Düysenbi, 18 Jeltoqsan 2017
Alaşorda 2395 9 pikir 10 Tamız, 2017 sağat 09:04

Ğwmır jwmbağı

(Bası mına siltemede)

«... Sen jaqsılıq, jamandıqtı jaratqan – Qwday, biraq qıldırğan Qwday emes, aurudı jaratqan – Qwday, auırtqan Qwday emes, baylıqtı, kedeylikti jaratqan – Qwday, bay qılğan, kedey qılğan Qwday emes dep, nanıp wqsañ bolar, äytpese – joq»  /Abay, 28-qarasöz/.

Ömirge kelgennen keyin jer basqan jwmır bastı ärbir pende baqıttı jarqın ğwmır keşuge wmtıladı.  Adamnıñ, öziniñ eñ bir artıq jaratılısınıñ qamın äuelden  oylağan «artıq aqıl iesi» Jaratuşı - asa şeksiz meyirimdi, asqan şeber ğoy. Ömir berdi, ömir süruge qajetti närseniñ bärin de asqan kelisimmen jarattı.  Oy közimen qarasañ, "kereksiz jaralğan bir tozañı joq, tärtipti tañğalarlıq zor mäşine" etip swlulığına söz jetpeytwğın bwl ğalamdı  «kämalattı şeberlikpen» jarattı. Sondıqtan  jaratılıstıñ twñğiıq  tılsım sırına, Abayşa aytqanda "közge körilgen, köñilge sezilgen ğalamdı qanday hikmetpenen jarastırıp, qanday qwdiretpenen ornalastırğan, eşbir adam balasınıñ aqılı jetpeydi".   Swlu sözdi sürelermen sabaqtağan saliqa oydıñ sardarı Mäşhür Jüsip Jaratuşı Iemizdiñ  dünieni  minsiz örnektegenin öz öleñinde tömendegidey şumaqtarımen tarazılaydı:

Qwdayım jeksenbi kün jer jarattı

Jer-sudı äuel bastap bir jarattı.

Tau men tas, ağaş pen şöp, köl men özen

Türindey tekemettiñ tür jarattı.

 

Jerlerden ağa berdi bwlaq qaynap,

Güldenip bäyşeşekter, bwlbwl sayrap.

Jeksenbi, düysenbimen bwl eki kün

Jer jüzin tegis qıldı tügel saylap.

 

Seysenbi – jer, särsenbi küni kökti qıldı,

Qwdiretpen qılğan isin neşe böldi.

Kökti jerge  par qılıp jarastırıp,

Ay men Kün, jwldızdan  perde  qwrdı.

 

Eki  kün  Jer, eki kün Kök jarattı,

Bir-birine ekeuin jwp jarattı.

Bir sağatta qıluğa qwdireti bar,

«Pendeme» ğibrat bolsın» dep jarattı.

 

Kitaptan körgenimdi aytpan teris,

Qwdirettiñ qılğan isi tipti kelis.

Irzıq, nesip - qorekti işip - jeytin,

Jarattı beysenbi kün bärin tegis.

 

Aspan biik, Jer tömen, tau-tas qattı,

At ayaqtı bolğanda, qws qanattı.

Zahardan bal, tikennen gül şığarıp,

Jwma küni  jarattı adamzattı.

 

Qwdiretpen on segiz mıñ ğalam boldı,

Bäri – qabıq, mañızı adam boldı.

Qwdaydıñ qwdaylıqpen qılğan isi,

Jaralıp altı künde tämäm boldı.

Rasında, dana Abaydıñ on jetinşi qarasözinde Sokrat hakimniñ Aristodimge aytqanınday  bwl ğalamnıñ "kelisti körimdigine häm qanday layıqtı jarastıqtı zakonimen jaratılıp, onıñ eşbiriniñ bwzılmaytwğının köresiñ. Bwlardıñ bärine tañğajayıp qalasıñ häm aqılıñ jetpeydi..." Endi, meyirimi şeksiz, asa qamqor Alla tağalanıñ bwl  dünieni "ölşeuine oy jetpeytwğın", "pendeniñ aqılına ölşeu bermeytwğın" osınşa mahabbatpen "mıqtı körkem zakonge" qaratıp jaratudağı, sonıñ işinde, jalğız-aq  pendesin barlığınan artıq, iri jaratudağı maqsatı nede dep oylanarsıñ...

Allanıñ basqa jan iesi hayuandardan, neşe mıñ türli jansızdardan aqıl iesi insandı artıq, iri jaratudağı maqsatı – adam arqılı şeksiz şeberligin tanıtqısı keluinde bolsa kerek. Onıñ üşin adam balasınıñ da Alla aldındağı ayqın da wlı missiyası, ğwmırınıñ mağınası – äueli, jaralıstı, özin jaratqan "eñ tüpki Jaratuşı – minsiz Iesin" adaspay tanuğa talpınu dep bilemiz.  "Mahabbatpen jaratqan adamzattı, Sen de süy ol Allanı jannan tätti..." Abay sözi. Kemeñger oyşıl adam Allanıñ wlı mahabbatpen jaratqan tuındısı bolğandıqtan, onıñ qaytarımı Oğan degen kirşiksiz  mahabbatpen ğana ölşenetinin alğa tartadı.

Endeşe ömir bergen Qwday, bärin de bergen, ärbir närseni  kez kelgendikpen emes, "ärbir türli kerekke bola jaratıp häm bir-birine sebeppen baylanıstırıp", ornımen jaratqan Qwday.  Biraq, Abaydıñ 28-qarasözinde jazılğanday  "bärin qıluşığa qıldıruşı", yağni "bir antwrğanğa eñbeksiz mal bergen", "bir Qwdaydan tilep, adal eñbek qılıp, payda izdegen kisiniñ eñbegin jandırmay, qatın-balasın jöndep asırarlıq ta qılmay, kedey qılğan, eşkimge zalalsız bir momındı auru qılıp, qor qılğan, qayda bir wrı, zalımnıñ denin sau qılğan", "tüzikti beyişke şığaramın dep, bwzıqtı tozaqqa salamın dep ayta twra, pendesiniñ bireuin jaqsılıqqa meyildendirip, bireuin jamanşılıqqa meyildendirip, özi qwdaylıq qwdiretimen bireuin jaqsılıqqa bwrıp, bireuin jamanşılıqqa bwrıp jiberip twrğan bir  Qwday ma eken?!»  .  Eger Qwday bolsa, "osınıñ bäri Qwday tağalanıñ ayıpsız, minsiz ğafur rahimdığına, ädildigine layıq kele me», yağni, adamdı jaratılıs ataulıdan artıq qılıp mahabbatpen jarata twra, «özi qwdaylıq qwdıretimen» pendesiniñ birin jaman, birin jaqsı jolğa bwruı Onıñ sipattarına, esimderine layıq is pe? - dep ülken saual tastaydı qaytadan. Älbette, joq deymiz. Öytkeni, adamda özge jaratılıs ielerinen erekşelep,  ärbir närseni şın tarazılap, däl bastırıp twratın "aqıl degen ölşeusiz bir jarıq nwr"  bar ğoy. Sondıqtan da dana aqınnıñ osı ğaqliyasında aytılğanday ne körsek te, kim bolsaq ta Qwdaydan demesek kerek eken.  Aqıl iesi adam bolğan soñ da Jaratuşı jalğız ieden  basqanıñ barlığı egiz jaratılğanın eskere otırıp, qarama-qayşılıqtı eki joldıñ birin aqılmen tañdau öz erkimizde bolmaq eken.

Siz qalay oylaysız, oquşım?! Eñ wlı nığmet aqıl berilgen eñ artıq jaratılıs adam retinde biz qanşalıqtı deñgeyde aqılımızdı Abay aytqan aqıldı adamnıñ isine jwmsap jürmiz?! Sanañızda sizdiñ ömiriñizden orın aluın qalaytın närseler jayındağı oylar ğana qalıptasqan ba? Älde, küñgirttik pen senimsizdik, qorqınış pen maqsatsızdıq  basım ba?

Oy – tausılmas quattı energiya desek, aqıl – energiyanı saqtaytın qor. Oyıñız neğwrlım biik äri ayqın bolsın. Sonda aqılıñız da sonşalıqtı keñeye äri jaqsı energiyamen bayi tüsedi. Pozitivti ne negativti oylaudıñ mañızdılığı sonday, ol midıñ kölemine, qatparlığına, qabıldau jıldamdığına, 1 mlrd-tan astam neyrondardıñ jwmısınıñ artuına ne kemuine, aqıldıñ jandanuına  zor äserin tigizedi eken. Ğılımda bizdiñ basımızda künine 60 000-80 000-ğa juıq oylar tuatını da däleldengen.

Al, sol oy qaydan şığadı? Alpıs eki tamırımızdağı toqtausız almasıp jatatın qan, äueli, jürekpen baylanıs jasaydı eken-dağı, jürekten qaynap, miğa barıp, midan bwrqırap oy bolıp şığadı eken. Biraq qanday bolıp şığadı, mäsele sonda. Negativti ne pozitivti oydıñ şığuına işken, jegenimizdiñ orasan zor äseri bar ekendigi de öz aldına bir äñgime.    Endi  oyıñızdıñ tereñ tübine ädiletti jürekpen üñilip kördiñiz be?  Basqa kelgen ärbir oydı añdap, basqara, bağalay  alasız ba?! Öytkeni, sizdiñ söziñiz, is-äreketiñiz, qarım-qatınasıñız oylauıñızdıñ nätijesi ğoy. Bwl rette:

«Jaqsılıq körsem – özimnen,

Jamandıq körsem – özimnen,

Tağdır qıldı degendi

Şığaramın sözimnen», - deydi wşqır oylı, jalındı aqın Swltanmahmwt. Bwl sözden bilindi: pozitivti oylay bilu -  ruhani äri materialdı, intellektualdı bay,  tolıq adamşa jarqın ömir sürudiñ, jalpı, qoğamnıñ baylığı boludıñ eñ negizgi qwpiya kilti. Dana halqımız mwnı bir-aq auız sözben "Oy tüzelmey, boy tüzelmeydi",-dep qana nüktesin qoyğan.

Olay bolğanda, oyıña kelgen är isti ğadiletti jürekke sınatu arqılı aqılmen oy bekitu, onı aytıp, jazıp qana qoymay, kündelikti maqsattı türde jüzege asıru, söytip, tek jaqsılıqqa, erteñiñniñ büginnen de jarıq bolatınına  senu  nemese ğarip qasar momınnıñ bireui bolıp barğa şükir, joqqa sabır etip, Qwdaydıñ jaratqanınan artıq is bolmas dep küyki pendelikpen, küybeñ päruaysızdıqpen kün  keşu   nemese ornıñdı tappay, «ne bolsa sol bir bayansız, bağasız närsege qızığıp, qwmar bolıp, ömiriñniñ qızıqtı, qımbattı şağın it qorlıqpen ötkizip» /15-şi söz/ alıp, baylauı joq bayansız närseden payda kütu de  öziñniñ qolıñda. Hakim Abay aytpaqşı "wzaqtay şulap, qarğaday barqıldap, auıldağı boqtıqtan wzay almay",   "eşnärsege köñilmenen qaramay, közben de jaqsı qaramay, köñil aytıp twrsa senbey, közben körgen närseniñ sırtın körgenge-aq toyıp qalıp, sırın qalay boladı dep köñilge salmay», janıñdı täniñe biletesiñ, älde, täniñdi janıña  bas wrğızasıñ... Qalay desek te, aqıl iesi insan retinde jaratılıstıñ payda bolu sebebine üñilmesek, adamnıñ bwl ömirge kelgendegi maqsatı nede dep oylanbasaq qay jerimiz adam?  Adam men özge jaratılğandardıñ ayırmasın bilmey, ruhani, intellektualdı, fizikalıq älemimizdi kündelikti bayıtpasaq, söytip, mına düniege teñizdiñ tamşısınday bolsa da paydamızdı tigizbesek eşnärse «bilmeytin jäne bilemin dep talaspaytın» hayuannan qay jerimiz artıq?! Abay atamız 43-qarasözinde qozğağan siz eskere bermeytin dünieniñ körinbegen   sırı,  quattı küş «sila prityagatel'naya odnorodnogo» boyıñızda bar emes pe?   Onı qoldanbağan, eskerip baqpağan adam adamşılıqan şığadı, hayuan boladı, sondıqtan "dünieniñ köringen häm körinbegen sırın tügendep, eñ bolmasa denelep bilmese, adamdıqtıñ ornı bolmaydı. Onı bilmegen soñ ol jan adam janı bolmay, hayuan janı boladı..." -dep onı  da tüsindirdi ğoy Abay ata 7-şi qarasözinde.  Közi aşıq, köñili oyau adam üşin bwl sözderiniñ bäri de anıq öz suretimen işine jayğasar.

Älem tanığan Äuezovten keyin, Abay turalı kim ne ayta aladı?

Bükil ğwmırın Abaytanuğa arnağan, ädebiet aydınında erkin jüzgen müyizi qarağayday korifeylerden keyin meniñ qosar ülesim  qanday bolmaq?  Biraq qoğam özgerip, jañarğan sayın, qoğamdıq sana da ösip, jaña sipatqa ie bolmay ma?!  « ... Men bir jwmbaq adammın, onı da oyla!...» - dep wlı Abaydıñ  özi aytıp ketkendey  jaña qırlarınan tanıluı äbden mümkin ğoy.

Şahinwr Säduaqas

Jalğası bar

Abai.kz

9 pikir