Senbi, 23 Qırküyek 2017
Alaşorda 1477 9 pikir 13 Qırküyek, 2017 sağat 10:01

Qabanbay batırğa Qubas attı kim mingizdi?

Ğalamtordan «Qabanbay batırdıñ qazanatı – Qubas» degen maqalanı oqıp şığıp, eki wday küyge tüstim. Birinşisi, ärkim-aq Qabanbay batır turalı estigen, bilgenin ortağa salğısı keledi, söytip, Wlı batırdı zertteuge şama-şarqınşa üles qosadı. Bwl, ärine, oñ talpınıs. Ekinşi, Qarakerey Qabanbay batır naqtılı tarihi twlğa. Ertöstik, Kendebay, Ertarğın jaylı añız-dastandardı qwlaqqa jetken qalpında wsına beruge bolatın şığar. Sebebi, añızdıñ atı - añız. Biraq Qarakerey Qabanbay batır turalı jazğanda tarihi twrğıdan qanşalıqtı däldigine basa män berip otıru qajet. Osı jağınan alğanda maqala avtorı birşama qiğaştıqtarğa jol berip alıptı. Mwnı atap aytpasa bolmaydı. Sebebi, qazaq halqınıñ Qabanbay batırday ekinşi qaharmanı joq ekenin Mäşhür-Jüsip Köpey äulie atamız jüz jıl bwrın «Qazaqta Qabanbayday batır bolğan emes, bolmaydı» dep jazıp ketken.

Qabanbay batırdıñ nağaşı jwrtı Kereydiñ Balta taypası. Anası Qızıljar öñirinen başqwrttardı sıpırıp aydap şığatın ataqtı Baubek batırdıñ qızı, atı Näbilä eken. Jwrt Mämi atap ketipti. Bäybişesi-Hanbibi. Ol da osı taypadan. Kişi şeşemiz - Gauhardıñ  azandı  atı -Maysara eken, Babamız «Gauhar» atap ketipti. Ataqtı Malaysarı batırdıñ qarındası, arğın - Bäsentin. Bwl jağdayttar neşe ret gazet-jornaldarda jazıldı. Wrpaqtarı da osığan qol qoyğalı qaşan. Äulettik şejireleri de döp osınday.

Al, Merey inimiz Qabanbaydıñ nağaşısı dep jazağan bi Boranbay nayman-qarakereydiñ mwrın tabınan. Bwl jöninde ötken jılı maqala Abai.kz aqparattıq portalına jazğan edim. Ol kezde belgili jazuşı Qabdeş Jwmadilovtiñ qateligin körsetkenmin. «Äneu küni jazuşı Qabdeş Jwmadilov Qubas at turalı söylep qalıptı. Bwl «Daraboz» romanında da suretteletin, jazuşınıñ söz, qiyali şeberligin asa däripteytin ülken tarau. Qubas attı Qabanbay batırğa Boranbay bi Wlanbay-Bwlanbaylardan alğızadı dep jazadı jazuşı. Osı şın ba? Boranbay biden bes wl, ülkeni - Qoygeldi. Qoygeldiniñ bes wlınıñ ekinşisi - Janan. Janan da bes wl, ülkeni - Wlan, onan keyingisi - Bwlan. Keyin asa bayıp ekeuin de bay ataptı. Sonda Wlan men Bwlan Boranbay bidiñ şöbereleri. Bidiñ özi de Qabanbay batırğa ini tektes, onşaqtı jas kişiligi bar. Sonda Wlanbay men Bwlanbay Qabanbay batırdan beri desek - 80, arı desek - 100 jas kişi. Ekeui de Qabanbay batır baqilıq bolğan soñ tuadı. Onda qalay Wlan men Bwlan batırğa at sıylaydı?

Wlan men Bwlan äñgimesi eş meselege sıymaydı. Şındığı - Qubas mwrın işinen alınğan boluı kerek. Keyin şıqqan dastan sol twsta atı mälim Wlanbay men Bwlanbaylardı qosqan. Qabdeş Jwmadilov osı eki aranı ayırımğa tüsire almay qalğan da romanına qisınsız añızdı qosa salğan».

Merey inimiz Qabdeş Jwmadilovtiñ kitabinde ketken öreskel qatelikti sol qalpı qaytalaptı. Bizdiñ Qabanbay batır turalı söylegende añız, dastan, ädebi şığarmalardan tıs jüruimiz kerek deytinimiz osıdan. Mereydiñ jäne bir qateligi bar. Qabanbay batır Qubas attı mölşeri 1730 jıldarı keziktiredi. Tarbağatay osı kezeñderde qalmaqtan arılğan joq edi. Qazaqtıñ jetuine äli attay 80 jılday uaqıt bar. Osı tarihi sebepti Daraboz Qubastı Meyir inimiz aytatınday Tarbağatayda alğaş körui mümkin emes. Bwlay deu bası bütin qate. Ol twsta tört Tölegetaydıñ, Qabanbay eliniñ Arqada otırğanına eñ kemi 150- 200 jıl tolğan. Sırdan qwlağan, tu basta Ombı men Qızıljardıñ, onan soñ Esil men Nwranıñ boyın mekendegen nayman Tölegetaylar Şığısqa bettegen joq edi. Qabanbay jwrtınıñ az böligi 1790 jıldarı ğana Arqadan köterilip, birşama uaqıt Qarqaralı, Qazılıq, Şıñğıstaudı meken etedi. M. Tınışbaev aytatınday tek 1810 jıldarı ğana Şığısqa qozğaladı. Merey inimiz tarihqa işkerilese täuir bolar edi. Qubas at oqiğası Arqada bolğan jağdayt. Ol twsta Qabanbay eli Esil men Nwra boyın meken etkeni tarihi şındıq. Arqa töri batırdıñ äkesi - Qojaqwl, atası - Mämbet, tüp atası - Bayjigit tuğan, Qabanbaydıñ qasietti ot ornı.

Nwrtuğan Aytsapin, professor

Abai.kz

9 pikir
Сегіз сері 2017-09-17 20:48:38
Мен деген атпен шыққаннан сұрарым жазғаныңды ұқпай қалып тиісіп жаздым мысалы 5деп жазғанға айтарым мынау еді .Содан ары қарай айтарыңды жазсаң Ұғыныстықпен енен оқырман түсінетін дей .Арыстай бабамыз ескерусіз қалып жатқан да көзді тұман басады ғой ашудан айып болмасын мына бес деген х айуанға әйелің Екатерина 2 сияқты айғырменен ойнасы болғанан соң қубас атты жек көргенсің ғой түсінікті болды
Қайрат зарыпхан 2017-09-16 22:14:32
Қытайдың қазақ тарихына қатысты 3000 құжаты жария етілгенге жеткен соң кабдеш ақсақалдың көкжарлы барақ бабамыз туралы жазғандары да өтірік болып шықты. Сондықтан осы мақаланың авторы дұрыс айтқан. Қабдеш ақсақалдың айқандарына сілтеме жасап тарихты айту дұрыс емес. Менің нақты білетінім кеңес заманынан қалған қалдықтардың бірде біреуі шежірені білмейді. Арғықазақ мифологиясының не екенін де ұға алмайды. Қазақ хандығы ильяс есенберлин айтқандай құрылған жоқ. Барлығын жазушылар қ ұртады. Мекентас аға айтқандай олар өліп бітпей идеологиямыз оң алмайды. Мәселен мырзатай жолдасбек бұқар жыраудың қабанбайға айтқан асыл сөздерін абылай ханға айтты деп өткен де теледидардан көкіп отыр. Қубас қабанбайдан бұрын өзге қарай иесіз шауып келе жатыр жан тапсырған дейді. Қубас керейден құлагер қаратайдан алынған.
Сегіз сері 2017-09-16 20:57:24
Мен есектің көтіне ен сор маңдай хайуан мемлекеттік мәртебе жайында жазылуда есек долмасаң ойланбай миың сідікке толдыма мағана не туралы жазылған ежіктеп қарап жазу керек халықта мемлекетте бір ауыз дай қолдау керек Қабанбай бабамыз 10 жасында жетім қалғанда кім жеткізді қазірде сондай жағдайда К е ре йде батырда ақында данада сал сері де жетіп артылған соңы кешегі Сабит Мұқанов енді шатсаң артың қисаят сорлы
мен 2017-09-16 12:52:28
Бесіншіге, сен бейшара, тірі жүріп ешкімге керегің жоқ сорлысың, олген соң ертеңінде ұмытыласың.... Қабанбай халықтың рухы!.....Байқа, аузың қисайып қалмасын ....
сер ік Самарқанов 2017-09-14 22:23:18
)Қадірменді ағайындар Қабанбай -Ерасыл бабамызға қубас атты Абақ Керей дің ішінде Жантекей оның Сүйінбайдың екінші баласы Сәменбеттің уйірлі жылқы ішінен , қубас атпенен бірге Ер Жәнібек бабамызға керкөкті алғаны белгілі .Ал Қабдеш Жүмәділов кім әдебиетші ме әлде этногроф па .Соның тигізген кесірінен қарқадай бабамыз мәдени мұра бағдарламасына ілінген жоқ .Өйткені Қабанбай бабамыз қазігі қытайда жерленген деп мүйізін жерге тіреп болмай отыр .Оған мен мынаны айтпақпын біз Шығыста 2006 жылы Ақ Ертіс журналының 2 -кінші санында Ер Жәнібек атты мақала шығарттық 20-бетке жуық ,сонда айтылады кемеңгер ханымыз Абылай ханның бұйрығы жоңғардан азат етілген Шығысқа .Ер Жәнібек бабама елді қоныстандыру еді көштің алды Көкпектіге ШҚО қазіргі 1760 ,Арқадан хабар жеткен екен Қабанбай қайтыс болды деген суық хабар .Бармасқа нағашысы қымбат барайын десе Абылайханның берген бұйрығы қымбат жеткен жерінде отырып дұға бағыштап алға қарай көшті бастап жылжып кеткен көрінеді .Екінші айғақ 2012 жылдың сәуір айының ортасынан аса Павлодар дың Мойылды шипа жайында руы Арғын Назар есімді жігіт әңгіме арасында Қабанбай бабамыз жайында болғанда ,айтқаны Қабанбай бабамыз Есіл мен Нұра өзенінің жағасында жерленгені туралы етедегі Шағатай тілінде Қазіргі қытай архивінде бар екенділігі айтылды .Жасырын жерлеудің мақсаты ол кісінің қабірін ,Қырғыздар менен Қалмақтар дың жансыздары басын ұрлап кепек болған екен , Назардың айтуынша Арғын іште Найман сыртта болған дейді бұл әңгіме шындыққа жанасады .
Лескен 2017-09-13 19:31:57
Қабдеш аға мен камал ағаның дауынан соң өз бетіммен қаракерей-байжігіттердің Қабанбай батыр тұсындағы от орнын зерттеп көрдім. Өзім байжігіт ішінде Мәбет-Қожақұл-Едігемін. Қабанбай батырдың екінші ұлынанбыз. Тіл-әдебиет пәнінің ұстазы болғаным аса көп жәрдем жасады. Біздің қарттар аталарымыздың Тарбағатай, Алакөл, Зайсан маңына Арқадан, Есіл- Нұра арасынан көшкенін ұмытпапты. Қабанбай батыр дастандарын әлі күнге жатқа айтады. Үлкендеріміз де, біз де Қабдеш ағаның неге қаталасып жүргенін түсіне алмадық. мына мақала ой салды. Үлкендеріміз тірі тұрғанда бар білгендерін жазып алып қалуым керек екен.
Жарылқасын 2017-09-13 18:29:49
Риза болатыным- наймандар Қабанбай батырдың туғанынан бастап, бүкіл өмірін, мінген атына дейін сабақтастыра зерттеп келеді. Дауласса да, таласса да бабалары үшін қыруар жұмыс атқарды. қазақ батырларының арасынан Қабанбай атамыздай зерттелген ешкім жоқ. Басқалары аңыздан арыла алмай жатса Қабанбай батырдың нақтылы тарихи тұлғасын наймандар тарихи деректермен дәйектеп көрсетуде. Камал Абдрахманның жазуына қарасақ көркем екі роман, деректі сегіз кітап, екі пьесса, бірнеше поэма, оншақты ән жазылыпты, мултьфилм шығарылыпты. Оншақты ескерткіш Қазақстанда , Түркияда, Қытайда қойылыпты. Менің нағашыларым жарап тұр. Қабанбай нағашым қалай құрметтесе де лайық қазақтың Бас Батыры.
5 2017-09-13 17:50:54
сүйегі қурап қалған қу бас кімге керек.
керей 2017-09-13 16:50:33
Қабанбайдың керей қызынан туатындығы, жас кезінде де керей ішінде жүріп, ержеткенде найман ішіне келетіні - бұрыннан ауызекі әңгіме мен дастандар арқылы бекіп келген дүние ғой. Оны социализм заманындағы көбін ойдан құрап, иіп-қиған "тарихи шығармалармен" лайлауға болмас. Біздің керей рулары 1775-1890 жылдары Ертістің бойын игерген деп айтылады. Керейдің Арқадан Қалба, Тарбағатай,Сауырға ауғаны Тіленші бидің тұсында болған делінеді. Тіленші - Қаз дауысты Қазыбектің немересі. Найман рулары да керейлермен бірге қанат жайған жоқ па? 80 жыл емес, 50 десеңіз, сәйкесетін сияқты.

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 5879
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 12385
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 27063