Seysenbi, 19 Jeltoqsan 2017
Alaşorda 3006 15 pikir 11 Tamız, 2017 sağat 11:10

Peşene

Soñı. Bası mına siltemede.

Endigi söz: «Ey, mwsılmandar! Bireu bay bolsa,  bireu kedey bolsa, bireu auru, bireu sau bolsa, bireu esti, bireu eser bolsa, bireudiñ köñili jaqsılıqqa meyildi, bireudiñ köñili jamanşılıqqa meyildi – bwlar nelikten?» deydi Abay 28-qarasözinde.    Oquşım,  wlı Abay qoyğan osı saualğa siz de jauap berip köriñizşi! Mwsılmannıñ berer  jauabın aldın-ala payımdağan hakim: «Sizder aytasızdar:  Qwday tağalanıñ jaratuınan yaki bwyrığınşa bolğan is dep...» deydi. Siz de däl osılay «adam ömirge kelmes bwrın ömiri  aldın-ala peşenesine jazılıp qoyadı, onı özgerte almaysıñ»,  barlığı «qwdaydan kelgen jarlıqtı qılıp jür»,-dep oylaysız ba?

Mwsılmannıñ jauabına oray Abay bi deydi: "Kim jaqsılıq, kim jamandıq qılsa-dağı Qwdaydan kelgen jarlıqtı qılıp jür eken deymiz be?!», «bäri Qwday tağalanıñ jaratuınan yaki artığınşa bolıp jatqan is pe?!» /28-şi söz/. Eger de sizdiñ  közqarasıñız Abay keltirgen älgi mwsılmannıñ jauabımen para-par kelse,   ğwmırdıñ män-mağınası ne bolmaq?! Eger tap solay «bolaşağımnıñ jarqın bolğanın qalaymın, biraq, bolaşaqqa kim barıp kelipti», «peşenemizge ne jazıldı, sonı köremiz-de», «maqsat bar, onıñ orındaluı sol kezde ömirimde orın alatın är türli jaqsı-jamandı jağdaylarğa baylanıstı» dep oylasañız,  onday qasañ qağida, jalğan stereotipten arılıñız da, oyıñızdı, közqarasıñızdı tüzu bağıtta tez özgertiñiz. Asıl dinimizde,  Allanıñ soñğı elşisi Mwhammed (ğ.s.) payğambarımızdıñ hadisterinde jäne islam  ğwlamalarınıñ  eñbekteri men  orta ğasırlıq ädebi jädigerlerde, älemde  är adamnıñ özine jauapkerşilik alu kerektigi jayında oylar keñinen söz boladı.   Qasietti Qwran Kärimniñ Rağıd süresiniñ 11-ayatında "...Rasında bir qauım /nemese bir adam/ özin özgertpeyinşe, Alla onı /isterin, keleşegin/ özgertpeydi» delingen. Sondıqtan  öziñizdi özgertuge dayın bolmasañız, sizdi eşkim de eşqaşan özgerte almaydı. Gippokrat osılay deydi. Eñ bastısı, adamnıñ birjar aptağa ne ayğa ğana emes, iştey tübegeyli özgerui qajet. İşki adal nietpen tura jolğa osılay den qoyğanda ğana, ayatta aytılğanday,  aldıñğı künderi aldımızdan jüytkip kele jatqan jamanşılıq bizdiñ tübegeyli şın özgergenimizge säykes  öziniñ traektoriyasın özgertip, janımızdan öte şığuı mümkin.

Jürek säulesin aşqan är pendege Allanıñ är küni, är sağatı, är minutı, är säti bağalı ğoy. "Bir minut bir kisiniñ ömirine wqsas, Ötti, öldi, tağdır joq qayta kelmek",-deydi  Abay. Biz üşin bağası joq bir minutta wlı özgerister boluı mümkin. Alıstan izdemey-aq oylasañız, bir minutta Qwdaydıñ qwdiretimen neşe märte dem alasız, neşe märte jüregiñiz soğadı?!. Al sol är demimizdi bizge jetkizetinder aspan äleminiñ uaqıtımen ölşegende qanşama jıl jüretinin bildiñiz be?! Bwl turalı  oylandıñız ba?! Köñil kökjiegi keñ qwlaştı aqın  Şäkärimniñ "Tolımdınıñ isi - tolıq" "Jaralıs jwmbağınıñ isi – ölşeusiz" degeni osı bolar.   Endi tek adam retindegi wlı maqsatıñız jayında batır oylanıp, ülken jürekpen sezinip köriñizşi. Sonan soñ ğana Abaydıñ 20-qarasözinde aytılğanday: "Sonşalıq ğwmırdıñ bayansızın, dünieniñ ärbir qızığınıñ aqırınıñ şolaqtığın" bilesiz, maqsatıñızdı iske asıru üşin  uaqıt degen ölşeu salğandığın tüsinesiz, onı barınşa dwrıs paydalanıp,  büginmen ömir süruge wmtılasız.

Alla adamdı ırzıq-nesibesimen birge jaratqan. "Irzıq-nesibemmen birge jarattı, täyiri, odan artığı bar ma?" dep  "keseldi jalqau, qıljaqbas, sırtıñ pısıq, işiñ nas" /Abay, altınşı qarasöz/ bolıp nadandıqpen oylama. Ayatta aytılğanday, sol ırzıq-nesibeni kütip alu üşin adamğa Alla tağala "eñbek qılıp mal tabarlıq quat berdi. Ol quattı ornın tauıp sarp qılardı bilerlik ğılım berdi. Ol ğılımdı oqısa, wğarlıq aqıl berdi..." /Abaydıñ onınşı qarasözi/ Bwl turasında Payğambarımızdan jetken bir hadiste de: "Adam Ata men Haua ananıñ wrpağı, sende sağan jetkiliktiniñ bäri bar. Biraq, sen toyımsızdıqpen öziñdi keri amalğa bastaytın närselerdi tileysiñ" delingen. Qwday bergen sansız nığmetti paydalanamın deseñ payda bermey me?! Onıñ üşin biz paydalana almadıq, onan soñ payda bermeydi-de.  Qwday bärin berdi, dwrıs qabıl almay, orındı paydalana almay otırğan bizdiñ özimiz. Jazuşı Dulat Isabekovşe aytsaq, «söytip, jer betindegi tamaşa ömirdiñ säni men mänin özi-miz bwzıp, özi-miz bwrmalap, «bwl ömir opasız, bwl ömir it ömir» dep ant wra-mız, küyinemiz biraq bwl nege bwlay boldı, osınıñ bärine kinäli özimiz-au dep eşqaşan öz-imizdi kinälamay-mız...» .  Bwl turasında  Şäkärim  «Dünie men ömir» attı öleñinde:

«... Men de soqqı jedim,-dep,- swm dünieden,

Köp jazıp em, onıma ökindim men.

Oylasam, körgen beynet, tartqan qayğı,

Bolıptı ne bireuden, ne özimnen...» - deydi. Arı qaray:

Kimde-kim qayğı tartıp, beynet körse,

Swm jalğannıñ qılğanı bwl dey berse,

Älbette, bwl – tağdırğa narazılıq,

Tübi Allağa qarsılıq, ondayğa erme...

...Beynet körme, bireuge beynet berme,

Dünie – aldamşı, ömir – qu dep elerme.

Qamdan, saqtan, qağıp baq, bäle kelse,

Bärin qwday qıladı degenge erme...

nemese

Dünie – aldamşı, ömir – qu eserlerge,

Eserlikpen jolığar keselderge.

Ol ekeui mindi emes, min öziñde,

Söziñ bölek özgeden deseñder de, - dep özge üşin emes, äueli, öziñ üşin jauapkerşilik alıp, qayğı ne quanış, jaqsılıq ne jamanşılıq körseñ-dağı öziñniñ tañdauıñ  ekendigin, dünieni «aldamşı», «qu» deu bekerşilik, tübi meyirimi şeksiz Jaratuşı «tüpsiz iege» qarsılıq ekendigin aytadı.

«... Qanday bolsaq ta bizdiñ özimizden. Bizdiñ tänimiz – baqşa, tilegimiz – bağban. Sol baqşağa tiken egemiz be, jem japıraq nemese hoş iisti şöp egemiz be, birin ğana egip nemese  köbin egemiz be, jalqaulıqpen önimsiz etemiz be, beyiş salıp körkeytemiz be, bärin de özi ämirşi  äri tüzeuşi de – jalğız bizdiñ öz erkimiz..."  Eger U.Şekspir adamnıñ ömiri öziniñ tañdauına baylanıstı ekenin bilmese, keyipkerin osılay söyleter me edi?!.  Zamanınan ozıp tuğan artıq twlğa, hikmet iesi Abay atamız da «Jiırma segizinşi qarasözin» sondıqtan da hämmasın jaratqan Qwday, biraq, qıldırğan Qwday emes,  yağni, aqıl iesi adamnıñ tañdauınan boladı. Eger osı sözime «nanıp wqsañ bolar, äytpese – joq» - dep tüyedi.

Sonau HİH ğasırda bilim, ğılımnan jıraq qazaqtıñ keñ saharasında ğwmır keşse de, adamzattıñ maqtanışına aynalğan wlı aqınnıñ   «tübi tereñ» filosofiyalıq oyları,  hikmet sözderi arğı-bergi tarihımızdağı artına «öşpes iz, ölmes mwra» qaldırğan jäne älemdik ädebiettiñ  wlı ökilderiniñ saliqalı oylarımen, eñ bastısı, Allanıñ sözi jazılğan Qasietti Qwran Kärimniñ sözderimen sabaqtasıp jatuı onıñ wlanğayır wlılığın tağı da paş ete tüsedi.  Tuğan halqımen ruhı mäñgi jasaytındığın ayğaqtay tüsedi. Kemeñger aqın:

«Kim biler, kez bolsa arttağılar,

Oyğa salıp oqır da, sözin sınar.

Közin salıp, oylanıp keybir sözin,

«Ras-au» dep mağınasın ol da wğar»,-dep «aldıñğı atar tañdağı» «kökiregi sezimdi, tili oramdı», sözdiñ «qisıq, qıñır qırın körmey», tüzu keletin, sırtın emes, sırın tanuğa wmtılatın «köñiliniñ közi aşıq»  mına, biz, jastarğa  ülken ümit artpap pa edi?!  Endeşe ümit etken köziniñ nwrı – jastar jahandanu zamanında jeti tünde jol körseter temirqazığımızdıñ asıl sözderin tu etip, halqımızdıñ ötkendegi wmıtılmas erlikterge, şejirege tolı ğajap tarihın, töl mädenietin wmıtpay, wlttıq ädet-ğwrıp, salt-dästürimizdi, tilimizdi, dinimizdi, dilimizdi joğaltpay, elimizdiñ jarqın bolaşağı üşin, Mäñgilik el ideyasın jüzege asırıp, örkeniet köşin bastağan elder qatarına enu üşin   ayanbay ter tögeyik degim keledi.

Şahinwr Säduaqas

Abai.kz

 

15 pikir