Särsenbi, 20 Qırküyek 2017
Ädebiet 702 0 pikir 12 Qırküyek, 2017 sağat 11:28

Abay älemindegi wlılar ündestigi

Dulat pen Abay

Dulat Babataywlı – Abayğa deyingi qazaq poeziyasında biik twlğa. Ol – Abayğa deyingi qazaq poeziyası men Abaydıñ arasındağı altın köpir! Tegimdi meniñ swrasañ,

Qalıñ Nayman nuınan.

Jırımdı meniñ swrasañ,

Sarı altınnıñ buınan – deui köp närseni añğartsa kerek.

Dulat jazba poeziyağa jaqın kelgen twlğa. Abay men Dulatta oy ündestigi, körkemdik jüyedegi ündestikter jeterlik. Abay Dulattan taqırıptıq-ideyalıq, körkemdik jüye, ülgide köp närse üyrengen. Şığarmaşılıqpen äri qaray damıtqan. Dulattıñ qoğamdıq-sayasi satirasınıñ tili ötkir. Ol – qazaq poeziyasındağı qoğamdıq-sayasi satiranıñ negizin saluşılardıñ biri. Abay men Dulat arasında osı jayttarda üylesetin twstar barşılıq. Dulattıñ «Baraqqa», «Keñesbayğa», «Süleymenge», Abaydıñ «Külembayğa», «Mäz boladı bolısıñ», «Dütbayğa» siyaqtı qoğamdıq-äleumettik satirası el ardaqtılarınıñ, el jaqsılarınıñ, atqaminerlerdiñ qoğamdıq-äleumettik portretin, psihologiyalıq bolmısın däl jetkizgen tuındılar. Ömirşeñ tuındılar! Bügingi künde de sol şamadan asıp ketkenimiz şamalı? Abay bılay deydi: Küştilerim söz aytsa,

Bas izeymin şıbındap.

Älsizdiñ sözin salğırtsıp,

Şala wğamın qırındap.

Sıyaz bar dese jüregim

Ornıqpaydı suıldap

Sırtqılarğa sır bermey,

Qwr külemin jımıñdap.

Wlıqtar keypin Dulat bılayşa jetkizedi:

Ayaz qıssa müyizdi,

Müyiz qısıp twqıldı...

Qantalasa twqılıñ,

Alpıs eki tamırıñ

Qañsıp qalğan sıqıldı:

Wlıq qıssa wlıqtı,

Wlasıp miday bılıqtı...

Atqaminer auılda

Itşe ilinip ılıqtı.

Orıstıñ körse wlığıñ

Qızdan dağı qılıqtı.

Wlıq ketse, qazaqqa

Qorqau qasqır qwlıqtı.

Swmdıq satira! Ayausız şeneu! Bwdan asırıp aytu mümkin emes. Arğı kezeñde de qazirgi kezeñdegi de qazaq äkimderiniñ bet-beynesi, sıqpıtı osınday! Zamanğa küyingen Dulat:

Mınau azğan zamanda

Qarası – antqor,

hanı – arman;

Batırı kökser bas aman;

Bäybişe – tantıq, bay – sarañ;

Bozbalası – boşalañ;

Qırsığa tudı qız balañ;

Narı – jalqau, ker taban;

Qws – küyşil, at – şaban.

Jırğalañ joq, jobalañ,

Ebi ketken el boldı

Endi qayda men baram?!

Bw sözder, däp bizdiñ zamanğa da aytılıp twrğan siyaqtı. Özimizdi tanıdıq pa?!... Aynağa qarayıqşı! Abaydıñ keşegi aytqan sözderi büginge ömirşeñ, nısanağa döp tiedi! Hakim Abaydı söyletip köreyik:

... Men qajığan arıqpın,

Qatın, bala qonağı.

Senderge de qanıqpın,

Jwrtıñ anau bayağı.

Jarlı emespin, zarlımın,

Onı da oyla tolğanıp.

Jwrtım deuge arlımın

Özge jwrttan wyalıp.

Barımta men partiya –

Bäri mastıq, jwrt qwşar.

Sıpıra elirme, swrqiya,

Köp piyanşik neni wğar?

Tatulıqtı, tınıştıqtı

Qoñır körer, kem körer.

Wrlıq penen qulıqtı

Qızıq körer, öñi ener

Mwnday elden bayıñ tart,

Men qajıdım, sen qajı!

Aytıp-aytıp ötti qart,

Könbedi jwrt, ne ılajı?

Abay sınınıñ zil-batpanı qanday auır edi!

Abay men Şäkärim

Şäkärim atamız «aqıl» kategoriyasına qattı män bergen aqın ğoy. «Aqıl degen – ölşeusiz bir jarıq nwr» dese, endi birde «Tapqış oy ğoy – aqıldıñ mağınası, Tübi – jürek, boladı mida bası» - deydi. Onıñ şığarmalarında aqıldıñ jiırma tört türi ataladı eken. Sonıñ işinde män bergeni «sau aqıl»

***

Islam dini payda bolğannan bastap, özine teoriyalıq alğı şarttar izdedi. Ol köne däuirlerdegi filosofiyalıq qisındarğa süyendi. Arabtar filosofiyanı pälsapa (fäläsapa) dep atağan. Mwsılman filosofiyası islamiyat attı ülken tanım. Bwl köne dünie Aristotel' negizdegen perapatetikter jäne idealistik bağıttardı biriktiruşi dualistik tanım bolıp tabıladı. Aristotel' şığısta birinşi wstaz bolsa, Aristotel' eñbekterin arabşağa audarıp, tüsinik tafsir (kommentariy) jazğan Äl-Farabi ekinşi wstaz «Mualimiy soniy» dep atanğan. Islamiyatta «jan» jäne «tän» substanciyası qatar ataladı. Qazaqtıñ wlı aqını Abay bwl kategoriyalar turalı bılay deydi: Aqıl men jan «men» özim, tän «meniki»,

«Men» men «menikiniñ» jöni eki

«Men» ölmekke tağdır joq äuel bastan,

«Meniki» ölse, ölsin oğan beki.

Abaydıñ «men» dep otırğanı aqıl men jan, «meniki» dep otırğanı tän. Aqıl men jan mäñgilik, al tän ötkinşi. Abay islamiyattağı janğa aqıldı qosadı. Şäkärim aqıl men jan, yağni «menniñ» joğalmaytının:

Bar närse joğalmaydı, özgeredi,

Jan joğalmas dep oyla, sonı bil de.

Jan tän jasar, tän jandı jarata almas,

Tereñ oylap, sözimdi qwlaqqa il de – dep jırlaydı. Nemese:

Qayda barsa ol özin «özim» deydi,

«Özim» dep deneni emes, jandı aytqanı.

Sol jannan tipti, «özimdik joğalmaydı,

Esep emes san ölip, san qaytqanı» - deydi. Şäkärimdegi «özim», Abaydağı «men», Şäkärimdegi «dene», Abaydağı «tän» ne bolmasa «meniki» Şäkärimde de osı jan substanciyası Abaydağıday mäñgilik, ol ölmek emes, öletin «dene», ne bolmasa «meniki» tän. Jannıñ mäñgiliginiñ arqasında san türge tüsip, ärtürli boyaularmen özgerip, ärtürli qalıpqa tüsedi degen oy aytadı. Islamiyattıq tanımdağı «janğa» Abay «aqıldı» qosadı. Bir qızığı Şäkärim oğan «köñildi» qosadı. Al Şäkärimniñ «jan» men «denege», «köñildi» qosuı Abayda kezdespeydi. Bwl da Şäkärim oyşıldığınıñ bir erekşeligi. Bwl «köñildiñ» tabiğatı Abaydı tän qwmarlığınan, onıñ özindik erekşeligi men bolmısınan «tänniñ» öz tabiğatınan tuındaytın, onıñ öz ayasında qarastırılatın mäsele bolsa, Şäkärim «köñil» tabiğatın qarastıradı.

Al endi sipattalıq köñildi biz,

Eskerip bwl sözimdi jaqsı wğıñız.

Jan men dene – qosılğan erli-qatın,

Ekeuinen tuadı köñilimiz.

Tabiğat birde bılay, birde olay,

Keteri mälim emes äldeqalay.

Äkesi jan, şeşesi dene bolıp,

Köñilimiz sol sebepten eki talay.

Osı «jan» men «tän» wğımdarına qatıstı filosofiyalıq kategoriyalarğa negizdelgen pälsapalıq tereñ oylar Şäkärimniñ «Jan menen dene häm köñil», «Men adamnıñ tappaymın önerlisin», «Atanıñ şahuatınıñ köp qoy mäni», «Tura jolda qayğı twrmas», «Tirşilik, jan turalı» öleñderinde körinis tabadı. Şäkärim öleñderinde islamiyatqa qatıstı wğım-tüsinik, kategoriyalar barşılıq. Sonday kategoriyalıq wğımdardıñ biri – «jar» sözi. Bwl «jar» wğımı aldımen Abayda:

Jarq etpes qara köñilim ne qılsa da,

Aspanda ay men kün şağılsa da,

Düniede, sirä sendey mağan jar joq,

Sağan jar menen artıq tabılsa da.

Sorlı asıq sarğaysa da, sağınsa da,

Jar tayıp, jaqsı sözden jañılsa da,

Şıdaydı riza bolıp» jar isine,

Qorlıq pen mazağına tañılsa da – dep jırlanadı. Abaydıñ bwl öleñi mahabbat lirikasına jatqızılıp jür. Bwl dwrıs emes. Öleñdegi «jar» sözi bizdiñ tüsinigimizdegi «jar» emes, ol «jaratuşı», «haq», «tüp ie» mağınasında. Şäkärim de öz öleñderinde osı mağınadağı «jar» sözin bekite tüsedi. Şäkärimdi söyleteyik:

Meniñ jarım qız emes,

Haqiqattıñ şın nwrı.

Onı sezer siz emes,

Közge tasa bwl sırı.

Jasırıp twr jar özin,

Bas közimen qarama.

Jüregiñniñ aş közin,

Jannıñ sırın arala.

Körem deseñ jarımdı

Mas bol, jürek tazala.

Örtep jiber barıñdı,

Qarsı wmtıl qazağa.

Körseñ, oğan bas wrıp,

Eteginen ayırılma.

Ne körineu, ne jasırıp,

Näpsisine qayırılma.

Bwl sälemdi esiñe al,

Eger jetseñ tilekke.

Jar qanjarı – mağan bal,

Swqsın sorlı jürekke.

Abay «Şıdaydı riza bolıp jar isine, Qorlıq pen mazağına tañılsa da» - dese, Şäkärim «Jar qanjarı – mağan bal, Swqsın sorlı jürekke», - dep bwdan artıq qwrbandıqqa baradı.

Abay men Nizami

Äzirbayjannıñ wlı aqını Nizamide mınaday öleñ joldarı bar:

Serdce – more. V nem jemçug.

Moy jemçug siyaet ognem.

Etot jemçug – poveski na poyase carskom tvoem.

Nizamidıñ orıs tiline audarılğan nwsqası. Endi wlı aqınımız Abayğa qwlaq türelik:

Jürek – teñiz, qızıqtıñ bäri – asıl tas,

Sol qızıqsız ömirde jürek qalmas.

Ündestik. Şığıstıñ klassikalıq poeziyasın janımen süygen Abaydıñ Nizamiden alğan tağlımı! Swraq tuadı. Abay Nizamidiñ orıs tilindegi nwsqasın oqığan ba? Zerttey qarasaq olay bolmay şıqtı. Orıs oqırmandarı Nizamimen tek qana 1940-1959 jıldar ğana tanısqan. Sonda Abay qaydan oqığan? Esimizge Abaydıñ Semeydegi Ahmet Riza medresesinde oqığanı tüsti. Medresede arab, parsı, türik, şağatay tilderi tereñirek oqıtılğan. Abay osı tilderdiñ bärin erkin igergen. Olay bolsa Abay wlı Nizamidi tüpnwsqadan, yağni farsi (parsı) tilinen oqığan!

Abay men Puşkin

Puşkinniñ äygili «Prorok» degen öleñi bar. Öleñ joldarın keltire ketelik: Duhovnıy jajdoyu talim,

V pustıne mraçnoy ya vlaçilsya,

- I şestikrılıy serfim

Na pereput'e mne yavilsya.

I on mne grud' rassek meçom,

I serdce trepetnoe vınul,

I ugl', pılayuşiy ognem,

Vo grud' otverstuyu vodvinul

Kak trup v pustıne ya letal,

I boga glas ko mne vozzval:

«Vosstan', prorok, i vijd', i vnemli,

Ispolnis' voleyu moey I, obhodya morya i zemli,

Glagolom jgi serdca lyudey».

Bwl öleñdi tügel keltirip otırğanımnıñ mänisi bar. Öleñ 1828 jılı «Moskovskii vestnik» jurnalınıñ №3 sanında jariyalanğan. Osı kezeñderde ol öziniñ «Podrajaniya Koranu» degen cikldi öleñderin jazdı. Aqın 1790 jılı baspadan şıqqan «Qwran Kärimniñ» M.Verevkin audarğan orısşa nwsqasın paydalandı. Orıs zertteuşileri öleñniñ bastı keyipkeri retinde Taurattıñ Vİ tarauında söz bolatın Isaiy (äl Iasa) payğambardı aytadı. Meniñ oyımşa bwl jayt payğambarımız Mwhamed Mwstafa Sallalhu ğalayissalamğa qatıstı bolsa kerek. Qwran hikayalarında jaqsı surettelgen. Älem tarihşıları osılay deydi. Bwl jayında Abaydıñ da aytqanı bar!

Jürektiñ közi aşılsa,

Haqtıqtıñ tüser säulesi.

İştegi kirdi qaşırsa,

Adamnıñ hikmet keudesi.

Abay men Edvard Munk

Norvegiyanıñ ekspressionist-suretşisi Edvard Munktıñ (1863-1944) älemge äygili «Krik» («Ayqay») degen kartinası bar. Kartina 1893 jılı salınğan. Bwl kartinanıñ tört nwsqası bar. Nağız şedevr! Suret öneriniñ jauharı esepteledi! Beyneleu önerindegi ekspressionizm bağıtınıñ biik ülgisi! Qala peyzajı. Köpir üstinde eki joldası keyinirek qalıp, bir adam jan-jağına üreylene qarap, eki qwlağın basıp ayğaylap twr. Keşqwrım uaqıttağı qala aspanı qan-qızıl tüstes. Ürey şaqıradı. Bwl tas merez, tas kereñ qoğamnan pana izdep sorlı pendeniñ jan ayqayı, jan dirili, ürey dıbısı. Bwl üreyden, jan ayqayınan aspannıñ özi diril qağadı. Alayda aynala qorşağan ortadan därmen joq! Kül bolmasañ, bwl bol! Önerdegi ayqay metaforası arqılı bezbüyrek, swrqay, sañırau qoğamnıñ psihikası, minez bolmısı añğarıladı. Jan wşırğan sorlığa qol wşın sozatın pende joq! Eñ ğajabı suretşimen bir uaqıtta jasağan qazaqtıñ äulie aqını Abay da osı jaydan sırt qalmay bılay dedi:

Jartasqa bardım,

Künde ayğay saldım,

Onan da şıqtı jañğırıq;

Estisem ünin, Bilsem dep jönin,

Köp izdedim qañğırıp

Bayağı jartas – bir jartas,

Qañq eter, tükti bayqamas.

Ğajap ündestik! Abay öleñi de osı şamada 1889 jılı jazılğan. Abaydağı «jartas» metaforası da mılqau, tasbezer qoğamnıñ sıqpıtın däl aşıp twr! Qoğamnan qayranı joq, jeke adam tragizimi de osında! Älemdik mädeni kontekstegi wlılar ündestigine män bermese bolmaydı.

Säbit Jämbek,

filologiya ğılımdarınıñ kandidatı

Derekközi: http://adebiportal.kz

Tüpnwsqadağı taqırıp: Abaydıñ tereñdigi osında...

 

 

 

0 pikir

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 5712
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 11941
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 26865