Beysenbi, 19 Qazan 2017
Ätteñ... 1954 12 pikir 12 Qırküyek, 2017 sağat 11:51

Bizdiñ bilik orıs tiline nege «zavisim»?

«Orıs tilin biluimiz – bizdiñ tarihi jetistigimiz, basımdığımız». Bwl - Täuelsiz Qazaqstan Respublikası Parlamenti Mäjilisiniñ törağası Nwrlan Nığmatulinniñ aytqanı. Qazaqstannıñ negizgi zañ şığaruşı organın tizgindep, üş partiyadan qwralğan 107 deputattıñ jwmısın basqarıp otırğan kisiniñ düyim jwrtqa aytqan aqıldı sözi osı boldı.

Latın älipbiin engizudiñ biriñğay standarttarın talqılauğa arnalğan Mäjilistegi jiında törağa Nwrlan Nığmatulin söz söyledi. Elbasınıñ "Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru" attı maqalasına toqtalıp ötken spiker, orıs tiliniñ qaz-qalpında saqtalıp qalatının, qoldanıstan tüspeytinin jäne bir märte eskertti.

 «Vsem oçevidno, çto vladenie russkim yazıkom — eto istoriçeskoe preimuşestvo naşey nacii. Dumayu, çto takaya tverdaya i posledovatel'naya poziciya Elbası v dannom voprose doljna uspokoit' emocii i sposobstvovat' osoznaniyu vsemi, çto russkiy yazık kak mirovoy yazık, imeyuşiy moşnıe kul'turno-istoriçeskie korni v naşey strane, budet po-prejnemu prodoljat' igrat' odnu iz vajnıh roley v jizni kazahstanskogo obşestva», - dedi Mäjilis törağası.

Spiker mırzanıñ soltüstiktegi körşi memlekettiñ tilin bizdiñ elde qoldap, qorğaştap aytqanın qazaq tiline qotarıp edik. "Barlığına belgili, orıs tilin biluimiz – bizdiñ tarihi basımdığımız. Orıs tili älemdik deñgeydegi tarihi-mädeni tamırı bar til retinde Qazaqstan qoğamında mañızdı röl atqara beredi" degen Elbasımızdıñ naqtı poziciyası dürlikken jwrttı tınıştandırdı dep esepteymin», - depti Mäjilis törağası.

Mäjilis Qazaqstannıñ negizgi zañ şığaruşı organı, Parlamenttiñ tömengi palatası bolğanımen, Senattan göri sayasi maydannıñ qızıp jatatın jeri. Qazaq tiliniñ keleşegi talqılanğan bwl jiında Nwrlan Zayrollawlınıñ Reseydiñ Memlekettik tilin qorğaştap söylegeni qanşalıqtı sayasi sauattılıq?  Orıs tiline jäne orıs tildi kontentke swranıs kün sanap azayıp, qazaq tiliniñ dominanttı til därejesine jetken twsta orıs tilin ortağa salarday spikerdi ne tülen türtti?

Nwrekeñ bilmeytin körinedi. Endeşe esine salayıq. Qazaqstanda qazaqtıñ äm qazaq tildi azamattardıñ sanı 82%-ğa jetti. 2016 jıldan beri qazaq tildi BAQ 13%-ğa köbeydi. 2015 jılı Qazaqstannıñ memlekettik tilin meñgergender 76,3% bolsa, ötken jılı bwl körsetkiş 82,3%-dı qwradı. Esesine, orıstildi azamattardıñ sanı 0,6%-ğa azayğan. Prezident tapsırmasına säykes, elimizde 2025 jılğa deyin qazaq tilin erkin meñgergender sanı 95%-ğa jetedi. Bwl «Ranking.kz» jasap tüzgen reyting.

Memlekettik til QR Bilim salasında da qarqında damuda. Qazaq mektepterin tämamdağan tülekter sanı elimiz boyınşa 70%-ğa jetti.

Qazaq tili keñ öris alğan tağı bir sala – bwqaralıq aqparat qwraldarı. Äsirese elektrondı BAQ-tar arasında qazaq tildi internet sayttardıñ sanı ekpin alıp, 84%-dı qwradı. Al proporcianaldı esep boyınşa, elimizdiñ 16%-ı ğana orıs tildi BAQ-tı kerek etken.

Ol az deseñiz, 1991 jılı elimizdegi orıstardıñ jalpı sanı 5,9 mln bolğan. Qazir 3,7 mln orıs qaldı. Orıstardıñ sanı 2 mln-ğa azaydı.

Endeşe osınday üstemdikke ie bolıp otırğan qazaq tili, memlekettik til nege orıs tiliniñ tasasında qalıp qoya beredi?

Bir anığı - orıs tili  mariginaldanğan biznes-elita men sayasi elitağa ğana kerek til. YAğni, Nwrlan Zayrollawlı Nığmatulin mırzalardıñ tili.

Salıstırmalı türde ayta keteyik. Ukraina orıs tilinen tolığımen bas tarttı. Bilesizder, Reseyden irgesin aulaq salğanda Prezident Poroşenko halıq aldına şığıp, «Proşay, nemıtaya, Rossiya, strana rabov» degen  Lermontovtıñ äygili öleñin oqıp twrıp, «orıstıñ özinen de, tilinen de» bas tartqanın mälimdedi. Söytken Ukrainanıñ 50,9 payız halqı orıs tildiler edi.

2014 jılı Moldova resmi orıs tilinen bas tarttı. Onda qazir RF tili ekinşi deñgeyli şet tili retinde ğana oqıtıladı. 2014 jıldıñ 7 qazanında Moldova Prezidenti Nikolay Timofti bwl Zañğa qol qoyğan bolatın.

2012 jılı Latviya referendum jasadı. Halıqtıñ 77, 22%-ı orıs tilin kereksinbegen. Söytip, orıs tili Memlekettik därejesinen ayırılıp, qara bazarda qoldanatın til deñgeyine tüsti.

Gruziya orıs tilinen sonau 2009 jılı tolıq tazalanğan.

Solay, mine, Nwrlan mırza! Orıs tiline üyirsek sizder men qazaq tilimen ömir süretin bizdiñ ayırmamız-  osı. Biz zayırlımız, sizder «zavisimoysızdar».

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

 

 

 

12 pikir
Жұмамұрат Шəмші Кеңесұлы 2017-09-16 00:08:04
Иə дұрыс айтылған Нұреке ол татар бəле бəрін біліп отыр. Егерде орыс тілінен айырылса' жұмыссыз қалатынын
Халық 2017-09-12 21:04:48
Ауызбен орақ оратын бастықтарды ауыстырмай оңбаймыз!!!
жəй Қазақ 2017-09-12 20:37:32
Қазақтың құлдырап, Ресейдің губерниясына айналуына себеп болып отырған, əлі күнгі дейін Советтік партия-комсомолдық номенклатура - аппаратчиктер Билікте. Олар Москвасыз Мəселе шешіп үйренбеген, жалтақтар. Орыста ешқашан демократия болып көрмеген, болмайды да, сондықтан Қазақты билеуге осы Орыс жолы қолайлы, Авторитарлы билік. Содан қайдан "Зависим" болмайсың. Ал Қазақ, оның тілі т.т. дегендер екінші топтағы проблема, болса болар болмаса көрерміз деген.
Асеке 2017-09-12 20:34:01
Жақында осы жерде Жанұзақ Әкімнің мақаласынан мынадай ақпарат алдым: -қазақ тіліндегі сөздердің саны 2,5 миллион екен, салыстыру ұшін алсақ орыс тілінде 400 мың, ағылшың тілінде 500 мың сөз бар екен. Біздің тіл не деген бай екенін көрдіңіздер ме. Бұл тілмен ойымды жеткізе алмаймын деу, мәлімет, ақпарат бере алмаймын деу тек сылтау ғана. Бұндай әдемі, бай тілмен мәнерлеп тұрып жеткізуге болады. Тек биліктің тілді қолданбай, қолдандырмай отырғанының, тіпті тілдің жойылуына қатты қолдау жасап отыруының арқасында тіліміз керексіз болып барады. Бұған жол бермеуіміз керек, бай тілімізді сақтап қалуымыз керек. Билік уақытша, олар да кетер тіліміз де өз орнына келер. Құдайдан соны тілеймін.
Жас қазақ 2017-09-12 20:21:29
Намыссыз қорқақтар гой, қорқақ екендерін басқа бос сөздермен бүркемелеп мыжып жүр, ұят бұданда отар болып жүре берген дұрыс еді шәйт шәйт деп орыстын бір отар қойы боп
Мұхтар Мағауия 2017-09-12 18:10:43
Билікті қазақ халқы өзі сайлап таңдамаған соң осылай орыс тіліне тәуелді болады да. Қазақтардың саны өскенімен ол билік өзімен санасатын саяси күшке айналмай отыр. Мықты тұлғаларды шетінен атып, соттап отырса қашан қазақ бас көтермек?!
ХАЛЫҚ 2017-09-12 17:59:43
"Біздің билік орыс тіліне неге «зависим»?" - түгелімен НАМЫССЫЗ және САУАТСЫЗ һәм ҰЯТСЫЗДАР - деуге болады ! Өз ұрпағын - өздері аздырушы... бейшаралар !!!...
1 2017-09-12 17:33:00
ол спикеріңе ұлттық жаңғырудың қатысы жоқ сияқты. яғни керек емес .
Тайлан 2017-09-12 14:08:25
Осындай недоросль де спикер болып отыр-ау! Ай, заман-ай, заман-ай!
Сəт 2017-09-12 13:56:23
Азаттық жазды:оңтүстіктен солтүстікке барғандар су жоқ ащы су ішіп отыр екен балаларына қазақ мектебі жоқ,Абай кз-бұл туралы неге жазбайды?айдалаға апарып тастағае батырлар жырындағы бетпаққа барса келмеске апарған Алпамыс батыр сияқты.олар қайтіп күн көруі керек.қолдарынан адамдарға жағдай туғызу келмесе неге жылы орнын суытып онда апарған?орекелер болса зарласа алдарында құрдай жорғалаушы еді.
$ 2017-09-12 13:49:38
Осындай ор тілін жанын сала қорғаған адам орнынан кетуі керек.бұл қауіп.қазақ тіліне қарсы адам.орнынан кетіп орыссияға əкім не басқа қызметкер боп кетсін.көрейік олар бұны қабылдай ма екен.
Zhanga urpaq 2017-09-12 12:37:23
Саяси элитаның тілі орыс тілі екенін біле тұра біздің билік орыс тіліне неге "зависим" деу "қардың түсі неге ақ?" деп сұраған сияқты нәрсе ғой. Қазақ тілі даму нүктесінен өтіп кетті, енді тек құлдырау ғана қалды. Қаладағы жастар, мектеп оқушылары өзара орысша сөйлеуге біржолата көшті. Болашағын ойлағандар ағылшын тіліне көшуде. Қазақ тілінен көңілі қалған магистранттар мен докторанттар қазақша мақала жазуды тоқтатты дейді көршім. Қабілеті бар қазақ жастары Ресей мен Қытайға тегін оқуға кетіп жатқан көрінеді. Ал бай- бағланның балалары мен немерелері тек шетелдік оқу орындарын ғана мойындайды. Шындықты айтсақ, қазақ этнос ретінде бітті. Аты ғана қалады. Енді бір бес- он жылда әлемдік тілдерде ғана сөйлейтін жаңа ұрпақ келеді. Олар қазақ тілін керек етпейді де. Оралмандардың өзі орысша үйренуге мәжбүр. Қазақ тілі өзінің қуатын сарқып бітті. Заманауи ақпарат беруге де дәрменсіз. Осыны мойындайық, одан да жаппай ағылшын тіліне көшейік...

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 7675
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 14919
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 28974