Särsenbi, 18 Qazan 2017
Bilgenge marjan 947 1 pikir 8 Qırküyek, 2017 sağat 11:07

Qazaq jazuın qalay kemeldendiruge boladı?

 

Jazu reformamızdıñ qarsañında ärtürli jazulardıñ ärtürli erekşelikterin saraptap, olardıñ artıq twstarın Qazaq jazuına da paydalana alsaq jazuımız kemeldene tüsken bolar edi.

Äzirgi däuirimizde eñ keñ tarağan jazu ülgisi - dıbıstıq ülgidegi jazu. Bizdiñ äzirgi qoldanıstağı jazuımız osı ülgige tän. YAğni ärbir dıbısqa ayırım-ayırım ärip bekitip, dıbıstıñ dıbıstalu reti boyınşa sol äripterdi jazıp otıradı. Bwl ülgidegi jazulardıñ artıqşılığı: Ärip sanı az bolıp, sauat aşuğa jeñildik äkeledi. Kemşiligi: adamdardıñ boyın «sözder tek qana dıbıstardıñ jiıntığı» degen wğımğa üyretip tastaydı dağı, sözderdiñ qwramı, jasalu joldarı jäne onıñ tüpki mağanası eleusiz qalıp wmıtıla bastaydı. Sonan barıp jaña söz, atau – termin jasauğa kelgende därmensizdik tuıladı. «Sözder dıbıstardıñ jiıntığı» degen mwnday jañsaq wğım dendey kele tipti kirme sözdermen töl sözderdi parıqtaudan qaltıruğa deyin aparadı. Mısalı, «ıqılas, rahımet, üstel, klass ... ...»

Jazudıñ jäne bir ülgisi mağanalıq jazu: Qıtay jazuı osığan jatadı, mwnda sözderdiñ jazıluı men oqıluında eşqanday baylanıs bolmaydı, mısalı, tilimizde jılqını bildiretin «at» degen sözben esimdi bildiretin «at» sözi aytıluı wqsas bolğandıqtan wqsas jazıladı, al mağanalıq jazuda bolsa aytıluı wqsas bolğanımen mağanası bölek bolıp twrsa, olar ärtürli yerogliftermen tañbalanadı. Bwl ülgidegi jazulardıñ kemşiligi: Yeroglif sanı köp, sauat aşuğa ketetin uaqıtı wzaqtau.

Artıqşılıqtarı: 1. Är bir sözdiñ dıbısı emes mağanası körnektilenetindikten, til twraqtı boladı, zaman almassa da mädeniet jalğasım taba beredi: Bir yeroglif neşe mıñ jıldıñ aldında qanday mağana bergen bolsa, äzirde sol mağanada jwmsalıp twradı, özgeris bolğan künniñ özinde de arğı-bergi ötken ketkenin bögenaylap tauıp aluğa boladı; 2. Jazılım aytılımdı monopolialap almaydı: Auız eki tilde birin biri tüsine bermeytin türli akcenttegi adamdar jazuğa kelgende kedergisiz tüsinise beredi, biraq oqığanda jäne de öz aldarına bölek-bölek akcentterimen oqidı; 3. Sözdiñ etimonı, mağanası, qwrılımı adamdarğa közüyrenşik bolıp ketetindikten jaña söz tuındatuğa öte epti; 4. Kirme sözderdi äsilgi tildegi dıbıstaluı boyınşa qabıldau mümkindigi öte älsiz boladı.

Tömende mağanalıq jazu ülgisiniñ artıqşılıqtarın dıbıstıq jazu ülgisine (jüyeden Qazaq jazuına) paydalanu joldarın qarastırıp bağayıq.

Tilimizdegi «ıştan» sözi äuelde «iş + ton» yağni «işten kiyetin ton» degendi bildiretin söz edi. Endi osı söz öz etimonı boyınşa «işton» bolıp jazılsa qwp bolar edi, jazılımda «işton» bolıp jazılğanımen oqığanda «ıştan» dep oqi beruge bola beredi, mwnı osı sözdiñ öziniñ özgeris barısı, yağni bastapta «iş» jäne «ton» degen sözderden birigip, keyin kele «ıştan» bolıp dıbıstalıp ketkendigi däleldep twr.

«Bügin» sözi «bwl kün» degen sözderden jasalğandıqtan «bwkün» dep jazılsa äsilgi etimonına birşama tayar edi, al oqığanda auız eki tildiñ erkine say «bügin» dep oqi beru eşqanday bir tildik normalarğa qiğaş kelmes edi.

Äzirgi qoldanıstağı jazuımız sözderdi öte däl beyneleytin jazu, sözderimizdiñ basım köp sandısınıñ oqıluı jäne etimonı jazılımda asa dwrıs beynelengen. Etimonına män bere kele özgertip jazuğa tura keletin sözder sanı öte az, ärine keybir sözderdi etimonına salıp jazu layıqtı bola qoymaydı. Mısalı, «moyın» söziniñ etimonı «boy +ın» edi dep onı «boyın» dep jazamız deuge kelmeydi. Desede ıñğayğa könetin işinira sözderdi etimonı boyınşa jazatın bolsaq onda Qazaq jazuı tek dıbıstardı ğana tañbalaytın dıbıstıq jüyedegi jazu ülgisinen asıp ötip, äri mağananı äri dıbıstı bir uaqıtta beyneleuge qauqarlı kemeldene tüsken jazu ülgisi bolıp şığar edi. Bwl beyne astıqtı azıq retinde paydalanudan ötip, onı twqım retinde de paydalanudı qolğa alğanmen tärizdes bolar edi. Maqsatımızda osı: Qazaq jazuı «mağanalıq äri dıbıstıq ülgini qamtitın jazu» degen wğımdı qalıptastıra alsaq, Qazaq jazuın jay ğana äripter tizbegi degen wğımnan (yağni 42 äripti bilse boldı, Qazaq tilin bilgenge esep degen tärizdi közqarastardan) arıltıp, adamdardı kündelikti jazu – sızu barısında Qazaq tiliniñ san qatparlı mağanaların közben körip köñilmen toqi otıruğa beyimdeuge jol aşılar edi.

Qosımşa: Maqalağa köp qatısı bolmasa da, özim qatarlas oqırmandardıñ qwrmeti üşin tömendegi internet materialdarımen ortaqtaspaqpın:

Azia atauı - Balqan tübegindegi bayırğı halıqtar bosfor bwğazınıñ şığıs jağın «Asu» dep atağan eken, osı «Asu» sözi uaqıt öte kele Asia – Azia bolıp qalıptasıptı.

Evropa atauı - Tayau şığıstıñ bayırğı bir halıqtarı kün batıstı «ärib» deydi eken, solar bosfor bwğazınıñ batısın «Ärib» dep atap ketipti, orta aziadağı keybir wlttar, özbek – wyğır halıqtarında küni büginge deyin «batıs» degendi «ğärip» dep aytatın ädet bar. Osı «ärib» özgeriske tüse kele keyin «Evropa» bolıp qalıptasıptı.

Afrika atauı - Mısırdı jeñip, basıp alıp bergen Afrika attı genaralın marapattau üşin Rimniñ imperatorı Cezar' sol genaralınıñ atın Afrika qwrlığına beripti.

Uälihan Ğabidenwlı

Abai.kz

1 pikir
Төре 2017-09-13 08:00:57
Тілді, жазуды толық кемелдендіру мүмкін емес, оның қажетіде жоқ. Олар тұрақты түрде дамып, байу үстінде болу керек?

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 7636
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 14858
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 28931