Särsenbi, 22 Qaraşa 2017
Alaşorda 1983 9 pikir 13 Qırküyek, 2017 sağat 10:01

Qabanbay batırğa Qubas attı kim mingizdi?

Ğalamtordan «Qabanbay batırdıñ qazanatı – Qubas» degen maqalanı oqıp şığıp, eki wday küyge tüstim. Birinşisi, ärkim-aq Qabanbay batır turalı estigen, bilgenin ortağa salğısı keledi, söytip, Wlı batırdı zertteuge şama-şarqınşa üles qosadı. Bwl, ärine, oñ talpınıs. Ekinşi, Qarakerey Qabanbay batır naqtılı tarihi twlğa. Ertöstik, Kendebay, Ertarğın jaylı añız-dastandardı qwlaqqa jetken qalpında wsına beruge bolatın şığar. Sebebi, añızdıñ atı - añız. Biraq Qarakerey Qabanbay batır turalı jazğanda tarihi twrğıdan qanşalıqtı däldigine basa män berip otıru qajet. Osı jağınan alğanda maqala avtorı birşama qiğaştıqtarğa jol berip alıptı. Mwnı atap aytpasa bolmaydı. Sebebi, qazaq halqınıñ Qabanbay batırday ekinşi qaharmanı joq ekenin Mäşhür-Jüsip Köpey äulie atamız jüz jıl bwrın «Qazaqta Qabanbayday batır bolğan emes, bolmaydı» dep jazıp ketken.

Qabanbay batırdıñ nağaşı jwrtı Kereydiñ Balta taypası. Anası Qızıljar öñirinen başqwrttardı sıpırıp aydap şığatın ataqtı Baubek batırdıñ qızı, atı Näbilä eken. Jwrt Mämi atap ketipti. Bäybişesi-Hanbibi. Ol da osı taypadan. Kişi şeşemiz - Gauhardıñ  azandı  atı -Maysara eken, Babamız «Gauhar» atap ketipti. Ataqtı Malaysarı batırdıñ qarındası, arğın - Bäsentin. Bwl jağdayttar neşe ret gazet-jornaldarda jazıldı. Wrpaqtarı da osığan qol qoyğalı qaşan. Äulettik şejireleri de döp osınday.

Al, Merey inimiz Qabanbaydıñ nağaşısı dep jazağan bi Boranbay nayman-qarakereydiñ mwrın tabınan. Bwl jöninde ötken jılı maqala Abai.kz aqparattıq portalına jazğan edim. Ol kezde belgili jazuşı Qabdeş Jwmadilovtiñ qateligin körsetkenmin. «Äneu küni jazuşı Qabdeş Jwmadilov Qubas at turalı söylep qalıptı. Bwl «Daraboz» romanında da suretteletin, jazuşınıñ söz, qiyali şeberligin asa däripteytin ülken tarau. Qubas attı Qabanbay batırğa Boranbay bi Wlanbay-Bwlanbaylardan alğızadı dep jazadı jazuşı. Osı şın ba? Boranbay biden bes wl, ülkeni - Qoygeldi. Qoygeldiniñ bes wlınıñ ekinşisi - Janan. Janan da bes wl, ülkeni - Wlan, onan keyingisi - Bwlan. Keyin asa bayıp ekeuin de bay ataptı. Sonda Wlan men Bwlan Boranbay bidiñ şöbereleri. Bidiñ özi de Qabanbay batırğa ini tektes, onşaqtı jas kişiligi bar. Sonda Wlanbay men Bwlanbay Qabanbay batırdan beri desek - 80, arı desek - 100 jas kişi. Ekeui de Qabanbay batır baqilıq bolğan soñ tuadı. Onda qalay Wlan men Bwlan batırğa at sıylaydı?

Wlan men Bwlan äñgimesi eş meselege sıymaydı. Şındığı - Qubas mwrın işinen alınğan boluı kerek. Keyin şıqqan dastan sol twsta atı mälim Wlanbay men Bwlanbaylardı qosqan. Qabdeş Jwmadilov osı eki aranı ayırımğa tüsire almay qalğan da romanına qisınsız añızdı qosa salğan».

Merey inimiz Qabdeş Jwmadilovtiñ kitabinde ketken öreskel qatelikti sol qalpı qaytalaptı. Bizdiñ Qabanbay batır turalı söylegende añız, dastan, ädebi şığarmalardan tıs jüruimiz kerek deytinimiz osıdan. Mereydiñ jäne bir qateligi bar. Qabanbay batır Qubas attı mölşeri 1730 jıldarı keziktiredi. Tarbağatay osı kezeñderde qalmaqtan arılğan joq edi. Qazaqtıñ jetuine äli attay 80 jılday uaqıt bar. Osı tarihi sebepti Daraboz Qubastı Meyir inimiz aytatınday Tarbağatayda alğaş körui mümkin emes. Bwlay deu bası bütin qate. Ol twsta tört Tölegetaydıñ, Qabanbay eliniñ Arqada otırğanına eñ kemi 150- 200 jıl tolğan. Sırdan qwlağan, tu basta Ombı men Qızıljardıñ, onan soñ Esil men Nwranıñ boyın mekendegen nayman Tölegetaylar Şığısqa bettegen joq edi. Qabanbay jwrtınıñ az böligi 1790 jıldarı ğana Arqadan köterilip, birşama uaqıt Qarqaralı, Qazılıq, Şıñğıstaudı meken etedi. M. Tınışbaev aytatınday tek 1810 jıldarı ğana Şığısqa qozğaladı. Merey inimiz tarihqa işkerilese täuir bolar edi. Qubas at oqiğası Arqada bolğan jağdayt. Ol twsta Qabanbay eli Esil men Nwra boyın meken etkeni tarihi şındıq. Arqa töri batırdıñ äkesi - Qojaqwl, atası - Mämbet, tüp atası - Bayjigit tuğan, Qabanbaydıñ qasietti ot ornı.

Nwrtuğan Aytsapin, professor

Abai.kz

9 pikir

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 10335
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 18547
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 31839