Särsenbi, 18 Qazan 2017
Alaşorda 2073 2 pikir 21 Tamız, 2017 sağat 10:56

Özbekäli Jänibekov jäne tarihi mwralar

«Türkistan, ondağı Äziret Swltan kesenesi  qazaq tarihınıñ

 eñ qasietti jerinen sanaladı. Bwl — bizdiñ eñ jandı jerimiz.

Soğan qaramastan, biletini bar, bilmeytini bar — talay

adam aralasıp, qasietti Türkistannıñ tağdırın

dwrıs şeşe almay keledi. Qalay degende de biz bwl kürdeli mäselege

asa saqtıqpen qarauımız kerek».

 

Özbekäli Jänibekov 

 

Özbekäli Jänibekov bilik basında jürse de elimizdegi tarihi-mädeni mwralardı tügendeu, zertteu, qayta qalpına keltiru jwmısına beyjay qaramağandığı ämbege ayan. Sanalı ğwmırın qazaqtıñ joğın tügendeumen ötkizdi. Ayrıqşa kümbezi kökpen talasqan Qoja Ahmet YAsaui kesenesiniñ bolaşağına qattı alañdağanı da belgili. Alıp keşendi qayta jöndeuden ötkizip, mwrajay jasaqtauı da ekiniñ biriniñ qolınan kele bermeytin şarua edi.

Qabirjapqıştıñ tüpnwsqası

Qorıq-mwrajaydıñ qoldı bolğan tarihi jädigerlerin qayta toptastıruı da asa qarımdılıq tanıtqan Özekeñ eñbegi auız toltırıp aytarlıqtay. Sonıñ biri Qoja Ahmet YAsaui qwlpıtası üstine jabılğan  HİV ğasırdan jetken Qabirjapqış ÄSMM KP №64 (köne inv. №TK 655 QR OMM)  Qazaqstan Respublikası Ortalıq mwrajay qorınan qorıq-mwrajay qorına qaytaruğa qosqan Özekeñniñ ülesin birimiz bilsek birimiz bile bermeymiz.

 

 

1978 jıldıñ 18 tamızındağı №3 aktisi boyınşa qorıq-mwrajay qorına qabıldanıp KK №64 tirkeu nomerin alğan. Akt boyınşa Qabirjapqış Qazaq SSR Mädeniet ministrliginiñ 1978 jılğı 5 säuirdegi №106 bwyrığı boyınşa qorıq-mwrajay qorına qaytarılğan qwjattar äli saqtaulı.

Qazaqstan Respublikası Ortalıq mwrajay HİV ğasırdan jetken Qabirjapqıştı Ortalıq mwrajay qorına qaşan, kim äkelip tapsırğandıqtarı turalı mälimet bere almağan. 2016 jılı Almatı qalasındağı Qazaqstan Respublikası Wlttıq kitaphanada bolğan saparımızda «Sirek kezdesetin qoljazbalar» sektorınıñ meñgeruşisi A. mwqabası ögiz terisinen jasalğan alıp qoljazba Qwran kitabın körsetti. Kitaptı 1951-1952 jj. keseneden alıp kelgendigi jöninde ayttı. Bwl biz közimizben körgen ğana jädigerler. Biz bilmeytin qanşa jädigerler qoldı bolğandığı bir Allağa ğana ayan.

1970-1975 jıldarı Özbekäli Jänibekov Qoja Ahmet YAsauidiñ mwrası men ilimine alğaş betbwrıs jasağan twlğalardıñ biri.  Köne «Diuani hikmet» kitabınıñ qoljazba, baspadan şıqqan nwsqaların mwrajay qorına jinaqtaudı tapsırıp, öz baqılauına alğan bolatın. Auıldı jerlerdi aralap köptegen dini, tarihi kitaptardı qorıq-mwrajay qorına toptastıruğa mwrındıq boldı.

Özekeñdi alğaş köruim deydi belgili aqın-sazger Ä.Manapov «bala kezimde auılğa wzın boylı, swstı, bwyra şaştı kisi äkem Manap Kökenovpen üyge keldi. Mäke, öziñiz bilesiz qazirgi tañda Türkistandağı Qoja Ahmet YAsaui kesenesiniñ joğalğan dünielerin tügendep jürmiz. Mwrajay qwrudı josparlap otırmız. Auıldan köne kitaptar jinap jürgen jağdayımız bar. Osı jağına kömek qolın sozsañız dedi. Äkem osıdan biraz jıl bwrın tau bökterindegi auıl mañında bir qwdıqtan köptegen eski kitaptardı körgendigin ayttı. Jas balaşa quanğan Özekeñ maşinağa minip sol jaqa tarttı. Arağa edäuir uaqıt salıp keldi. Eñseleri tüsip ketken. Tappaptı. Özekeñ bazınalıqqa basıp; «Mäke, öziñ ayttıñ, öziñnen kör, mağan endi, köne kitaptar tabasıñ»-dedi äñgimeni tötesinen qayırıp. Söytip äkem auıldan birşama köne kitaptardı jinap beruge qolğabıs jasağan bolatın»-deydi estelik aytuşı Ä.Manapov.

Sonday-aq 1980 jıldar basında kesene işinde saqtalğan qwlpıtastardı ğalım Äbsattar qajı Derbisälige (ol kezde Äl-Farabi atındağı QazWU-niñ oqıtuşısı) oqıtıp, alğaş bolıp ğılımi aynalımğa engizdi. Esim han kesenesi, Şildehana dini-ğwrıptıq ornı, Qıluet jerastı meşiti, belgisiz sağanalar, qam kirpişten twrğızılğan qamal qorğannıñ şığıs böligi qalpına keltiriluine, Rabiya Swltan Begim kümbeziniñ qaytadan boy köteruine  septigin tigizdi. Bwl twrğısında «...Tarihımızdıñ, äsirese eskertkişterimizdiñ bilimpazdarınıñ biri – Özbekäli ağamız edi» – deydi qoğam qayratkeri M.Joldasbekov.

Kesenege jürgizilgen qaytajañğırtu jwmıstarınıñ keybir twstarına köñili tolmadı. Almatıda jwmıs bölmesinde otırsa da, twrsa da köñili Türkistandağı Qoja Ahmet YAsaui kesenesinde jürgizilgen jwmıstarğa alañdauşılıq tanıttı. Osı oydı Özbekäli Jänibekov öziniñ «Tağdır tağılımı» eñbeginde odan äri bılay sabaqtaydı:

«Qolımızdı baylay bergeni – zattıq-tehnikalıq resurstardı bılay qoyğanda, «Äziret Swltan» qorığı siyaqtı asa kürdeli säulet ğimaratın qalpına keltiretindey ozıq täjiribeniñ jetise bermeytininde, mamandanğan şileñgerlerdiñ azdığında, ärtürli sebeptermen birin-biri almastıra bergen şeberhana basşılarınıñ twrlausızdığında edi» - dep jazdı.

Osı orayda Özekeñe qatıstı bir qızıqtı tarihi derekti keltirudi jön sanadım. 1982 jıldıñ küzinde «Kazmuzeyrestavraciya» Türkistan bölimi mamandarı Qoja Ahmet YAsaui kesenesi kümbeziniñ wşına qoyılğan «qwbbanı» alu turalı Qazaq SSR Mädeniet ministrligine hat jazadı. Maqsat «qwbbanı» jañğırtudan ötkizip ornına qayta qoyu bolatın. Aldımen «qwbba» söziniñ mağınasına toqtala ketsek. Qwbba jayında ğılımi ädebietterde jazılğan materialdar joqtıñ qası desek te boladı. «Qwbba» arabtıñ sözi kümbez degendi bildiredi. Bwl twjırımdı şığıstanuşı tarih ğılımdarınıñ kandidatı A.A.Ivanov ta rastaytındığın ğalım tarih ğılımdarınıñ doktorı, M.Qoja öz eñbeginde keltirgen. Qwbba ğılımi ädebietterde kümbezdiñ wştarına ornatatın şoşaqtardı aytadı. Ol köbinese dini jäne säulettik qwrılıstarğa tän. Onı keramikadan, ağaştan nemese metaldan jasaydı. Qwbannıñ işi quıs, taban jağı keñeytilgen, joğarı jağı şar üstine ornatılğan konus tärizdes. Moynı men taban bölikteri beldemşe-buındarğa bölingen. Otırar audanındağı Mıñşwñqırğa jürgizilgen arheologiyalıq qazbadan tört bütin qwbba jäne onıñ bölikteri tabılğan. Kieli şahardı alğaşqı bolıp zerttegen ğalım A.K.Klare qwbbalardı mola işinen de köp kezdestirgendigin öz eñbekterinde jazıp qaldırğan.

Oyımızdı äri qaray sabaqtasaq qwbbanıñ dörekileu, soñğı bir eki ğasırda jasalğan ülgisin Sozaqtağı Qara Bura mazarınan da kezdestiruge boladı.

A.K.Klare «Drevnii Otırar i raskopki, proizvedennıe v razvalinah ego v 1904 g.» eñbegindegi jariyalanğan fotoğa qarağanda Otırardan tabılğan nwsqa osı mıñşwqırlıq qwbbalarğa öte jaqındığın atap ötedi. Bwl derekterdi odan äri däleldegen Masson M.E., Pugaçenkova G.A., «Gumbez Manasa» attı eñbeginde ortağasırlıq Qazaqstan men Orta Aziya keseneleriniñ kümbezderine ädette qwbba ornatılıp otırğandığın jazğan. Ädette Otırardan tabılğan alğaşqı qwbbanıñ biiktigi 33 sm bolsa, ekinşi bütin qwbbanıñ biiktigi 27 sm., tabanınıñ diametri 14 sm., şarınıñ diametri 18 sm. Şar betin aynaldıra 10 romb medal'on tüsirilgen.

Al Qoja Ahmet YAsaui kesenesi kümbeziniñ wşına qoyılğan «qwbba» qoladan jasalğan. Kölemi: biiktigi 79 sm., diametri 45sm qwraydı.  Pişini qwmıra tärizdes, wşar basındağı kişkene tabaqşanıñ ortasında metall şabaqtarı ayqasa ornalasqan da oğan jartı ay  beynesi salınğan  böligi bekitilgen bolu kerek. Ökiniştisi bwl böligi bizdiñ zamanımızğa deyin jetpegen. Qwbbanıñ onan tömengi böligi qwmıranıñ erneuine wqsas, biraq bütin jwmırlanıp kelgen de moyın twsına aynaldıra jartılay döñgelek tärizdi döñestelgen  beldemşe jasalğan. Büyiri  döñgelene sırtqa qaray şığıp tabanına qaray qayta qusırılğan. Tömengi böligi qwmıranıñ twğırı ispettes, yağni kümbezdiñ wşar basındağı oyıqqa kigizilip qoyatın böligi boluı kerek.   Qwbbanıñ ğasırın anıqtau üşin eki türli boljam jasauğa boladı. Birinşiden, HİV ğasırdan jetken jädiger boluı mümkin. Sebebi kümbez jwmısı ayaqtalğan kezde ğana qwbba qoyıladı. Bwl qwrılıs salasınıñ zañdılığı. Qwbba HİV ğasırdan saqtalğan qola şırağdandarğa, qabirhana esiginiñ oñ jäne sol jaq qabırğasına mozaykalıq kirpişpen konus tärizdes salınğan beynege de öte wqsas.  Ekinşiden, 1405 jılı Twran bileuşisi Ämir Temir Köregen dünie salğan soñ kesene qwrılısı toqtap qalğanı tarihtan mälim. HVİ ğasırda Sır boyında ornalasqan qalalar tügelimen Bwqar bileuşisi Abdolla İİ qol astına ötedi. Tarihi derek boyınşa Qoja Ahmet YAsaui kesenesiniñ ayaqtalmay qalğan qwrılıstarın osı bileuşi twsında ayaqtalğandığı aytıladı. Mümkin qwbba  HVİ ğasırda jasalıp kümbez wşına qoyılğan boluı da ıqtimal. Kesenege sıy retinde jasalğan tayqazan, şırağdandar, esikter, lauha tärizdi jädigerlerde qay jılı, ne maqsatpen jasalğandığı jöninde derekter kezdestiruge boladı. Al qwbbada ökiniştisi eşqanday jazular men oyu-örnekter kezdespeydi. Sondıqtan qwbba HVİ ğasırda  jasalğan jädiger degen pikirge kelip otırmız.

Qwbbanı kümbezden alu säti

Qwbba 1983 j.  

Jañğırtudan ötken qwbba.

Adam qolı jete bermeytin jädiger talay sın sağattardı basınan ötkerdi. 1819 jılı Qoqan hanı Omar (1809-1822 jj.) basıp alıp, Türkistanağa öz biligin jürgizdi. Qoqan handarı Mwhammed  Äli (1823-1842), Qwdiyarlar (1844-1858, 1862-1863,1865-1875 jj. bilik jürgizdi) osı aymaqqa öz tärtipterin ornattı.

1864 jılı polkovnik Verevkin bastağan orıs äskeri Türkistandı qorşauğa alıp, kesenege tığılğan Qoqan äskerlerine qarsı 12 dürkin zeñbirekpen oq atqanı tarihtan mälim. 1864 jılı12 mausımnan bastap kieli şahar tübegeyli orıs äskerleriniñ qolına ötedi. Kesene mañınan attı äsker, jayau äsker toptastırğan kazarma, şaruaşılıq üylerin salğızdı. Qazirgi tañda kesene aumağında ornalasqan «Türkistan tarihı» mwrajayınıñ ğimaratı orıs äskerleriniñ kazarması qızmetin atqarğan. Türkistandıq  köneköz qariyalardıñ aytuınşa orıs äskerleri kümbez wşına ornalasqan qwbbanı san märte vintovkalı mıltıqtarmen atqandığın aytadı. Bwl tarihi şındıq. Tört jerinde oq tesken izderi kezdesedi. 1982 jıldıñ soñına qaray keseneniñ jay küyimen tanısuğa kelgen Qazaq SSR Mädeniet ministriniñ orınbasarı Ö.Jänibekovke «Kazmuzeyrestavraciya» Türkistan bölimi mamandar qwbbanı alu qajettigi jöninde mäsele köteredi. Keseneniñ jağdayımen tolıq tanısqan Ö.Jänibekov köp keşikpey qwbbanı aluğa rwqsat beriletindigin habarlap hat joldaydı.   Qwbbanı aludıñ özi bir tarihi sät edi.  «Bwl 1983 jıldıñ qañtar ayı bolatın. Joğarı basşılıqtan rwqsat berilgen soñ mamandardı toptastırıp oylastıq. Qwbbanı qalay alamız? Kümbezge qalay şığuğa boladı? degen saualdar birinşi kezekte twrdı. Oylasa kele arnayı arqannan satı jasatu qajet dep şeştik. 32 mm. arqan tauıp, türkistandıq şeber A.Şaymerdenovtıñ (2010 jılı 90 jasında dünie saldı) üyine tarttıq  Män-jaydıñ barlığın aytıp, arqan satını bärinşe mıqtı jasalınu qajettigin jetkizdim. Eki apta uaqıtta şeber arqan satını jasap şıqtı. Künniñ suıqtığına qaramastan mamandar arqandı kümbezge ilip alıp, jan-jağınan mığımdap bayladı. Arqannan jasalğan satığa aldımen özim şığuğa bel budım. Şıqtım. Aluğa bolatındığına közim jetti. Qwbbanıñ tesikteri azdap bitelgen. Kümbez wşına şığıp qwbbağa jaqındap barğanımda qwlağıma qazaq dalasın terbegen Qorqıt qobızınıñ ünindey dıbıstı qwlağım şaldı. Adamğa erekşe äser beredi. Qanşa kümbezge şığıp jürip mwnday dıbıstı alğaş estuim. Bwl Allanıñ qwdireti şığar destim. Osı qoñır ündi äuen äli künge deyin qwlağımnan ketpeydi. Sonımen 13 qañtar küni üş mamanımız qwbbanı alu jwmısın bastadı. Alu oñay bolmadı. Bes sağatqa sozıldı. İsti ayaqtağan soñ Qazaq SSR Mädeniet ministriniñ orınbasarı Ö.Jänibekovke telefon soğıp, barlıq män-jaydı habarladım. Arağa üş kün salıp Özekeñ Türkistanğa keldi. Qwbbağa qarap twrıp, oyğa şomılğanday äser qaldırdı. Biraz ünsiz twrıp, basın şayqap, ras eken-au, ätteñ-ay. Osıdan on jıl bwrın Türkistanğa kelgenimde H.Imanjanov qariyamen tabaqtas boldım. Qazınalı qariya kümbez wşına qoyılğan qwbbağa orıs äskerleri oq atqandığı jöninde aytıp edi.  Rasında san märte mıltıq oqtarı tiip, qwbbanıñ tesilgendigi «tayğa tañba basqanday» bolıp körinip twr. Iä, iske köşelik, qwbbanı Almatıdağı «Kazmuzeyrestavraciya» mekemesine jañğırtudan ötkizuge alıp ketemin. Qwbbanı orap, Özekeñniñ maşinasınıñ salıp berdik. Arada eki ay ötken soñ Özekeñ telefon soqtı. Mamandar qwbbanı jañğırtudan ötkizip jatır. Meniñ senderge tosın sıyım bar. Söytip öziniñ bir aptadan keyin Türkistanğa keletindigin jetkizdi. Bir aptadan soñ Özekeñ Türkistanğa keldi. Barhıt materialına orağan qwbbanıñ köşirmesin alyumini materialınan arnayı jasatıptı. Qazirgi tañda qorıq-mwrajay qorında saqtaulı. Bärekeldi destik. Tarihi jädigerdiñ keluin tağatsızdana kütken bolatınbız. Qwbba keletin küni türkistandıq qariyalar birinen soñ biri kesene mañına ağıldı. Özekeñ aqsaqaldarmen amandıq saulıq swrasıp bolğan soñ qwbbanı bizge saltanattı türde tabıstadı. Qwbbanı köktem şığa qayta kesene kümbezine ornattıq» - deydi estelik aytuşı J.Älimov. Ökiniştisi Ö.Jänibekov «Tağdır tağılımı» attı kitabında bwl tarihi sät jayında «läm-mim» dep auız aşpağanı ökinişti-aq.  Mümkin öziniñ bwl iske de qatısı barlığın egjey-tegjeyli bayandauğa tabiği qarapayımdılığı jibermegen boluı da ıqtimal. Özbekäli Jänibekov qwbbanıñ tarihına qalam terbegende tarihi jädigerdiñ bizge beymälim twstarı sırın aşıp, ğılımğa jaña qırınan serpilis berer me edi.

Bwl maqala «Özbekälitanu» ğılımınıñ bir parası bolsa, igi degen izgi oymen qağaz betine tüsirudi jön kördik.

Berik Baybolov, Qazaqstan Jurnalister Odağınıñ müşesi

Abai.kz

2 pikir
Алтынбек Мырзаулы 2017-08-22 09:08:14
Мақала өте сауатты жазылған. Тың деректер бар. Өзбекәлі Жәнібеков туралы елімізде көбірек зерттеулер жүргізу қажет деп санаймын. Әсіресе мені қызықтыратыны Қожа Ахмет Ясави мавзолейіндегі тарихи мұралар. Күмбез төбесіне қойылған дүниені енді мақаладан оқып білдім. Өзбекәлі Жәнібеков туралы жиі материалдар жазып тұрсаңыздар деймін.
Дәуір Жақан 2017-08-22 02:29:06
Берік мырза, Өз-ағамыз өте қарапайым болды, Баукеңнің -Бауыржан Момышұлының : "Мен істедім дегенше..." деп басталатын өсиеті бар емес пе, Өз-аға да "Мен!" дегенді керек етпеді. Ал қазақтың Асыл Ұлы болған Өзбекәлі Жәнібековке баға берушілерден Мырзатай Жолдасбековті таңдап алғаның сәтті болмады. Естуімше және "ДАТ" гәзетінен оқуымша, бұл кісі өзіне Өз-ағаңның өте жоғары баға берген жазыпты. Онысы - өтірік! Себебі: 1. Жазылған баға Өз-ағаңның жазу стиліне мүлде ұқсамайды, Жолдасбековтің ділмәрсіп тәтті жазатынына ұқсайды. Онысына: "Өзбекәлі Жәнібеков, көрнекті қоғам қайраткері" деп "қол қойдырыпты". Өз-ағаң өзіне өзі "көрнекті" деп ат тағатындай лауазымқұмар болған жоқ. 2. "Тағдыр тағылымы" кітабында Жолдасбековке қандай сипаттама бергенін, Берік мырза, оқымаған сияқтысың, оқысаң кереғар бағалардың байыбына барар едің.

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 7636
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 14858
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 28931