Senbi, 23 Qırküyek 2017
Kökjiek 1079 1 pikir 13 Qırküyek, 2017 sağat 12:42

Men biletin - Abdolla

Ötken XX ğasırdıñ 60-70 jıldarı, qazaq eliniñ önerdegi şırqau däuiri desek, eşbir artıq aytqandıq bolmas. Önerdiñ qay salasın alsaq ta, ol teatr öneri bolsın, opera öneri bolsın (balet), tipti estrada öneri de, şarıqtau biigine wmtıluda edi. Oğan dälel teatrğa körermender bilet izdep kire almay sırtta twrsa, kirgenderi orın taba almay siresip twratın. «Ana –jer Ana», «Qobılandı batır», «Qan men ter», «Böltirik börik astında», «Qozı men Bayan», «Eñlik pen Kebek»... bwl tizimdi odan äri tize beruge bolar edi. Estrada önerine kelsek sol jıldar elimizge jarıq jwldızday jarq etip kelgen «Gülder», «Dos - Mwqasan» - ansambl'deri, Almatınıñ «Jas baleti» - halqımızdıñ atın odaqqa, odan äri şet elderge paş ete bastağan bolatın.

Osı önerlerdiñ işinde kenjeleu qalıp, bayau damısa da endi-endi qaz-qaz twrıp kele jatqan önerdiñ işindegi eñ mañızdısı kino öneri de, eñsesin köterip, qazaq eliniñ atınan söyley bastağan edi. Kino öneriniñ twsau keserin 1965 jılı şıqqan «Meniñ atım - Qoja», kesken edi.Qazaq kino tarihında alğaş ret älemdik dodağa qatısıp, Franciya eliniñ Kann qalasındağı kinofestivalde kişi altın medal'di jeñip alğan bolatın. Osı festival'de balalarğa arnalğan fil'mderdiñ eñ üzdigi dep tanılğan edi. Osıdan keyin bwl fil'm Kenes ökimetiniñ atınan älemdi aralap kete bardı. Köp uaqıt keşigip barıp öz tilimizge audarılıp dublyaj jasadı. Qoş deñiz. Osı alğaşqı qazaq fil'miniñ avtorları kim degen zañdı swraq tuarı sözsiz emes pe? Kinofil'mniñ köp aldında, balalar ädebietiniñ klassigi atanğan talanttı ağamız Berdibek Soqpaqbaevtıñ osı attas ömir bayandıq povesi düniege kelgen edi. Sol kitaptıñ jelisi boyınşa Berdibek ağamız scenariy jazıp, onı kino tilinde ekranğa şığarğan qazaq kinoöneriniñ birden-bir darındı twlğası Abdolla Qarsaqbaev bolatın.

Abdolla Qarsaqbaev 1926 jılı Almatı oblısınıñ Jambıl audanında malşınıñ otbasında düniege kelipti. Otbasındağı kenjesi Abdollanıñ anası oğan deyin 15 qwrsaq kötergen eken, köbi auırıp, aştıqqa wrınıp dünieden ötse, al, soñğı  ekeui  soğıstan  oralmaptı.  Soğıs  bastalğan  1941 jılı Jambıl audanınan Almatığa köşip keledi. Oğan deyin äkeci de dünie saladı. Sol jılı qazaqtıñ bolaşaq wlı kinorejisseri Abdolla Qarsaqbaev 14 jasqa toladı. Buını qatpağan jas balanıñ aldındağı ömiri äli belgisiz bwlıñğır edi. Kenet, 1943 jılı Almatığa bükil "Mosfil'm", "Lenfil'mder" köşip kelgennen keyin, balanıñ köñili kino degen tañğajayıp älemge auadı da ketedi.

Köp wzamay Almatıda Kinoakterler mektebi aşıladı da, Abdolla bala soğan oquğa tüsedi. Sol jıldar orıstıñ wlı rejisser, akterlerin körip,kinoğa degen qwlşınıs jas balanıñ ömirin şeşip bepedi.

Kinoakterler kursın oydağıday bitipip, 1950 jılı Bükil Odaktıq kinematografiya institutınıñ (VGIK) rejisserlıq fakul'tetine Ivan Pır'ev pen Mihail Çaurelidiñ şeberhanasına oquğa tüsedi. 1956 jılı oquın oydağıday bitirip, Almatığa "Qazaqfil'm" kinostudiyasına rejisserlıq jwmısqa keledi. Alğaşqı jıldar jas rejisser derektifil'mder tüsiredi. Kez kelgen syujettegi kinojurnaldarğa aralasıp, keyin äyteyip tabılğan jwmıstıñ bärin isteydi. Ol jıldar studiyada qoyılatın kinonıñ azdığınan bolar, rejisser Abdolla öziniñ jwldızdı jılın tabanı kürektey jeti jıl kütedi. 1963 jılı alğaşqı qoyılımı jartı älemdi aralağan "Meniñ atım Qoja" fil'mi qoyuğa mümkindik aladı. Sodan keyingi fil'mi "Qilı kezeñ" (1966 jılı), 1968 jılı tüsirgen "Balalıq şaqqa sayahat" fil'mi scenariın jazğan tağı da Berdibek Soqpaqbaev ağamız. 1971 jılı Fani Mwratbaevtıñ ömirine arnalğan "Bizdiñ Ğani" fil'mi Qazaqstan Lenin komsomolı sıylığına ie bolğan bolatın. 1974 jılı tücipgen "Jüyrik bolsañ, ozıp kör" fil'mi, 1977 jılı "Alpamıs mektepke baradı" fil'mi de Rigada ötken festival'da balalar fil'mderi arasında bas jüldege ie boladı. Bwl fil'mderdiñ qay-qaysı bolmasın balalar taqırıbına arnalğan fil'mder edi. Rejisser Abdollanı basqa bip qırınan körsetken fil'm, ol "Daladağı quğın" ("Pogonya v stepi") 1979 jılı tüsirilgen. Bwl fil'm 1981 jılı Duşanbede ötken Bükilodaqtıq kinofestival'de arnayı jıldıñ eñ üzdik äptisi degen qwrmetke ie bolğan. Bastı rölde ol kezdegi jas ärtis, qazirgi, Qazaqstannıñ halıq äptisi Doshan Joljaqsınov jäne ol kezde mektep qabırğasında oqıp jürgen qazir belgili aktrisa Gülnar Dosmatova bolatın. Bwl jerde tağı bip ayta ketetin närse Abdolla ağamızdıñ ärtic tañdaudağı köripkeldigin de atap ötken dwrıs jäne är fil'mderinde jaña twlğa, jaña talantqa jol aşıp otıru oğan parız siyaqtı edi. Kerek kezinde öziniñ oyın tolıq jetkize alatın, aytqanınan qaytpaytın ötkir de qaysar minezge bay edi. Keyde sol qaysar minez köp jağdaylarda bilik basında otırğan älde kimderge wnamay, ärqaşan özine tiesili zañdı sıbağasın ala almay jüretin sätteri de bolğan. Keyin oylap qarasam Abdolla rejisser tüsirgen fil'mderdiñ kez kelgeni är jıldarda ötken jarıstardan qwr alaqan qaytpağan eken. Biraq sol fil'mderdiñ qızığın kim kördi, atağına kimder ie boldı, ol öz aldına bölek äñgime. "Daladağı quğın" fil'mnen soñ arağa 5 jıl salıp tağı da balalar taqırıbına arnalğan "Balalıq şaqtıñ kermek dämi", fil'min tüsiredi. Mwnda da qazaqtıñ birtuar darındı rejisseriniñ ärbir tüsirgen kinosı qazaq kinematografiyasınıñ altın qorına aynaladı. Abdolla Qarsaqbaev ömiriniñ soñı köbine aytıs-tartıs, kedergisi köp qayşılıqtardan twrğan. Al, Abdollanıñ ömirde qanday adam bolğanın bir Allanın özi ğana biledi. Bwl swraqqa jauap beru, Abdollamen birge jwmıs istegen, äri jete tanıs bolğan azamattardıñ adamgerşilik parızı boluğa tiis. Abekeñ sekildi kez kelgen önerdiñ iri twlğalarınıñ ömiri, qalay ayaqtalğanın qatıgez XX ğasır jaqsı biledi. Bwrın "Meniñ atım Qoja", "Balalıq şaqqa sayahat" fil'mdernen bastap biletin bwl kinorejissermen tanısudıñ säti 1974 jılı tüsken edi. Osı jılı Äbekeñ oqığan kino institutınıñ, orıstıñ äygili kino akteri "Çapaev" fil'mimen atı älemge äygili bolgan Boris Baboçkinniñ şeberhanasınan bitirip kelgen jas akterlermen kezdesu jasap (kino üyinde) bärimizge tabıs tilep, öziniñ kezekti fil'miniñ alğaşqı bayqau tüsirlimine şaqırğanı esimde. Sol jılı biz Qazaqstannıñ är tükpirinen jinalğan 13 qız-bozbala bitirip kelgen edik. Bwl fil'mge bizdiñ işimizden kimder tüskeni anıq esimde joq. Esimdegisi - qazaqtıñ wlı ärtisteri Kenenbay Qojabekov pen Qanıbek Bayseyitov. Al, Abdolla ağamen etene jaqın tanısqanım 1978 jılı kinostudiyanıñ dublyaj zalında bolatın. Wmıtpasam tüski sağat ekiler şamasında Äbekeñ qolında dorbası, auzında temekisi, asa bir jaqsı köñilde eken, kelip äldekimderdi izdediOylağan adamdarın taba almadı-au deymin kenet mağan karap:

Äy, sarı bala neğıp otırsıñ, qauırt jwmısıñ bolmasa menimen jürseñşi dedi de zıtıp ala jöneldi. Mınaday wlı adamnıñ özi şaqırıp twrğanda, barmay jın wrıp pa, artınan twra jügirdim. Qasımda menimen birge oqığan Baqıt Seyitov degen jigit te bar. Äbekeñ sol tte-aq tömen tüsip ülgeripti. "Qazaqfil'm" kinostudiyası ol kezde 8-mart köşesimen Komsomol köşesiniñ qiılısında bolatın. Äbekeñ jetkizer emes, ne toqtamaydı, bet alısı Gor'kiy parki. Bir kezde toqtap, temekisin tastap, tağı bir temekini twtatıp jatqanda Bakıt ekeumiz de quıp jettik-au äytäuir.Barısımen:

— Assalaumaleyküm, Äb-ağa deyik ekeumiz eki jaqtan, "Uağaleykum, jüriñder", — dedi park jaqtı nwsqap. Sol kezde bayqadım ayağında etik, üstinde bir könetoz teriton kiip alıptı, jürisi öte şapşañ. Parktiñ işinde bir ülken sırahanağa kelip jayğastıq. Kün keremet bop twr, adam öte köp eken. Ağamız:

— Al, ärtister, bügin birjaqsılap dem alayıq, — dedi kezek-kezek qarap. Qolındağı dorbadan bir-eki qatqan balıjäne sürlengen qol basınday qazını alıp üsteldiñ üstine qoydı da 3 grafin sırağa swranıs berdi. Sıra keldi. birneşe stakandı kezek-kezek tastap jiberip:

— Şöldep qalıppın ğoy, — dep rahattanıp temekisin twtata bastadı. Sol kezdesu men üşin osı künge deyin oydan ketpes erekşe kezdesud sätindey körinedi. Qwday qalasa tağı birülken fil'm aanın, sonı tüsiru üşin köp jerlerdi aralap körip jürgenin, osı jolı Taldıqorğan oblısın aralap qaytqanın, äri kerekti nısananı taba almay jürgenin ayttı. Ol, fil'mn atı "Bandıquğan Hamit" bolatının sol jolı estip edim.

Äbeknbüngi köñil küyin bayqap, osınday bir aşıq-jarqın otırıstı paydalanıp jaqın tanısqım kelip özimniñ qaydan ekenimdi, şıqqan tegimdi ayta bastadım. Abdolla ağa sözimdi bölmey öte bir meyirbandıqpen tıñdap, kenet:

— Şayahmet, sen mağan wnap otırsıñ, bwdan keyin mağan habarlasıp twr. Mağan ini bolasın, — dep edi.Osı jolı Almatı oblısınıñ Kegen audanında "Kölsay" degen köl bar ekenin, bizdiñ auıl jaqñ tabiğatı öte tamaşa jäne kino tüsiruge äbden layıqtı ekenin, Şarın degen özende "Körtoğay" degen toğaylı say barın aytıp, "tüsiretin jerdi sol jaqtan izdemeysiz be?" dep bar sırımdı jayıp saldım. Satı degen auılda tuıp öskenimdi, sol auılda äke-şeşem twratının aytıp qonaqqa şakırdım. Äbekeñ öte riza bolıp kelisimin bergendey boldı. Köp wzamay Äbekeñdi ertip men öz auılıma keldim. Bwl bir wmıtılmas künder edi. Meniñ äkem Imaşpen ekeui tüydey qwrdas bolıp şıktı. Äkem auılğa ğana emes audanğa, qala berdi oblısqa belgili wstaz bolatın. Qazir oylasam sol jılı ekeui de eludegi jigit ağaları eken ğoy. Ädettegidey qonaqkäde jasap qoy soyıldı, wlı rejisserdiñ qwrmetine arnalıp qonaq şaqırıldı. Kişigirim toy boldı. Neşe türli äzil-qaljıñdar aytılıp, artı küyge aynalıp, ayağı kezdesuge wlastı. Äbekeñe auıl mwğalimderi, meniñ tuğan-tuıstarım, ağalarım neşe türli swraqtar qoyıp atın tek sırttay ğana estitin ataqtı rejisserdiñ qolın alıp jaqın tanısqanına mäz bolısqan edi. Sol keş tün aua bitip, ertesi sol tobımen kinostudiyanıñ “Uazik” maşinasımen “Kölsay” köline jürip kettik. Bayqaymın eki qwrdastıñ äñgimeleri jarasıp, bir-birimen erkin söylesip otır. Özenniñ basında da keşke deyin dem alıp, balıq aulap, bir keremet kündi ötkizip qaytqanbız. Abdolla ağa tabiğatqa tamsana qarap, meniñ äkeme qaljındap kelesi kinomdı osında tüsirem Imeke, qwday qalasa bir röldi sağan berem dep qwrdasın mäz etkeni äli esimde. Meniñ äkem sol künderdi esine alıp, aytılğan sol sözdi äli künge wmıtqam joq dep otıradı. Eki künge sozılğan demalıstan keyin bizdiñ audan ortalığımız Kegen arqılı biraz jerlerdi aralap Almatığa oraldıq. “Körtoğay” şatqalın körip keyin arnayı operator jäne suretşilermen kelem dep belgige alıp qoydı. Aytqanınday, köp keşikpey “Daladağı quğın” fil'mi meniñ elimde, qazirgi älemge äygili bolıp otırğan Şarın şatqalında tüsirilgen edi. Osı fil'mde men de şağın bir röl oynağanmın. Uaqıt öte, kelesi fil'mge deyin 2-3 jıl ötti-au deymin, Äbeken tağı bir kino qoyılım aldı. Uäde boyınşa inisi bolğan mağan da bir ülkendeu röl tidi. Wmıtpasam bwl fil'mniñ atı “Qasqaldaqtıñ qanı” bolatın. Bwl jolğı kinotüsiru tobı, osı Almatı oblısı Wyğır audanına qarastı “Ketpen” degen eldi mekenge attandıq. Bwl fil'mniñ bastı rölderinde elimizge tanımal ärtister: Qwman Tastanbekov, Twñğışbay Jamanqwlov, t.b. bar edi. Ädette kino tüsiruşiler tolıq kelgen kezde twsau keser toy jasalatın ädet bar. Bir küni qoy soyıp äbden toylap, söz arasında Äbekeñ sol kinoğa qatısatın barlıq adamdarğa tabıs tiledi. Sonımen kino tüsirilim bastalıp ketti. Tağı da bandı, atıs-şabıs, tañnıñ atısı künniñ batısına deyin qızu jwmıs. Keşkisin toy. Söytip, bir ayday uaqıt ötti. Äbekeñ mağan bir küni mınanday tapsırma berdi, sol küni säl özi köñilsizdeu eken. Mağan: “Şayahmet maşinağa min de, ana kolhozdağı öziñe tanıs ağañnan bir jaqsı qoy äkel, bügin bir toylaymız” dedi. Sol küngi ne toy ekeni esimde joq. Mümkin Äbekeñniñ tuğan küni me? Men kolhoz bastığımız – S.Äşimbaevqa barıp qoy swrauğa kettim. Men ketkennen keyin kinostudiyadan biraz bastıqsımaqtar kelip tekserip, kinonı tüsirudi toqtatadı da, tüsirilgen materialdardı alıp Almatığa tayıp twradı. Men kelgen kezde bäri de del-sal bolıp meni asığa kütip otır eken. Ne isteu kerek, boları boldı, qoy keldi, al kep toylayıq...

Osı jolğı soqqı, Äbekeñ üşin ömirindegi köp soqqılardıñ eñ qattısı boldı-au dep oyladım. Keyin bildim, sol tws Äbekeñniñ artınan şıraq alıp tüskenderdiñ qwdayı bergen tws eken. Soğan sıltau izdep adamdı qaralaudıñ eñ şarıqtau şegi bolsa kerek. Sonımen kinotop taradı. Birneşe ay istelgen eñbek zaya ketti. Köp qarajat bosqa şaşıldı, Äbekeñniñ dwşpañdarınıñ qwdayı berdi. Tabiğatında twyıq adam, Äbekeñ köpke deyin bizge köringen joq. Sol fil'm keyin basqa rejisserge berilip, basqa atpen, jäy, ortaqol ğana kino bolıp şıqtı. Sol oqiğanı qoldan jasağandar äli künge kino salasında qızmet jasap jür. Talanttı olar basqa jaqtan, batıstan, Amerikadan izdeydi. Wlttıq kinonıñ maqtanışı bolğan Abdolla rejisserdiñ qısqa ömiri de özi tüsirgen kinolarınday şım-şıtırıq edi. Özi aytqanday ärbir kinosı kinofestival'derde jülde alsa da rejissersiz yağni Äbekeñniñ qatısuınsız ötetin edi. Ol da bir qoldan jasalğan sayasat şığar. Festival'ge Abdollan'ñ fil'mi ötedi, özi joq, ne qattı auırıp jatır nemese taba almadıq degen sıltaular ünemi onıñ jolın kes-kestep jüretin. Qaybir sätterde tipti Äbekeñ bwl dünieden äldeqaşan ötip ketken degen de habarlar taratqan eken. Onı özi birde: — Meni bwlar talay ret öltirdi de ğoy, — deytin. Bir jılı Äbekeñ Allanıñ qoldauımen alğaş ret Taşkende ötetin “Aziya jäne Latın Amerikası” kinofestivaline qonaq retinde qatısıp, (qay jılı ekeni esimde joq) bir şattanıp, qanattanıp kelgeni äli künge köz aldımda. Qolında “Jaña fil'm” jurnalı, sol jurnaldı festival' künderinen jazılğan maqalalar men fotosuretter bar eken. Sol nömirde Äbekeñniñ Indiyanıñ ataqtı akteri äri rejisseri Radj Kapur ekeuiniñ suretin basqan maqala jazılğan eken. Ekeui qwşaqtasıp mäz-mäyräm bolıp otır. Ekeui de qap-qara mwrttı, mine, wqsastıq, mine, kezdesu, Abdollağa ol kisi sol kezdesude:

— Siz turalı men jaqsı bilem, “Meniñ atım — Qoja” fil'min körgen soñ-aq sizdi körgim kelip izdestirip, sizben tanısqım kelgen, biraq sizdi bwl düniede joq degen habar alğam. Ol, qalay? Mine, qızıq, mine, ömir, siz köp jasaydı ekensiz, — dedi.

Eki eldiñ wlı rejisserleri osılay tanısıp, dos bolğan edi. Ne turalı söyleskenderi, ne jaylı keliskenderi bir Allağa ğana ayan. Abdolla öziniñ qısqa deuge bolmas, ortaşa ğana sanalı ömirin qazaq balalar kinosınıñ sara jolın salıp ketuge arnalğan birden-bir iri rejisser. Ömiriniñ köbi tartıspen, aytıspen, qılışınan qan tamğan keñes däuiriniñ qıspağında ötse de öziniñ suretkerlik oyın tüsirgen är fil'mde däleldey alğan wlı twlğa. Äbekeñniñ artında qaldırğan kino tuındılarımen äli talay wrpaqtardıñ sana- sezimin, oy-jüyesin tärbieley beretini sözsiz.

Şayahmet Imaşwlı, QR kino qayratkeri

Abai.kz

1 pikir
ж.көкбөрі 2017-09-13 14:32:24
Шаяхметтің бұл Абдолла марқұм туралы естелігі шынайылығымен, ойын терең де мәнді жеткізе білуімен ерекшеленетін тамша шығарма екен! Авторға табыс тілеймін! Айтарың көбейсін!

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 5879
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 12385
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 27063