Seysenbi, 19 Jeltoqsan 2017
Mäñgilik el 1522 5 pikir 10 Qazan, 2017 sağat 08:50

El erteñiniñ bastauı - ruhani jañğıru

Elbasımız N.Ä.Nazarbaevtıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» bağdarlamalıq maqalasında körsetilgen «Jahandağı zamanaui qazaqstandıq mädeniet» jobasın negizge ala otırıp, «Äziret Swltan» memlekettik tarihi-mädeni qorıq-muzeyi Mäñgilik El ideyasın wstanğan wltımızdıñ tarihı men mädenietin, ruhaniyatın nasihattau jwmıstarın  tıñ serpinmen qolğa alıp otır.

Bügingi tañda atalmış joba ayasında atqarılğan jwmıstar öziniñ oñ nätijesin berip otır. Qanşama  tarihi nısandardıñ ornı anıqtalıp,  arheologiyalıq zertteuler jürgizilip, tarihi orındarğa aşıq aspan astındağı ekspoziciyalar qwruğa mümkindikter aşıluda. Arşılğan nısandardı qalpına keltiru el igiligine asıru maqsatında «Äziret Swltan» memlekettik tarihi-mädeni qorıq-muzeyi aumağında ornalasqan «Han ordası», «Han meşiti» orındarı men «Müsällä», «Täkiya», «Jeti ata», «Darbaza» qaqpaları twrğızılğan bolatın. Endi  ötken tarihımızdan sır şertetin orındarğa arnayı joldar salınıp, ekskursiyalıq bağıttar aşılatın kün de alıs emes.

Osı orayda ortağasırlıq ruhani eskertkişterdiñ biri «Qıluet» jerastı meşitiniñ ekspoziciyasın da jaña zaman talabına say etip qayta jasaqtau kezek küttirmeytin mäsele.  Bwğan deyin de Qıluet jerastı meşiti muzeyinde «Islam dininiñ tarihı» taqırıbında ekspoziciya qwrılğan bolatın. Alayda, islam dini tarihı keñ auqımdı taqırıp bolğandıqtan ekspoziciya  öz deñgeyinde tolıq aşılmağandığı, jädigerleri de jetkiliksiz bolğandığı da eş jasırın emes. Osığan oray, olqılıqtıñ ornın toltıruğa 2015 jılı Qıluet jerastı meşiti muzeyine birqatar reekspoziciya jwmıstarı jürgizildi. Äli de tömendegidey jwmıstar aldın-ala atqarar kezegin kütude:

1. Muzey edenine töselgen qıştardı qayta auıstırıp jañalau.

2. Aşıq aspan astında ornalasqan oşaqtardıñ orındarın qayta qalpına keltiru.

3. Qazba kezinde tabılğan qwdıqtar men taşnaulardıñ (septik) orındarın sol zamanğa säykestendiru.

Ayta ketu kerek ortağasırğa tiesili bwl  ruhani keşen erekşe tärbielik mänge ie. Keşen on segiz bölmeden twradı, kün keşuge jäne qwlşılıq-ğibadatın atqaruğa qolaylı jağday jan-jaqtı qarastırılğan. Qıluette Qoja Ahmet YAsaui saldırğan bir adamdıq «Ğar» bölmesine qosa «Meşit» bölmesi, «Jamağathana» bölmesi,  «Şaruaşılıq» bölmesi, «Qwjıra» bölmeleri, ıstıq su dayındaytın, «Taharathana» bölmeleri erekşeligimen közge wradı.  Orıs ğalımı V.A.Gordlevskiydiñ  «Koncepcii istori Turkestanskogo svyatilişa» eñbeginde «Qıluet» meşitiniñ qonaq üyleri men jılqı baylaytın at qoraları da bolğandığı jaylı mälimet keltirilgen.

Tarihqa üñilsek, «Qıluet» degen wğım H ğasırda payda bolğan. «Qıluet» sözi arabşa «Haluätun» - jalğız, jeke ömir süruge wmtılu» degen sözden şıqqan, sonımen türkimen tilinde «Qıluet» - «qwpiya» degen mağına beretindigin ğalım S.M.Davıdov öziniñ «Sufizm v Turkmenii» degen eñbeginde jazadı. «Islam, Enciklopediya slovar'» kitabında «Qıluet» wğımı sufizmniñ bir salası retinde H ğasırdan bastap türki tildes halıqtar arasında payda bolıp, HİV ğasırğa deyin Tayau şığıs pen bükil mwsılman älemine keñ etek jayğandığı jazıladı. Alayda payğambarlıq uahi bolğanğa deyin Mwhammed (s.a.u.) jeke üñgirde jii-jii oqşaulanğandığın da äste esten şığarmauımız qajet sekildi.

Qoja Ahmet YAsaui ömir sürgen Hİİ ğasır twsında sopılıq ilimniñ qarapayım halıq qana emes iri din ökilderi men bileuşi top ökilderi de moyındağanın, islam dininiñ türki halıqtarı arasında taraluı men ornığuına ülken äser etkendigi bayqaladı. Qoja Ahmet YAsauidiñ şäkirti äri tuısı Mäulana Safi ad-din Orın Qoylaqınıñ «Nasabnama» qoljazba şejiresinde Ahmet YAsauidiñ äkesi Ibrahim şayıqtıñ özi otızğa juıq «Qıluet» meşitterine şäkirt baulığındığı aytıladı. Al, Qoja Ahmet YAsauidiñ özi eluden asa «Qıluet»  jwmısına basşılıq jasap, töl  şäkirtterin şartarapqa dini bilim beru üşin attandırıp otırğandığı aytıladı.  Sonımen qatar, atalmış qoljazbada   Sadr şayıqtıñ balası Danışpan Zarnwqi (Qoja Ahmet YAsauidiñ inisi äri şäkirti) «Türkistanda qırıq jıl qıluet meşitinde qızmet etip, wstazı Qoja Ahmet YAsaui onı Otırarğa jiberip, onda qırıq jıl qıluet meşitterin basqarıp, jetpis jıl Qızırmen swhbatta bolğandığın jäne Otırarda mäñgige tınıs tapqandığın» jazadı.

Tarihşı, ğalım M.Twyaqbaev «Türkistan sırları» kitabında türli deñgeyde «Qıluet» meşitteriniñ mindetin atqarğan «Kişi Qıluet», «Qwmşıq ata», «Şildehana», Şämet Işan meşiti, «Imam Marğuzi» meşiti qwrılıstarınıñ qaldığı osı künge deyin saqtalğandığın, soñğı jıldarı «Qwmşıq ata», «Şildehana», Şämet Işan meşiti,  «Imam Marğuzi» meşitteri qayta qalpına keltirgendigin, «Kişi Qıluet» «Ülken Qıluet» siyaqtı tarihi orındardıñ 1942 jılı bwzılıp, kirpişteri may zavodın («Antibiotik») saluğa jwmsalğandığın jazğan.

Qıluet meşitine jürgizilgen arheologiyalıq qazbalardıñ esebine süyensek, ekinşi düniejüzilik soğısı jıldarınan keyin  «Qıluet» jerastı meşitine birneşe arheologiyalıq zertteuler jürgizilgen eken. 1972-1973 jj. Arheologiya institutı men Mädeniet ministrligi birlesip, belgili arheolog T.N.Senigovağa qazba jwmısın jürgizudi tapsırğan. T.N. Senigova 1942 jılı bwzılıp alınğan qabırğalarınıñ izin tabu maqsatında arheologiyalıq barlau — (tranşeyalıq ädispen) jürgizgen. Qazba nätijesinde tabılğan keramikalıq jäne  stratigrafiyalıq materialdarğa süyene otırıp, bwl qwrılıstıñ salınu merzimin HV-HVİ ğğ. dep anıqtaydı. Alayda, T.N.Senigova «Qıluet» meşitiniñ eñ köne böligi dep esepteletin jer astındağı «Ğar» bölmesiniñ işi-sırtına stratigrafiyalıq zertteu jürgizbegendigin, osınıñ saldarınan alıp keşenniñ datasın anıqtauda öreskel qatelik jibergenin keyingi zertteuşi arheologtar E.Smağwlov, Q.Itenov, M.Twyaqbaevtar anıqtap berdi.

«Ğar» siyaqtı jeke adamnıñ ömir süruine arnalğan bölmeler Türkistandağı Qarnaq eldi mekeninde, Sayram meşit qwrılısında, Mañğıstau öñirindegi Şopan ata meşiti, Beket ata meşiti, Şaqpaq ata meşiti, Swltan Üpi meşiti,  Bwharadağı Bahauitdin qwrılıs keşeninde, Piskent audanındağı «YAntaq» selosında, Samarqandağı Şahi Zinda qwrılısında, Taşkenttegi Zaynutdin – baba kesenesinde jäne Qwsam inb-Abbas kesenesinde kezdesedi. Sonday-aq, Mäulana Safi ad-din Orın Qoylaqınıñ «Nasabnama» eñbeginde mwnday meşitter Otırarda jäne Sırdıñ batıs betindegi Zernwq (Uäsidıs) qalasında da bolğandığı aytılğan.

Arheolog, ğalım M.Twyaqbaev «Türkistan sırları» kitabında: «Qoja Ahmet YAsaui ömir sürgen «Ğar» bölmesiniñ erekşeligi «balh» ädisimen qalanğan tört qırlı kümbezben jabılğan. Qabırğalarınıñ wzındığı 135h135 sm., biiktigi 175 sm. Qwrılıs 25H25 sm kiripişterden bir jarım qatar qalıñdıqpen qalanğan, jer betinen 4-4,5 metr tereñdiktegi asa ılğaldı bölme. Qabırğanıñ eki şetinde may şam qoyatın orın  da qarastırılğan dep jazğan.

1929 jılı orıs ğalımı V.A.Gordlevskiydiñ türkistandıqtardan estigen deregine süyensek, qısqı şilde (25 jeltoqsan – 5 aqpan aralığı) kezinde Türkistanğa Orta Aziya men Kavkazdan 25 mıñday adam jıl sayın jinalıp, Qıluetke tüsetin bolğan. Qıluette qırıq kün qwlşılıq jasağan. Sol kezde bükil Türkistan halqı ziyaratşılarğa as-su tasığan. Odan bölek Qwmşıq ata meşiti, Şildehana meşiti jäne  Qarnaqtağı Şämet işan meşiti, Şobanaq eldi mekeninde ornalasqan «Imam Marğuzi» meşitterinde de osı ürdis  jalğasqandığın atap ötken. Mäulana Safi ad-din Orın Qoylaqınıñ «Nasabnama» eñbeginde de qıluetke adamdar jazğı şilde jäne  qısqı şildede tüsip, onda qırıq kün dini bilimin jetildirip, qırıq birinşi kün şığatındığın atap ötken.

Osınday qwrılıstıñ qayta qalpına keltirilip, mwrajay retinde aşıluına nemis skul'ptorı, A.L.Şmidtiñ siñirgen eñbegi orasan. Ol  1940 jılı qwrılıstıñ maketin ağaş, pap'e-maşe, qağaz ben sazdı paydalanıp jasap qaldırdı. Makettiñ tüpnwsqası muzeyde äli saqtaulı. Qıluet jer astı meşiti Hİİ ğasırda negizi qalanıp, 1942 jılğa deyin ornı saqtalğan. Bolaşaqta qwrılğalı otırğan muzey ekspoziciyasınıñ är bölmesi sol zamanda atqarğan qoldanısına säykestendirilip, Qoja Ahmet YAsauidiñ ömiri men artında qalğan mwraları, şäkirtteri jaylı mälimetter ekspoziciyada ayqın körinis tabatın boladı. Qıluet jer astı meşiti muzeyi ötken tarihımızben ruhani mol mwralarımızdı bügingi wrpaqqa üzilmes asıl tinimen jetkizeri dausız.

Baybolov Berik, Qazaqstan Jurnalister Odağınıñ müşesi

Abai.kz

 

 

 

 

 

 

5 pikir