Seysenbi, 17 Qazan 2017
Ädebiet 1836 2 pikir 10 Tamız, 2017 sağat 07:50

Jwmat Äneswlı. Mısaldar

Mısal janrı Lafonten zamanınan beri kele jatır. Orıs ädebietinde I.Krılov mısal janrın damıtsa, wlt wstazı Ahmet Baytwrsınov qazaq ädebietinde mısal janrın örkendetti. Meniñ mısaldarımnıñ erekşeligi – onıñ äzilge (yumorğa) qwrıluında.

Avtor

 

 «Mınau ay sayın tuatın tasbaqalar»

Keñ sarı dalada qwmnıñ şetinde jergilikti üş tört tasbaqa qıdırıp jüredi. Sol kezde bir töbeşiktiñ arasınan bir däu tasbaqa şığa keledi. Jergilikti tasbaqalar mınanıñ ülkendigine tañ qaladı. Olar "mınau bizge qaydan kelgen?" dep dağdaradı. Sonda olardıñ arasındağı bir bilgişi: "Bwl Amerikadan kelgen tasbaqa-au, şaması. Bwl bizde köp ömir süre almas. Jau kelse, tığılatın quısta bwğan tabılmas" deydi. Sol aytqanday Amerikadan kelgen däu tasbaqa bir eki aydan keyin sarıadırlardı jersine almay, eline qaytıptı. Sodan köp wzamay orıstıñ ormanınan bir jasıl tasbaqa keledi. Sonda jergilikti tasbaqanıñ köpti körgen kärisi: "Ay, mınau kirgen jerinen jabısıp ayrılmaytın jabısqaq päle bolar. Biraq, bwlar köbeyip te oñbas" degen eken. Sol aytqanday jasıl tabaqalar sarı qwmnıñ arasında wzaq twrıp, jersinip qaptı. Endi bir küni sap-sarı ala, bası men ayağı qayda ekeni bilinbeytin tört bes sarı tasbaqa payda bolıptı.
Jergilikti tasbaqalar qızıq körip, söyleseyin dese, älgi tasbaqalardıñ basında tilin de taba admaydı.
Sodan bäri köpti körgen qariya tasbaqanı şaqırıp, "mınalardıñ kimder ekenin aytasız ba?" dep swraydı. Sonda köregen qariya sarı ala tasbaqalarğa wzaq qarap: " Bwlar oñtüstik qıtaydan kelgen tasbaqalar bolar şaması. Bwl tasbaqalar ay sayın tua beredi. Bwlarğa keyin ie boluımızda qiın bolar" degen eken.

«Erteñ osı aqılsızdarğa barıp lekciya oqisıñ»

Bir eresek tışqan komp'yuterden "aqılsız", aqıldı" degen birkelerdi basıp şığarıp otır. Sosın olardı sanap, iriktep otır.
"Aqılsız", "aqılsız", aqılsız", aqıldı", aqılsız", aqılsız, "aqılsız", aqıldı"... Sosın eresek tışqan äkesine:
- Papa, mınalardıñ işinde aqıldıdan aqılsızdar köp qoy "- depti. Sonda äkesi:
- Balam-au, bizdiñ jas tışqandardıñ işinde aqıldısı köp bolsa, osılay otıramız ba, jikke bölip. Erteñ sen sol "aqılsız jas tışqandarğa barıp, "Qaqpanğa qalay tüspeu kerek". "Twzaqqa qalay tüspeu kerek", "Ulı tamaqtardı qalay ajıratu kerek" degen lekciya oqisıñ" - degen eken.

 

Altın alabwğanıñ aytqanı

Bir jigit tañerteñnen keşke deyin balıq aulap otıradı. Qarmağına eş balıq tüspeydi. Tek keterde bir alabwğa qarmağına tüsedi. Jigit alabwğağa:
- Seni bäribir asıp jeymin, - deydi. Alabwğa:
- Oğan bäribir toymaysıñ ğoy, - deydi. Jigit:
- Eñbegim eş ketpesin dep... Sodan jigit alabwğanı asıp jep otırğanda qılqanı tamağına twrıp qalıp, jedel järdem şaqırtadı. Jigittiñ tamağınan qılqandı hirurgter alıp beripti. Jigit üyine kelip, alabwğanıñ basına:
- Endi sendey balıqtıñ mıñı tüsse de jemeymin, - deydi. Alabwğanıñ bası:
- Odan bizdiñ müyizimiz qisaymaydı
- Senderde müyiz joq qoy?
- Endeşe qılşığımız qisaymaydı.
- Senderde qılşıq joq qoy?
- Endeşe qwyrığımız qisaymaydı.
- Ras senderde qwyrıq jağı bar, - depti de jigit alabwğanıñ bası men omırtqa süyegin qaytadan özenge laqtırıp jiberipti. Sol kezde alabwğağa qaytadan jan bitip, Altın alabwğağa aynalıp, sudan basın şığarıp:
- Jigitim, sen aqılsızdığıñnan basıña qonatın baqtan ayrıldıñ. "Közi toymastıñ, qarnı toymas degen" dep suğa qaytadan süñgip ketipti.

Aqbas bürkittiñ qırılıp jatqan jändikterge kömegi

(mısal ertegi)

Erte ertede qazaqtıñ sahara qwmında üş bastı aydahar payda bolıptı. Sol aydahar mañındağı jändikterdi ulap, şaynap, qıra bastaptı. Äsirese, eşkimge ziyanı joq jändikter ömir süruden qalıptı. Sodan qwmda aman qalğan onşaqtı kesirtkeniñ biri älemnen ädildik izdeuge şığıptı.

Sol kesirtke äueli qarşığağa kelip kömek swrasa, ol: "Oypırmay, bir bastı jılan bolsa, jeñer edim, üş bastığa älim kelmeydi" dep kömekten bas tartıptı. Sodan kesirtke qaraqwsqa keledi. Jağdayın aytadı. Qaraqws basın şayqap: "Eki bastı aydahar bolsa, jeñer edim, üş bastığa älim jetpes. Biraq, sağan aqıl bereyin, Jerdiñ tübinde, Aqtau degen tau bar, sonıñ şıñında Aqbas bürkit ömir süredi. Bir kömektesse, sol sağan qol üşin berer" dep kesirtkeni jolğa şığarıp salğan eken. Kesirtke ay, jıl jürip Aqtaudı tauıp, şıñ basına ölerdegi küşin salıp äreñ şıqqan eken. Şıñ basında aqbas bürkit otır eken, entigip twrğan kesirtkeni körip, bwdan: "Jan keşti bop şıñ basına şıqqanıña qarağanda, ülken şaruamen kelgen tärizdisiñ, tilegiñdi ayt" deydi.
Kesirtke Aqbas bürkitke sälem berip, jer tübinen kelgen şaruasın aytadı. Sonda Aqbas bürkit köp oylanıp: "Iä, aytıp twrğan tilegiñ, oñaylıqpen orındalatın şarua emes eken. Biraq adal, periştedey taza işki dünieñdi, keşip jürgen azaptarıñdı köziñnen körip twrmın. Täuekel, kömekteseyin!" dep kesirtkeni qanatına otırğızıp, kesirtkeler mekendeytin qızılqwmğa wşıp kelipti. Olar kelgende üş bastı aydahar qwm ortasındağı ülken jideni bar denesimen orap, qwmda qalğan toğız kesirtkeniñ beseuin rahattanıp şaynap jatır eken. Sonı körip, qanı qaynap ketken Aqbas bürkit kesirtkeni arqasına tüsire sap, zu etip, twmsığımen Aydahardıñ bir basın qiıp ötedi. Anau aydahar da bos twrmay bürkittiñ qwyrıq qanatınıñ birin jwlıp aladı. Aq bas bürkit tağı kökten bir zu etip, aydahardıñ tağı bir basın qırqıp ötedi. Anau da qalıspay, bürkittiñ qwyrığınıñ jartısın tisimen jwlıp aladı. Izağa bulıqqan Aqbas bürkit üşinşi ret töbeden qwyılıp, aydahardıñ üşinşi basın qiıp tüsirgen eken. Bürkittiñ özi de qansırap, şarşap qaptı. Biraq, aydahar jan tapsırıp, jerde swlap jattı. Onıñ uısınan jem bolıp jatqan bir kesirtke tiri qalıp, tuısımen körisip, jılap jattı. Sodan aqbas bürkitti alıp kelgen kesirtke Bürkitke qarap:
"Sizge mäñgilik qarızbın. Qanday alğıs aytsam da, meniñ sizdiñ aldıñızdağı parızımdı qaytara almas edi. Bizdiñ wrpaqtı aman alıp qalğanıñız üşin, meniñ janımdı alıñız! Meniñ tilegim sol!" deydi. Sonda Aqbas bürkit aydahar tistegen jeriniñ qanın sürtip twrıp:
"Mağan seniñ janıñ kerek emes. Tek özderiñ aman bolıñdar. Tirşilik birge ömir sürgenimizben qwndı" degen eken.

«Jım jabu»

Wrğaşı tülki öziniñ er jetip qalğan tülkişekterin "ömir süru" ädicterin üyretu üşin bir auıldıñ sırtına alıp keledi.
- Körip twrsıñdar ğoy ana tütini kökke şanşılıp jatqan auıldı?
- Iä, körip twrmız.
- Körseñder sonıñ eñ şetki qorasına kirip, tauıqtarınıñ moyındarın qırqamız. Etterin qoyındarımızğa salamız da, dalağa şığamız.
- Sosın?.
- Socını... sol... tauıqtıñ jünderin är jerge bıtırata şaşamız.
- Nege? - deydi bir jas tülki.
- Ogo. Mine seniñ täjiribesizdigiñ körinip twr. Onı bizdiñ tilde "jım jabu" deydi. Üydiñ iesi sodan bizdiñ qay jaqqa ketken izimizdi bilmey qaladı, - depti ana tülki.
Abai.kz

 

2 pikir
қонақ 2017-09-13 14:25:15
Диссертация про великих тюрков "Пространственная и временная типология тюрков: культурологический анализ", мой руководитель Есенбекова Улбосын http://www.dissercat.com/content/prostranstvennaya-i-vremennaya-tipologia-tuyrkov-kulturologicheskiy-analiz
Жұмекеңе оқырман 2017-08-21 22:38:46
Жұмеке, мына жазғандарыңыз ешкімді күлдірмеді, тіпті селт еткізбеді. Мүмкін Қостанай жағының қазағы Әпіриқада түйе құсты көріп таң қалғанын жазарсыз. Оған қиялыңыз жетеді ғой, несі бар, сіз жақтада түйқұс өсіріп жатқандар бар дейді ғой.

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 7525
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 14702
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 28810