Düysenbi, 18 Jeltoqsan 2017
Anıq-qanığı 4413 20 pikir 9 Tamız, 2017 sağat 11:11

Aymanğa jauap

 

Ayman Sağidullanıñ «Oquşılar qazaq tiliniñ ornına geografiya pänin oqi ma, Sağadiev mırza!» degen sın-eskertpesine jauap

Qwrmetti Ayman Sağidulla! Siz siyaqtı men de o basta «Jalpı bilim beretin mektepke arnalğan «Qazaq tili» jañartılğan bilim mazmwnındağı oqu bağdarlamasına» qarsı şıqqandardıñ biri edim. Men de bwrınğısınşa qazaq tilin qazaq mektepterinde  ğılım retinde oqıtılmaytındığına tüsine almay, dal bolğanmın.   «Mätin retinde ğana berilse tüsiner edim» dep,  siz aytıp otırğan oydı osınıñ aldındağı «Qazaq tili» oqulıqtarında   mätindi tärbie äri tanım qwralı retinde paydalanıp, mätinmen jwmıs isteudiñ ädis-täsilderin engizgen alğaşqı avtorlardıñ  biri retinde men de «Qazaq tili» oqulığınıñ bwrınğısınşa qala bergenin qaladım.  Dausım jetken jerge deyin öz pikirimdi aytıp ta kördim. Endi oyım basqaşa.

Jañartılğan bilim mazmwnındağı oqu bağdarlamasımen oqulıq jazu üstinde jete tanıstım,  qayta-qayta oqıdım, maqsatı men mindetin tüsindim. «Qazaq tili» bağdarlamasınıñ mazmwnı endi  grammatikanı taza ğılım retinde oqıtuğa arnalmaydı,   grammatikanı tabiğat pen qorşağan ortanı tanuda, kündelikti twrmıs-tirşilikte bala betpe-bet kezdesip qalatın tabiği qwbılıstardıñ sırın aşuda, zattar men qwbılıstardıñ jay-japsarı turalı basqalarmen oy bölisude, pikir almasuda qwral retinde paydalanıp, grammatikalıq zañdılıqtar men formalardı dwrıs qoldana biluge üyretetinin tüsindim.

Ras, balanıñ tildik dağdıların damıtıp, sauattı söyleuge, oyın bükpesiz, emin- erkin jetkizuge, ädebi normalardı saqtap aytu men jazuğa töseldiru oñay şarua emes, qiınnıñ-qiını. Köpşiliktiñ aldında efirge şığıp twrıp, ne aytsam eken, qalay aytsam eken dep qinalğandardı ülkenderdiñ arasınan da kezdestirip jürmiz ğoy. Onı bılay qoyğanda, adamdardıñ arasındağı reniş, tipti janjal da tauıp aytpaudan, dwrıs söylemeuden, kommunikativtik dağdılardı meñgermegendikten, özara tüsinistiktiñ orın almauınan bolıp jatadı.  Osınday jayttarğa tereñdep baratın bolsaq, tildiñ tanımdıq äri kommunikativtik qızmetin jete meñgertu bilim beru isiniñ abzal borışı bolıp tabıladı.

Qwrmetti Ayman Sağidulla! Siz ben biz bwdan bılay bilim mazmwnı jañartılğan «Qazaq tili» oqulığı arqılı balanıñ qorşağan ortanı, adam men tabiğattıñ birligin, ömirde jii wşırasatın, özimiz sonıñ bel ortasında jüretin mäseleler men qwbılıstardı tüsinip, özara äñgime etuge, olardıñ qasietteri turalı oy bölisuge, pikir almasuğa üyretetin bolamız. Bwl integraciyalanğan bilim mazmwnı arqılı ğana jüzege asadı. Esiñizde bolar, pänaralıq baylanıs, bilim mazmwnın integraciyalau degen mäselelerdi bwrın da jüzege asıruğa tırıstıq. Biraq sabaqqa berilgen uaqıttıñ köbi ereje jattatıp, grammatikalıq twlğa-birlikterdi taldauğa ketetin de, dialog qwrauğa, äñgimelesuge, pikiralmasuğa, qwbılıstardıñ sırın aşatın sıni oylauğa uaqıt jetpeytin.

Qazir oquşınıñ öz payımdauı, öz oyınıñ dwrıstığın qorğap şığuı, kez kelgen qwbılıs jayında bilimin körsete aluı mañızdı. Aua rayınıñ adam ömirine, klimattıñ tirşilik ieleriniñ tınıs-tirşiligine tigizer äserin sağat sayın ğana emes, minut sayın sezinemiz. Twrğılıqtı jerdiñ tabiğatı, şaruağa paydası men ziyanı, tabiğat tuğızğan tığırıqtan şığatın mäselelerdi bala kezinen şeşudi meñgergen bala ömirge beyimdeldi degen söz. Onı özi ğana sezip qoymaydı, basqalarmen de bölisedi, aqıldasadı, birigip şeşedi. Mine, osı jerde qazaq tilinde erkin söylep üyrengen, swraqtı dwrıs qoya biletin, pikirlesin äñgimege tarta alatın qabilet bilim mazmwnı jañartılğan «Qazaq tili» oqulığı arqılı jüzege asadı. Siz ben biz sonıñ kuäsi bolamız.

Al Siz hatıñızdı Qazaqstan Respublikasınıñ Bilim jäne ğılım ministrligi «Oqulıq» ortalığınıñ saytına jalpı jwrtşılıq talqılauına qoyılğan «Qazaq tili» oqulığınıñ joba nwsqası negizinde jazğan ekensiz. Oqulıqtağı «Aua rayı jäne klimattıq özgerister» degen 1-bölimniñ taqırıbı – «Negizgi bilim beru deñgeyiniñ 5–9-sınıptarına arnalğan «Qazaq tili» päninen jañartılğan mazmwndağı tiptik bağdarlamasında» ministrlik bekitken taqırıp. Oqulıq jazuda avtorlar odan alşaq kete almaydı. Alayda saytqa qoyılğan bwl oqulıq soñğı nwsqa emes edi, bwl nwsqa bwdan soñ da ministrliktiñ üş komissiyasınan, baspa men saraptama ortalığınıñ saraptamasınan ötip, oqulıqta berilgen mätinder men tapsırmalar, Siz atap ötken swraqtar qazaq tili grammatikasına say qayta öñdeldi. Sol öñdeu barısında Siz atap otırğan «Aua rayı, klimat, atmosfera», «Klimat jäne klimattıq aymaqtar» degen sabaq taqırıptarı «Qazaq halqınıñ aua rayın boljauı», «Klimat pen tabiğat» dep özgertilip, jalpı taralımğa jiberildi. Al «Klimattıq özgerister» bağdarlama taqırıbında atap körsetilgendikten, «Qazaqstanda qanday klimattıq aymaqtar bar?»degen swraqtı beruge tiispiz. Sebebi, klimattıq aymaqtardı bilmey twrıp, klimattıq özgerister turalı söz qozğau mümkin emes qoy. Negizinen, oqulıq jazuda bağdarlamada belgilengen taqırıptardı qatañ basşılıqqa alu kerek ekenin biletin bolarsız.

Ärine, bağdarlamanıñ jetildiriletin twstarı äli de bar, ol –keleşektiñ isi.

 Gülbanu Qosımova, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor, 17 jıl boyı Sizben jäne oquşılarıñızben birge bolğan avtor

Abai.kz 

20 pikir