Senbi, 16 Jeltoqsan 2017
Ätteñ... 2145 12 pikir 12 Qırküyek, 2017 sağat 11:51

Bizdiñ bilik orıs tiline nege «zavisim»?

«Orıs tilin biluimiz – bizdiñ tarihi jetistigimiz, basımdığımız». Bwl - Täuelsiz Qazaqstan Respublikası Parlamenti Mäjilisiniñ törağası Nwrlan Nığmatulinniñ aytqanı. Qazaqstannıñ negizgi zañ şığaruşı organın tizgindep, üş partiyadan qwralğan 107 deputattıñ jwmısın basqarıp otırğan kisiniñ düyim jwrtqa aytqan aqıldı sözi osı boldı.

Latın älipbiin engizudiñ biriñğay standarttarın talqılauğa arnalğan Mäjilistegi jiında törağa Nwrlan Nığmatulin söz söyledi. Elbasınıñ "Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru" attı maqalasına toqtalıp ötken spiker, orıs tiliniñ qaz-qalpında saqtalıp qalatının, qoldanıstan tüspeytinin jäne bir märte eskertti.

 «Vsem oçevidno, çto vladenie russkim yazıkom — eto istoriçeskoe preimuşestvo naşey nacii. Dumayu, çto takaya tverdaya i posledovatel'naya poziciya Elbası v dannom voprose doljna uspokoit' emocii i sposobstvovat' osoznaniyu vsemi, çto russkiy yazık kak mirovoy yazık, imeyuşiy moşnıe kul'turno-istoriçeskie korni v naşey strane, budet po-prejnemu prodoljat' igrat' odnu iz vajnıh roley v jizni kazahstanskogo obşestva», - dedi Mäjilis törağası.

Spiker mırzanıñ soltüstiktegi körşi memlekettiñ tilin bizdiñ elde qoldap, qorğaştap aytqanın qazaq tiline qotarıp edik. "Barlığına belgili, orıs tilin biluimiz – bizdiñ tarihi basımdığımız. Orıs tili älemdik deñgeydegi tarihi-mädeni tamırı bar til retinde Qazaqstan qoğamında mañızdı röl atqara beredi" degen Elbasımızdıñ naqtı poziciyası dürlikken jwrttı tınıştandırdı dep esepteymin», - depti Mäjilis törağası.

Mäjilis Qazaqstannıñ negizgi zañ şığaruşı organı, Parlamenttiñ tömengi palatası bolğanımen, Senattan göri sayasi maydannıñ qızıp jatatın jeri. Qazaq tiliniñ keleşegi talqılanğan bwl jiında Nwrlan Zayrollawlınıñ Reseydiñ Memlekettik tilin qorğaştap söylegeni qanşalıqtı sayasi sauattılıq?  Orıs tiline jäne orıs tildi kontentke swranıs kün sanap azayıp, qazaq tiliniñ dominanttı til därejesine jetken twsta orıs tilin ortağa salarday spikerdi ne tülen türtti?

Nwrekeñ bilmeytin körinedi. Endeşe esine salayıq. Qazaqstanda qazaqtıñ äm qazaq tildi azamattardıñ sanı 82%-ğa jetti. 2016 jıldan beri qazaq tildi BAQ 13%-ğa köbeydi. 2015 jılı Qazaqstannıñ memlekettik tilin meñgergender 76,3% bolsa, ötken jılı bwl körsetkiş 82,3%-dı qwradı. Esesine, orıstildi azamattardıñ sanı 0,6%-ğa azayğan. Prezident tapsırmasına säykes, elimizde 2025 jılğa deyin qazaq tilin erkin meñgergender sanı 95%-ğa jetedi. Bwl «Ranking.kz» jasap tüzgen reyting.

Memlekettik til QR Bilim salasında da qarqında damuda. Qazaq mektepterin tämamdağan tülekter sanı elimiz boyınşa 70%-ğa jetti.

Qazaq tili keñ öris alğan tağı bir sala – bwqaralıq aqparat qwraldarı. Äsirese elektrondı BAQ-tar arasında qazaq tildi internet sayttardıñ sanı ekpin alıp, 84%-dı qwradı. Al proporcianaldı esep boyınşa, elimizdiñ 16%-ı ğana orıs tildi BAQ-tı kerek etken.

Ol az deseñiz, 1991 jılı elimizdegi orıstardıñ jalpı sanı 5,9 mln bolğan. Qazir 3,7 mln orıs qaldı. Orıstardıñ sanı 2 mln-ğa azaydı.

Endeşe osınday üstemdikke ie bolıp otırğan qazaq tili, memlekettik til nege orıs tiliniñ tasasında qalıp qoya beredi?

Bir anığı - orıs tili  mariginaldanğan biznes-elita men sayasi elitağa ğana kerek til. YAğni, Nwrlan Zayrollawlı Nığmatulin mırzalardıñ tili.

Salıstırmalı türde ayta keteyik. Ukraina orıs tilinen tolığımen bas tarttı. Bilesizder, Reseyden irgesin aulaq salğanda Prezident Poroşenko halıq aldına şığıp, «Proşay, nemıtaya, Rossiya, strana rabov» degen  Lermontovtıñ äygili öleñin oqıp twrıp, «orıstıñ özinen de, tilinen de» bas tartqanın mälimdedi. Söytken Ukrainanıñ 50,9 payız halqı orıs tildiler edi.

2014 jılı Moldova resmi orıs tilinen bas tarttı. Onda qazir RF tili ekinşi deñgeyli şet tili retinde ğana oqıtıladı. 2014 jıldıñ 7 qazanında Moldova Prezidenti Nikolay Timofti bwl Zañğa qol qoyğan bolatın.

2012 jılı Latviya referendum jasadı. Halıqtıñ 77, 22%-ı orıs tilin kereksinbegen. Söytip, orıs tili Memlekettik därejesinen ayırılıp, qara bazarda qoldanatın til deñgeyine tüsti.

Gruziya orıs tilinen sonau 2009 jılı tolıq tazalanğan.

Solay, mine, Nwrlan mırza! Orıs tiline üyirsek sizder men qazaq tilimen ömir süretin bizdiñ ayırmamız-  osı. Biz zayırlımız, sizder «zavisimoysızdar».

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

 

 

 

12 pikir