Särsenbi, 18 Qazan 2017
Ädebiet 909 3 pikir 3 Qazan, 2017 sağat 12:10

Fol'klor - halıqtıq tärbieniñ ozıq ülgisi

Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti N.Ä. Nazarbaev öziniñ «Qazaqstan jahandıq ahualda: ösim, reformalar, damu» attı 2015 jılğı 30 qaraşadağı Qazaqstan halqına Joldauında «Memlekettigimizdiñ twğırın mızğımastay nığayta tüsu üşin bizge äli talay ötkeli kürdeli, ökpegi köp bwralañ joldardan ötuge tura keledi», - dep eskertken bolatın. Äsirese, ärbir kün terrorlıq aktiler men ondağan adamdardıñ qaza tapqandarı turalı habarlardı  jetkizetindigin ayta kelip, büginde halıqaralıq terrorizmniñ älemge eleuli qater töndirip twrğandığına ülken alañdauşılığın bildirdi. Elbası aytqanday, jaña jahandıq ömir şındığınıñ sın-qaterlerine biz özimizdiñ naqtı mümkindikterimiz negizindegi birtwtas is-qimıl strategiyasın qarsı qoyuımız kerek. Bwl rette ärbir Qazaqstandıq bey-jay qalmay, öz ülesin qosqanı jön.

Üstimizdegi jılı Aqtöbede, Almatıda jan tünşigerlik oqiğalar bolıp, jat ağımmen sanası ulanğan key otandastarımızdıñ teris äreketterinen aptalday azamattar opat boldı. Jastardıñ sanasınıñ jat eldiñ sayasatımen ulanuınan, aram piğıldı ortanıñ ıqpalınan şığa almay, öz dininde, dilinde joq äreketterge şimirikpey baruınan tärbiedegi aqtañdaqtardıñ saldarın köremiz. Osıdan kelip, jastarğa, äsirese büldirşinder men jetkinşekterge wlttıq qwndılıqtarmen suğarılğan wlttıq tärbie beru kerek degen qağidanıñ dwrıstığı däleldene tüsedi.

Adam balasın basqa tirşilik ielerinen erekşelendirip twratın qasietterdiñ birine onıñ qiyalday aluın jatqızuğa boladı. Öytkeni adam qiyaldau arqılı sırtqı dünie zattarı men qwbılıstarınıñ sub'ektivtik obrazdarın qaytadan jañartıp, öñdep, adamğa ğana tän psihikalıq üderis twrğısınan model'dendire aladı.

«Jaratılıstıñ qwşağında, meruert sebilgen kök şatırdıñ astında, hoş iisti jasıl kilem üstinde, künmen birge külip, tünmen birge tünep, jelmen birge jügirip, aldındağı malımen birge örip, sarı sayran dalada twrıp ösetin qazaq balasınıñ qiyalı jüyrik, ötkir, tereñ boluğa tiisti» dep Mağjan Jwmabaev aytqanday, qazaq halqınıñ qiyal älemi nebir swlu da kesek beynelerdi ömirge äkeldi. Qiyal adamnıñ barlıq psihikalıq qwbılıstarımen wştasıp jatadı. Ol äsirese, oylau jäne erik tärizdi üderistermen tığız baylanıstı. Öytkeni alğa qoyğan maqsattı josparlap, jüzege asırudıñ joldarın qiyalsız izdeu mümkin emes. Oylau belsendiligi adamdı şığarmaşılıq äreketke jeteleydi. Al onday äreket qiyaldıñ öte küşti damuın qajet etedi. Bala qiyalındağı fantastikalıq obrazdardıñ özi onıñ tanımın keñeytetindigi, qoğamdıq täjiribeni meñgeruge jağday jasaytını, mwnıñ özi balanıñ psihologiyasına qattı äser etetini turalı psihologiyalıq zertteu eñbekterinde aytılıp jür [1].

Qazirgi tañda jalpı bilim beretin mektepterdiñ damuında jağımdı özgerister jäne oqıtu men tärbieleu isiniñ wtımdı jaqtarı aşılıp jatqanımen, oquşılardıñ jeke basınıñ şığarmaşılıq jaqtarına tereñ üñile bermeymiz. Mektep oquşılarına ädebiettik oqu sabaqtarında jazba jwmıstarın orınday otırıp, tildik qwraldardı öz täjiribesinde paydalana biludiñ ğılımi-ädistemelik joldarın körsetip, oyın jüyeli türde dwrıs ayta jäne jaza alatınday etip üyretu – bügingi zaman talabı. Mwnıñ sebebi, birinşiden, til – adam mädenietiniñ, intellektisi men jan-jaqtılığınıñ körsetkişi bolsa, ekinşiden, öz oyın baylanıstırıp aytu jäne jazu balanıñ basqa adamdarmen erkin qarım-qatınas jasauına mümkindik beredi. Basqalarmen qarım-qatınastıñ tartımdı, sätti boluı adamnıñ öziniñ oyın qanşalıqtı erkin,  tiyanaqtı, jüyeli türde jetkizuine baylanıstı.

Alayda, mektep oquşılarınıñ qazaq tilin jetkilikti därejede meñgermeui, auızşa söyleumen birge tildik qatınastıñ kürdeli türi - jazbaşa söyleudi qatar alıp jüre almauı jii kezdesetin qwbılısqa aynaldı. Mwnıñ bastı sebebi retinde oquşınıñ şığarmaşılıq qabileti deñgeyiniñ tömendigin, qiyal üderisiniñ dwrıs qalıptaspağandığın atağımız keledi. Abay Qwnanbaywlınıñ “…jan quatı äuelden kişkene ğana boladı. Eskerip baqqan adam ol quatın zoraytadı, eskerusiz qalsa, ol quattar joğaladı, ne az-mäz närse bolmasa, ülken eşnärse jaramaytın boladı. Adam işip-jep tän quatın ğana oylamay, jan quatın da jetildirui üşin qam jeui kerek” [2] - dep twjırımdağanınday, mwğalim oquşınıñ jan quatın arttırudıñ joldarın izdey bilgeni dwrıs. Al oquşılardıñ jan quatın arttıratın, halqımızdıñ san ğasırlıq twrmıs-tirşiliginen mälimet beretin, wlttıq mädenietimizdiñ deñgeyin körsetetin asıl qazınalarımızdıñ biri – fol'klorlıq mwralarımız. Osı mwralarımızğa tereñ boylağan adam el tarihınan mol mağlwmat aladı. Bir qarağanda qiyal düniesi bolıp körinetin fol'klorlıq şığarmalarda halıqtıñ tarihı, nanım-senimi, dünietanımı turalı qanşama qwndı mälimet bar. Qarapayım, qiyal aralas küyde äsireley surettelu fol'klorlıq şığarmalardıñ özindik erekşeligi bolıp tabıladı. Alayda osı oqiğalardıñ tüp negizinde jiti qarağan adamğa aşılatın tereñ mağına, qwpiya sır men astarlı älem jatır.

Halıqtıñ ruhın köterip, tilimiz ben dilimizdi saqtap qaluğa kömektesetin qwraldardıñ biregeyi – ata-babalarımız miras etken mädeni igilikter.  Jas wrpaqtı öz eliniñ patriotı etip tärbielep şığaru, jas örkenniñ şabıtı men darınınıñ aşıluına jağday jasau, sonday-aq olardı bäsekege qabiletti azamat etip dayındau – ağa buınnıñ bastı maqsatı.  Bwl maqsatqa jetu üşin beriletin tärbie wlttıq dästürlerge süyenip jürgizilui tiis. Wlttıq qwndılıq mäselesi söz bolğanda halıqtıñ san ğasırlar boyı jinaqtağan altın kömbesi – halıq auız ädebietine toqtalmay ötu mümkin emes. Öytkeni «söz qadirin – öz qadirim» dep wqqan ata-babamız tili men diline, wrpaq tärbiesine qatıstı körgen-tüygenderin, nasihat-önegesin halıq auız ädebieti arqılı miras etip otırğan. Atı aytıp twrğanday, halıq auız ädebietiniñ altın sandığı atadan balağa auızşa jetkizilip, asıl mwranıñ qasietti kilti jatqa aytu arqılı tabıs etilip keldi. Bertin kele, el işindegi kökirek közi aşıq sauattı azamattar bwl kömbeni hatqa tüsirip, ğasırlar qoynauında jasırınıp qalmaudıñ jañaşa jolın taptı.  Qazirgi elektrondı aqparat aludıñ joldarı keñeyip, kitap oqu jağı kenjelep otırğan zamanda «el qazınası – eski sözimizdi» zamana köşimen birge alıp jüru üşin tom-tom kitap şığaru jetkiliksiz. Bügingi fol'klortanuşılardıñ aldında qwndı mwralarımızdı jastardıñ sanasına siñirtudiñ jañaşa joldarın tabu mindetteri twr.

Balanıñ sanasına mul'tfil'mder arqılı siñip jatqan jat obrazdar oyınşıq türinde qolına wsınılıp, qiyal älemin jaulap aladı. Balalarğa arnalğan baspa önimderindegi türli-tüsti suretter arqılı säbidiñ dünietanımına aralasıp, süyikti keyipkerine, elikteytin pirine aynaladı. Hat tanığan jetkinşek, ärine, tärbielik mäni zor qazaq fol'klorınıñ nwsqaların emes, säbi küninen sanasına tanıs bolğan keyipkerler turalı aqparattardı izdep oqidı. Söytip türi qazaq bolğanmen, tanımı jat wrpaqtar legi qalıptasadı

Ğılım men tehnika qarıştap damığan bügingi örkenietti zamanda ötken qwndılıqtarımızdan qol üze bastağanımız – aşı şındıq. Mwnıñ bir sebebi qazaq fol'klorlıq mwralarınıñ ğalamtor betinen, internet keñistiginen tiisti ornın ala almay jürgendiginde. Innovaciyalıq tehnologiyalardıñ jetistigin paydalana otırıp, qolda bar mwralarımızdı jastar arasında nasihattau bügingi tañdağı özekti mäselelerdiñ biri bolıp tabıladı.

Qazaqtıñ wlttıq  bolmısı, tili, mädenieti, tarihı atadan-balağa miras bolıp kele jatqan batırlar jırlarında, ğaşıqtıq qissa dastandarında, tarihi öleñderi men jırlarında saqtalğan. Fol'klorlıq keyipkerlerdiñ portretterin jasau jastardıñ ğana emes, wlttıñ ruhani mwrasın tanıp-bilsem degen  kez kelgen adamnıñ qiyal älemin qanattandıradı.

El arasında keñ tarağan, qazaq fol'klorınıñ qwndı jädigerleri bolıp tabılatın batırlıq jırlar, ğaşıqtıq jırlar, tarihi jırlarda jastarğa ülgi bolar birizdendiriletin bas qaharmandar jeterlik. Atap aytqanda, batırlar jırı boyınşa «Alpamıs batır», «Qobılandı batır», «Qambar batır», «Er Tarğın», «Er Töstik», ğaşıqtıq jırlar boyınşa «Qozı Körpeş – Bayan swlu», «Qız Jibek pen Tölegen», «Läyli-Mäjnün», «Qalqaman-Mamır», «Ayman-Şolpan», tarihi jırlar boyınşa «Edige batır», «Er Sayın», «Şora batır», «Arqalıq batır», «Dosan batır» turalı jır-dastandar bügingi tañda öziniñ körkemdik quatın da, tärbielik mänin de, estetikalıq idealın da joyğan joq.

Batırlar jırınıñ ğaşıqtıq jırlar men tarihi jırlardan janrı jağınan ğana emes, keyipkerler portretin somdauı jağınan da aytarlıqtay erekşeligi bar. Mäselen, batırlıq jırdağı bas keyipkerdiñ beynesin berude jırşı batır kelbetin onıñ is-qimılı arqılı ğana emes, ğaşıq jarı, astındağı twlparı arqılı da aşadı. Batırdıñ qarsılası da osal jau emes.

Batırlıq jırlar oqırmanğa wlttıq ruh berumen birge, etnografiyalıq aqparattardı da beredi. Keyipkerlerdiñ kigen kiimin, qaru jarağın, twlparınıñ er-twrman, äbzelderin sipattau arqılı jırau oqırmen nemese tıñdarmandı sol tarihi däuirge jeteleydi.

El arasında tarağan ğaşıqtıq jırlar men qissa-dastandardıñ köpşiligi şığıstıq sarındağı tuındılar. Sonıñ biri - «Läyli-Mäjnün» dastanı. Onıñ birneşe nwsqaların şığıs şayırları jırlağan. Bwl qissanıñ qazaq tilindegi nwsqaları da mol. Jırdıñ qazaqı nwsqasınan sol kezdegi qazaqı tanımdı, eldiñ dini nanımın ayqın añğaruğa boladı.

Al tarihi jırlarmen tanısu arqılı tarihi şejireler men oqiğalardıñ tizbesi köz aldıñızdan ötedi. Tarihi twlğalarğa qazirgi berilip jürgen bağanıñ ara salmağın tüsinuge järdemdesedi.

Qazaq fol'klorındağı bas qaharmandarmen öskeleñ wrpaqtı  tanıstıru jastardıñ köne mwranı biluge degen talpınısın arttırıp qana qoymay tübi bir türki älemene de erkin boylauına da jol aşadı. Qazaq fol'klorınıñ qwndı mwraların nasihattau halqımızdıñ qorşağan älemdegi zattar men tabiği, äleumettik qwbılıstar turalı nanım-tüsinigin bügingi wrpaq jatsınbay qabıldauına septigin tigizedi degen senimdemiz.

Saya Ağanasqızı Iteğwlova, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı, Ş.Şayahmetov atındağı tilderdi damıtudıñ respublikalıq üylestiru-ädistemelik ortalığı Äleumettik lingvistika böliminiñ basşısı.

Abai.kz

 

 

 

3 pikir
Есенгелді 2017-10-11 09:40:45
Фольклор біздің бай қазынамыз, әйтседе осы байлықты ұлттық мүдде үшін, келешек ұрпақты тәрбиелеу үшін бірде-бір педагог, ғалым, тарихшы өздерінің жұмыстарында МАРДЫМДЫ пайдаланып жүрген жоқ. Баяғы енжарлық. 1992-жылдан бері қарайғы жылдары дүниеге келген жастар бізде ертегілер мен аңыздар, әлемдік деңгейдегі персонаждар бар екенін білмейді. Осыдан кейін келіп ЕЛІКТЕУШІЛІК пайда болады.
Қанат Жанашұлы 2017-10-04 12:55:40
Ұрпақтарымыз бастауыш сыныптардан осы ұлттық фольклормен ауыздану керек-ақ. Жаңа дүние жасамай-ақ осы бай әдеби қазыналарымызды ұсынған дұрыс. Қазақ тілінің мәйегі мен уызы осы халықтық жырларда жатыр, осымен ауыздануы керек. Әлемнің көптеген елдерінде бар нәрсе, өздерінің ұлттық аңыз-жырларынан бастайды. Дұрыс қозғалған мәселе. Рахмет.
С 2017-10-03 13:36:43
Бəрі дұрыс ау ойыңыз.алайда мектеп оқушыларының қазақ тілін жеткілікті дəрежеде меңгермеуі ауызша сөйлеумен бірге тілдік қатынастың күрделі түрі жазбаша сөйлеуді қатар алып жүре алмауы ,-делініпті тексте -қайдағы күрделі тілде сөйлеуді үйренеді-ұйінде де түзде де шұбарала тіл естіп өссе,ана тілінің уызына жарытпай 3тілді 1сыныптан тықпаласа.шынымен де дұрыс айтқан ақын"мың өліп мың тірілген ,-деп қазақ тілінің жаулары əлі соңынан қалмай тұншықтырумен келеді.70жыл советтер жоқ қыламыз деп жанталасты.əлі де көзге көрінбейтін жаулар соңынан қалмай келеді.

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 7634
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 14855
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 28930