Senbi, 23 Qırküyek 2017
Ruh 508 1 pikir 13 Qırküyek, 2017 sağat 10:35

Tarihı "Tirşilikten" bastalğan "Arqa ajarı" gazeti 100-ge toldı

Qazaq baspasöziniñ qalıptasu tarihı HH ğasırdağı qoğamdıq-sayasi ahualmen tikeley baylanıstı bolğanı belgili. Ğalım Beysenbay Kenjebaev bwl jöninde bılay dep jazdı: «HH ğasırdıñ basınan qazaq arasında oqu-ağartu jwmıstarı üdedi, qazaq intelligenciyası qwrala bastadı. Qazaq tilinde kitap bastıru, gazet-jurnal şığaru isi qolğa alındı, halıqtıñ sana-sezimi oyandı» (185 bet).

HH ğasırdağı alaş kösemsöziniñ mwratı – wlttıq ruhtı ösiruge, jastardı ğılım men tärbiege, izgilik pen parasattılıqqa şaqıru edi. Basılımdar qoğamdıq-sayasi oqiğalarmen ilesip, wlttıñ ruhani qajettiligin öteuge qızmet etti. «Ayqap», «Qazaq», «Jas azamat», «Tirşilik» siyaqtı alğaşqı baspasöz qarlığaştarı halıqtıñ közin aşıp, ruhani ömirine serpilis äkeldi. Bwl rette biz, qayratker twlğa S.Seyfullin negizin salğan «Tirşiliktiñ» tarihına toqtaludı jön kördik.

Gazettiñ tarihı 1917 jıldan bastaladı.  Bwl Aqmolada Qazaq komitteteri wyımdastırılıp jatqan kez bolatın. Bwğan qarsı wlt azamattarı halıqqa azattıq pen teñdikti alıp berudi közdegen «Jas qazaq» wyımın qwradı, sonımen qatar halıqtıñ sanasın oyatu maqsatında «Tirşilikti» jarıqqa şığaradı. «Tirşiliktiñ» şınayı tarihı, aldına qoyğan maqsatı, maqalalarınıñ taqırıptıq sipatı  S.Seyfullinniñ «Tar jol, tayğaq keşu» romanında däl surettelgen: «Qarip kelip «Tirşilik» degen gazet şığara bastadıq»(77 bet). Bwnımen qosa romanda 1925 jılı Taşkentte gazet tilşileriniñ bükilqazaqstandıq s'ezinde alaş qayratkeri Abdolla Baytaswlınıñ “Qazaq baspasöziniñ tarihı turalı” bayandama jasap, «Tirşilikke» qatıstı pikir bildirgeni aytıladı.

Zertteuşi Z.Tayşıbaydıñ «Mağjannıñ Qızıljarı» eñbeginde basılımğa qatıstı mınaday mälimet bar: «Soltüstik öñirdegi qazaq baspasöziniñ qalıptasuı degende Aqmolada 1917 jılğı säuir ayınan bastap, 1918 jıldıñ şildesine deyin şığıp twrğan «Tirşilik» gazetiniñ ornın körsetpese bolmaydı. Liberaldıq bağıt wstanğan bwl gazettiñ redaktorı jäne şığaruşısı Raqımjan Düysenbaev. Gazettiñ jwmısına qaladağı mektepterdiñ mwğalimderi Abdolla Asılbekov, Bäken Serikbaev, Säken Seyfullin siyaqtı azamattar qatıstı» (137 bet).

Bwdan keyingi «Tirşiliktiñ» tarihı da tağılımğa tolı. Ol 1928 jıldıñ 17 qañtarınan 1932 jıldıñ jeltoqsan ayı aralığında Aqmola okruginiñ «Jaña Arqa», onan keyingi 1932 jıldıñ jeltoqsanı men 1939 jıldıñ qaraşa ayında şıqqan «Kolhoz ekpindisi» jäne «Aqmola ekpindisi» «Stalin tuınıñ» keyingi jılnaması «Esil pravdası», «Tıñ ölkesi», «Kommunizm nwrı» degen ataularğa özgerip jarıqqa şığıp otıradı.

Täuelsizdiktiñ arqasında «Kommunizm nwrı» gazeti 1991 jıldıñ 26 qañtarınan bastap, «Arqa ajarı» bolıp şığa bastağan-dı. İrgesin Säken Seyfullin qalağan «Tirşilik» pen bügingi «Arqa ajarı»  aralığında jatqan jüz jılğa juıq  uaqıt kezeñderinde twtas bir däuirdiñ tınıs-tirşiligi jatır.

Ğasırlıq tarihı bar «Arqa ajarı» halıqtıq qoğamdıq-sayasi gazeti bügingi künde Aqmola oblısındağı wlt müddesin köksegen beldi basılım. Qazaqstannıñ ekonomikalıq, äleumettik, sayasi, mädeni ömirindegi jetistikteri men tabıstarı haqında saliqalı maqalalar jazu gazet tilşileriniñ bastı wstanımı. Gazet märtebesi men bedeliniñ  biik boluı aldımen, bilikti jurnalisterdiñ qajırlı eñbegi ekeni ayan. Är jıldarı «Arqa ajarınıñ» redakciyasın Aqmola öñiriniñ qalamı qarımdı, bilikti, käsibi tilşileri basqarıp kele jatır. 1991 jıldıñ 26 qañtarında Aqmola oblıstıq gazeti Arqa öñiriniñ kelbetin, tınısın, ünin bildiredi degen wstanımğa say gazetti «Arqa ajarı» degen jañaşa ataumen jarıqqa şığuına bastamaşı da, qozğauşı bolğan Oktyabr' Qayırwlı Älibekov edi. 1995 jılı tamız ayınan «Arqa ajarınıñ» bas redaktorlığına Jomart Safiwlı Äbdihalıq tağayındaldı. Ol baspasöz salasınıñ bilgiri, parasattı azamat twlğasımen ğana emes, filosofiyalıq ozıq oy-twjırımdardı twla boyına molınan siñirgen erekşe darın iesi bolatın. Bwdan keyin jazuşı-dramaturg Jabal Erğalievtiñ oblıs äkiminiñ 2005 jılğı 18 qañtardağı ökimimen «Arqa ajarı» gazetine bas redaktor bolıp tağayındaluı äriptes jurnalisterdiñ bağın jandırudıñ, şığarmaşılıq wyımdı tas-tüyin ortaq maqsatqa jwmıldırudıñ bastauı boldı.

Bügin de alıp ağalardıñ tälimin körgen täjribesi mol, parasattı twlğa, qarımdı jurnalist, qalamger-aqın Qayırbay Töreqoja bastağan gazet wjımı halıq igiligi üşin qajırlı eñbek etip, wlttıq baspasözdiñ damuına özindik ülesterin qosıp jatır. Säken Seyfullindey alaştıñ ayaulı azamatı negizin qalağan gazetti basqaru ülken märtebe, äri zor jauapkerşilik ekeni belgili. Bwl mindetti Qayırbay Töreqoja, Bayqal Bayädilov sındı Kökşeniñ ardaqtı azamattarı abıroymen atqaruda. Osı orayda, Redakciya wjımın 100 jıldıq toyımen qwttıqtay otırıp, şığarmaşılıq tabıs, isteriñizge bereke tileymin!  Alaş ruhı sizderdi ärqaşan qoldap jürsin!

Gülsezim TEMİRTAS, Astana qalası

Abai.kz

1 pikir
Қазақбай 2017-09-13 12:06:49
Сәкенге Рахмет! Оны бүгін табалап, қорлаушы жүзшіл, рушылдарды Сәкеннің әруағы атсын.

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 5879
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 12385
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 27063