı Äl Omaridıñ zertteuin jañaşa saralauı, söz joq, biraz mäselege özgeşe qarau qajettigin ayğaqtaydı. Onı nazarğa alsaq sonda Üyşik atauı Altın orda zamanınan beri kele jatqanın bayqaymız.     Olay bolsa L.Galkin, R.YU. Reva zertteulerindegi Aqtöbe-Laeti – Üyşik – Qwtlukent qalaları  bügingi Atırau qalasınıñ bastauında twrdı deuimizge tolıq qwqığımız bar. Al olardıñ ornında keyinirek jaña qalaşıqtıñ salınuı tikeley Moskva patşalığınıñ Aziya bağıtındağı otarlau tarihımen tikeley baylanıstı. 1580-1581 jıldarı Sarayşıq qalasınıñ talqandaluı, kazak-orıstardıñ Moskvanıñ qoldauımen Jayıq boyların basıp aluı, onıñ ıqpalımen Guriy Nazarovtıñ Jayıq tarmağına ornalasuı Atırau qalasınıñ jaña damu kezeñin qwradı. Soñında köne qalaşıq ornı  Jayıq özenindegi qalaşıq, keyin bügingi Oral qalası ornında Verhniy YAickiy (Joğarı Jayıq) qalaşığınıñ payda boluına baylanıstı Nijniy YAickiy (Tömengi Jayıq) qalaşığı atauın ielenedi. Arağa uaqıt sala Ust'-YAick qalaşığı bolıp özgeredi. 1848 jılı V.YUmatov «Orenburgskie gubernskie vedomosti» gazetinde osı mäseleni arnayı köterip,  qala  1708 jıldan bastap Gur'ev dep atala bastağanın jariyaladı(YUmatov V. Issledovanie o naçale Gur'eva goroda // Istoriya i kul'tura Atırau v russkih istoçnikah (HÜİİİ-HH vv.). Tom Ü / Sost. M.K.Kipiev // Nauç. red. R.A. Beknazarov. –Atırau: «Atırauskiy filial Soyuza Pisateley Kazahstana», 2016. –S.43-44). Mwnı bayqağan V.Foss 1868 jılğı «Oçerki Gur'eva-gorodka» eñbeginde: «Qala ertede, HÜİİİ ğasırğa deyin Jayıq qalaşığı nemese Jayıq özeni sağasındağı qalaşıq, key kezde tas qalaşıq ataldı. Qalaşıq HÜİİ ğasırdıñ alğaşqı jartısında (1640-1645 jıldar aralığında) qalandı» dep jazadı. Orıs patşasınıñ 1708 jılğı 18 jeltoqsandağı jarlığında  Qazan guberniyasına bağınatın Astrahan qalası qaramağına «Gur'ev, YAickiy (bügingi Oral – Ä.M.), Krasnıy i Çernıy YAr» qalaları berilgen.  1732 jılı Astrahannan Hiua men Bwharağa barıp qaytqan I.G.Gerber öz jazbasında Gur'ev qalaşığında bolıp qalanıñ patşağa bağınuı üşin salınğanın rastaydı (Gerber I.G. Jurnal o puteşestvii iz Astrahani v Hivu i Buharu 1732 g. // Istoriya i kul'tura Atırau v russkih istoçnikah (HÜİİİ-HH vv.). Tom İ / Sost. M.K.Kipiev // Nauç.red. J.Şalgınbay. –Atırau: IP «Sisengaliev J.M.», 2014. –s.88). 1734 jılı qalaşıq  G.Nazarov esimine resmi  bekitiledi (Karimov T. Mihail Gur'ev // proza.ru/2012/07/06/1715kopiya). Mwnıñ özi patşa ükimetiniñ öz tapsırmasın orındauşılarğa degen erekşe qwrmetin körsetse kerek. Sonımen orıs patşasınıñ Qazaqstandı otarlauı barısında Atırau qalası Jayıq – Tömengi Jayıq - tas Jayıq - Ust'-YAick – Gur'ev qalaşığı bolıp özgertiledi.

Qazan töñkerisinen soñ ornağan Keñestik bilik twsında 1920 jılı Gur'ev qalası qızıl komandir V. Çapaev esimine berilgenimen, jartı jıldan soñ Gur'ev atauı keri qaytarıladı. Bwl arada bol'şeviktik biliktiñ otarlauşılar qalıptastırğan ataudan asa almağanı bayqaladı.  Al 1991 jılı 4 qazanda el täuelsizdigi qarsañında Gur'ev qalası  halıq deputattarı keñesi  Gur'evti  Atırau atauına auıstırıp tarihi aqiqattı qalpına keltirdi. Sonımen bügingi Atırau qalası tarihı Hİİİ ğasırdağı Aqtöbe-Laeti – Üyşik – Qwtlukent - Jayıq - Tömengi Jayıq - Ust'-YAick – Gur'ev – Çapaev - Gur'ev qalalarınan bastau aladı. Olay bolsa qala tarihın Hİİİ ğasırdan bastaudı wsınamız. Mwnıñ özi Atıraudıñ bay tarihın däleldep qana qoymaydı, sonımen birge san-ğasırlıq wrpaqtar sabaqtastığınıñ eş üzilmegenin ayğaqtaydı. Al qala küni bwrınğısınşa üyrenşikti qazan ayında atap ötile berse boladı. Bizdiñşe, qalamızdıñ Ruhani jañğıruı osıdan bastalmaq.

Äbilseyit Mwqtar – tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor

Abai.kz

 

1 pikir