Düysenbi, 18 Jeltoqsan 2017
Alaşorda 1378 1 pikir 5 Qırküyek, 2017 sağat 11:50

Wlılıqqa tağzım

Mektep qabırğasında M.Äuezovtiñ «Abay jolı» romanınıñ bas keyipkerleriniñ biri, qara qıldı qaq jarğan Qwnanbayday dana kemeñger twlğanıñ boyındağı asıl qasietti zeyinge toqıp, Zere, Wljanday analarımızdıñ qazaq äyelderine tän  ibalılığınan habardar bolıp,  Hakim Abayday qazaqtıñ wlı aqınınıñ ruhani älemin tanıdım. «Abay jolınday» aytulı şığarmanı düniege keltirgen M.Äuezovtey dana kemeñgerge basımdı idim. M.Äuezov arqılı, älemge közqarasım özgergeni de jasırın emes. Sol twsta boyımdı quanış kernep, öziminiñ qazaq bolıp tuılğanıma täñirime san märte şükirlikter aytqanım bar edi.

Hoş, sonımen  «Abay jolı» romanında surettelgen Küşikbay bwlağı, Börili, Eñlik-Kebek üñgiri, Aqşoqı, Jidebay, Şıñğıstau sındı tarihi orındar men wlılardıñ izi qalğan mekendi közben köru baqıtı bizge de bwyırdı. Semey qalasındağı oblıstıq tarihi-ölketanu muzeyinde «Wlı dala eliniñ ruhani astanası» körmesin wyımdastıru üşin, tañ säriden jädigerlerimizdi jürdek kölikke tiep alıp, Şığıstı betke aldıq. Jol alıs, aytuğa ğana bolmasa eki mıñ şaqırımdı jürip ötu oñay şarua emes. Ruhani keruen tizginin qorıq-muzey direktorı J.Mağazbekwlı, janında saydıñ tasınday iriktelgen jigitter: osı joldardıñ avtorı jäne  qor saqtauşı D.Adiev, jüye-tehnik mamanı M.Kädirbekwlı bar Batıs Qıtay – Batıs Europa tas jolımen qas qaraya Almatı oblısınıñ ortalığı Taldıqorğan qalasına da jettik.  Az ğana tınıstap, asqazannıñ äuselesin basqan soñ «jürginşi jolı jürse bitedi»-demekşi, qos jigitke kezek-kezek kölikti basqartıp tañğı 9.00 şamasında Ayagöz qalasına jetip, ayaq suıttıq.  Alda - sırbaz Semey. Tüs aua Alaş qayratkerleri Ahmet Baytwrsınov, Mirjaqıp Dulatov, Älihan Bökeyhannıñ qazaqqa aybın bolğan, tolqını sılq-sılq külgen erke Ertistiñ jağasında boy kötergen Semey qalasına da taban tiredik. Oblıstıq tarihi-ölketanu muzeyi direktorınıñ mindetin atqaruşı L. Äljan jii-jii telefonmen habarlasıp, aşıq jarqın minezben qalağa kire beristen kütip aldı. Äp sätte zırğıp otırıp qala ortasında ornalasqan, HİH ğasırda boy kötergen köneniñ közindey ğimaratqa da kelip jettik. Mine, Semey qalasındağı oblıstıq tarihi-ölketanu muzeyi. Erekşeligimen köz tartıp-aq twr. Talasa-tarmasa «aşqal-taşqaldarımızdı» (jädigerlerdi) muzey qorına ötkizdik.

Qonaq üyge jayğasıp bolğan soñ qanşa degenmen Semeydiñ wltjandı azamatı emes pe J.Mağazbekwlı qalanıñ körikti jerlerin tamaşalauğa şaqırdı.

Ahau,  Semey,

Til men kömey.

Basılmas janğan jürek,

Säulem kelmey – ahau – dep Mayralar sırnayın sanduğaştay sızıltqan Semey osı. Kenezesi keuip tusırağan dalanıñ tösin idirip, mıñdağan şaqırımdı artqa tastap mwhitqa qwyatın Ertistiñ suı biıl kemerinen asıp-aq twr eken. Qos jağalauı şaşın jayğan arudıñ bwrımınday tarqatılğan tal-terekter biztwmsıq masalardıñ mazalağanına moyın bwruğa şama joq, twmsa tabiğattıñ tılsımına elitip mäz bolğanday küy keştik.

Kelesi küni oblıstıq tarihi-ölketanu muzeyine ekspoziciya qwru jwmısın ayaqtağan soñ äriptesimiz M.Kädirbekwlı  Börili, Jidebay, Aqşoqığa  jolğa attanatımızdı jetkizdi.  Tüpki maqsatımız da wlılar mekenine tağzım etip ziyarat jasau bolatın. Erteletip tağı da jol tarttıq. Jolay J.Mağazbekwlı Börili, Jidebay, Küşikbay bwlağı, Eñlik-Kebek üñgiri haqında qızıqtı mağwlmatpen äñgimesin ädiptep eliktirip otırdı. Közdi aşıp jwmğanşa Küşikbay bwlağına da jettik. Tastay bwlaq suın işseñ meyiriñdi  qandıradı. Kelesi kezekte - Börili. «Abay jolı» romanındağı keyipkerler jayında äñgimelesip otırıp, Börilige qalayda jetkenimizdi de añğarmay qalıppız. Alıstan men mwñdalağan kümbezdi kesenede qazaqtıñ wlı jazuşısı M.Äuezovtiñ äkesi men anası mäñgilik tınıs tapqan eken. Şındığında Börili Mwhañnıñ balğın balalıq şağı ötken qwttı mekeni. Qwran bağıştap, äñgimelesip twrıp bayqamappız, bizge qaray orta boylı, qır mwrındı bir kisi bettep keledi eken. Jüzi tanıs, jaqındap kele «assalaumağaleykum» dep amandastı. Bwl ötken jılı ğana Türkistanda bolğan M.Äuezov muzeyiniñ meñgeruşisi Şağjan ağa bolıp şıqtı.  Amandıq saulıq swrasıp bolğan soñ, J.Mağazbekwlına «nege keletiniñizdi eskertpediñiz?» - dep ağalıq bazınasın da aytıp ülgerdi. Sözge tosılar Jäkeñ be kidirmesten «Türkistandıq jigitterdi Mwhitqa aparıp kelersiñ dep tapsırma bergen bolatınmın. Tüsimde ayan berdi de, birden özim keluge şeşim qabıldadım»- dep külisip aldı. Şağjan ağa bizderdi soñına ertip Mwhañnıñ memorialdı muzeyine bettedi. Muzeyge kirmes aldın Böriliniñ tarihına toqtaldı. Kireberiste Mwhañnıñ märmärdan somdalğan tanıs beynesi. Şağjan ağa öte sözuar körindi ekskursiyanı naqışına keltirip-aq jiberdi. Äsirese ekspoziciyada twrğan jädigerlerdi Abay, Şäkärim, Mwhañ zamanımen qabıstıra aytqanda, erekşe äserge bölenedi ekensiñ. Muzey aldında estelik fotoğa tüsip, Şağjan ağanıñ üyinde jayılğan dastarhannan däm tattıq. Börilige arnayı at basın bwrğan «Egemen Qazaqstan» gazetiniñ Şığıs Qazaqstan öñirindegi menşikti tilşisi Azamatpen jolay kezigip, birge wlı Abaydıñ kindik qanı tamğan jaylauına bettedik. Äli künge deyin ornı saqtalğan bwlaq basında üyezdegen jılqılar közge şalındı. Äri qaray jol tarttıq. Käri Şıñğıstau jaqındağan sayın bauırın jaya, «qoş keldiñder» - degen sıñay tanıtarday. Eñlik pen Kebektiñ mwñlı mahabbatınıñ tilsiz kuägeri bolğan jerdegi eskertkiş qiyalımızdı qiyalğa jeteledi. Şağjan ağa qos ğaşıqtıñ tarihın egjey-tegjeyli tüsindirip jatqanı sol edi, kenet «äy, mına qız qaydan keldi?» - degeni. Qızıqtı äñgime sol jerden kilt üzildi. Aldında odırayıp qalğan biz istiñ mänin keş tüsinip, qıran-jappay külkige qarıq bolıp jatırmız. Söytsek äñgime Eñlik äpkemizge emes, biz bağıtqa bettegen aspazşı qızğa arnalğan bop şıqtı. Estelik suretke tüstik, aldımızda Aqşoqı.  Jer bederi de özgerip sala bergendey. Erekşe tabiğatı ayasında jasıl jelekke jamılğan dalanıñ äri endi ğana kirgendey. J.Mağazbekwlı aq sağım bolğan  köz wşındağı keseneni körsetip «bwl bi atanıñ mazarı, yağni Keñgirbaydıñ kesenesi» degesin kölikti toqtatıp, Fatiha süresin oqdıq. Bärine de ülgeru kerek. Qos kölik jarısa zırğıp keledi. Kenet dalanıñ or qoyanı jolımızdı kesip ötkeni. Qansonarda jürgendey qiquğa bastı. Qoyan da talay qwqaydı bastan ötkergen nağız äkki  eken, şañdı bir bwrq etkize bağıtın özgertip öz jönine kete bardı. Tilwşına eriksiz öleñ joldarı oraldı. Qayran Abay-ay! «Qansonarda bürkitşi şığadı añğa»-dep qalay-qalay qiıstırğan deseñizşi. Sol sätterge mına mañğaz dala kuä boldı ğoy. Aqşoqıda «Qaradan şığıp han bolğan» Qwnanbay qajı, Abaydıñ wldarı bilim jolında tasqiyağa örlegen Äbdirahman, «Medğat-Qasımday» tamaşa tuındı avtorı Mağauiya, M.Äuezovtiñ atası dañğayır din bilimpazı Äuez qoja sındı twlğalarğa qwran bağıştadıq.

«Apama da barayın

Taylağımdı da üyreteyin»-deytin qazaqpız ğoy, tilşi bauırımız öz isine kirisip te ketti.  Şağjan ağa men J. Mağazbekwlı tilşi swrağına jauap berip, Aqşoqını ruhani turizmge aynaldıru mäselesi boyınşa keleli oyların ortağa saldı. Qaytalanbas äserden ayığa almay twrmız. Äri qaray Jidebaydı betke alğan biz alıstan qos kümbez köringende Abay men Şäkärim zamanına engendey häldi basımızdan ötkerdik. Jidebayğa jetip, aldımen  Abaydıñ kesenesine tize büktik. Arhitekturası özgeşe keseneden qobızdıñ qoñır üni ispettes dıbıs sıñsıp twrğanday. Şäkärim qajı men wlı Ahattıñ kesenesinde tolqıp otırıp qwran bağıştadıq. Şäkärim qajınıñ ömiri men şığarmaşılığı jönindegi mağlwmattarğa qanıqtıq. Jidebaydağı ömiriniñ soñğı jıldarın jarı Erkejanmen ötkizgen Abay üyine kirgendegi äserdi sözben bayandauğa qızıl til de qauqarsızdıq tanıtar. Sirä, üy ornı bwl künderi memorialdıq muzeyge aynalğan. Aqınnıñ qol tabı qalğan jädigerleri bäz bayağı qalıptağıday közdiñ jauın aladı. Mine, mine endi bir sätte sırtqa şığıp ketken danagöy aqın esikten işke enip kele jatqanday. Muzey ekspoziciyasın aralap bolğan soñ, muzey qızmetkerleriniñ «pikir kitabına wsınıs jazıp qaldırsañızdar» - degen ötinişin jerge tastay almadıq. Abaydıñ şäkirti äri zamandası bolğan Kökbay auılı Şıñğıstau bauırın jambastay ornalasıptı. Kökbay aqınnıñ  şağın muzeyine bas swğıp, ömirinen şığarmaşılığınan sır şertetin ekspoziciyamen tanıstıq. Kökbaytanuşı emes pe J.Mağazbekwlı bwl jerde ekskursiyanı jürgizuşi gidke aynalıp ketkendey körindi mağan.

«Qayran elim, qazağım, qayran jwrtım» - dep küñirene ün qatqan Abay, äulielik darajatqa jetken Şäkärim, Abay şığarmasın jinaqtauda ölşeusiz üles qosqan Kökbay sındı twlğalardı düniege keltirgen qasietti topıraqtan aynalsañ artıqtıq etpes. Şat-şadıman sezim sananı baurap wlılar mekeninen attanıp kettik.

Berik Baybolov, Qazaqstan jurnalister odağınıñ müşesi

Abai.kz

1 pikir