Jeksenbi, 17 Jeltoqsan 2017
Alaşorda 2169 4 pikir 11 Qazan, 2017 sağat 10:28

23 jastağı Abaydıñ sureti 

Belgili qılqobızşı, jañaşıl wstaz Äbdimanap Jwmabekwlı  birde   Abaydıñ   öleñderi, audarmaları jäne qara sözderine  qwrastırılğan  «Maqsatım – til wstartıp, öner şaşpaq» attı kitabın körsetip,  «biz biletin wlı Abaydıñ qanşa sureti bar?» dep swraq qoyması bar ma? Abaydıñ  özimiz     körip  jürgenin  suretin aytqanımda,  «ol ras, al mına kitaptıñ sırtındağı jas  Abaydıñ   sureti, al işinde ol turalı jazılğan» dep kitaptı wsındı.

Kitaptıñ  mwqabasınıñ sırtındağı jas Abaydıñ suretti körip,  sener-senbesimdi bilmedim. Wlı kemeñgerdiñ kitabın   professor  Beken Şerubaev qwrastırıp,  «Bilim» baspasınan  ekinşi ret işinara tolıqtırılıp, 2013 jılı 2000 danamen  jarıqqa şığarıptı. Mwnda  aqınnıñ  öleñderi, audarmaları jäne qara sözderinen basqa,  Abaydıñ 1868 jılı 23 jasındağı sureti turalı material  berilipti.  Suretti kitapqa   qazaq ädebieti men mädenietiniñ janaşırı, wlttıq qwndılıqqa qaşanda nazarında  tıs qaldırmay jüretin «Bilim» baspasınıñ direktorı  Jarılqasın Nwsqabaywlı kirgizgen eken.

– Surettiñ tarihına mende qızıqtım, – deydi Äbdimanap Jwmabekwlı. – Danışpan Abaydıñ  tuındılarına jarıqqa şığar aldında Jarılqasın Nwsqabaevtıñ esine  bwdan 34 jıl bwrın, yağni 1970 jıldıñ 2 qazanı küni «Qazaq ädebieti» gazetinde wlı aqınnıñ  tuğanına 125 jıl toluına oray  ğwlama ğalım Älkey Marğwlannıñ «Jas Abaydıñ fotobeynesi» attı kölemdi maqalası jariyalağanı esine tüsip,  sonı kitapqa  kirgizudi oylaptı. Uaqıttıñ biraz ötkenine qaramastan Jarılqasın ağamız Älekenniñ qızı Dänelge ötiniş jasap,  sol bir qwndı materialın swratıptı. Äke mwrasın sarımayday saqtap jürgen ğwlama ğalımnıñ qızı  Jäkeñniñ ötinişin orındağan. Gazet Älkey Haqanwlınıñ  «Jas Abaydıñ fotobeynesi» attı kölemdi materialın  basılım 1-betinen bastap,  jalğasın    bir betke  suretimen tügel bergen.  Sol qwndı dünie kitapqa eş özgersizsiz engizilgen.   Ğalım   tarihımız ben mädenietimizge qatıstı belgili adamdardıñ beyneleri arhiv qazınasında barın ayta kelip, olardıñ bir al'bom bolatın jetkizgen. Solardıñ işinde Abaydıñ, Däuletkereydiñ, Aqan seriniñ, Jayau Mwsanıñ jäne Şöje aqınnıñ suretterin kezdestirgenin aytadı. Osılardıñ işinde avtor jas Abaydıñ fotobeynesin körsetudi maqsat etken.

Jas Abaydıñ  arhivte saqtaluın  ğwlama ğalım  sol uaqıttağı  jağdaymen baylanıstaradı.  YAğni jas Abaydıñ fotoğa  birinşi ret tüsui 1868 jılı Resey patşası Aleksandr İİ-niñ wlı knyaz' Vladimirdiñ Künbatıs Sibirdi aralauğa şığıp, Ombığa  keluine baylanıstı  bolğan.  Onıñ  qır qazaqtarınıñ ortasına kelui – sol kezdegi  ülken sayasi mäsele – «Jaña zañdı» jüzege asıruğa, qazaq bwqarasın alım-salıq beruge mindetti  etip, imperiyağa bağınudı moyındau edi» dep jazadı avtor. Patşa wlınıñ saparı jöninde tabılğan materialdar men suretter Peterbor  mwrağatında saqtalıp, olardıñ  qanday papkağa tigilgeni turalı  Älkey Marğwlan körsetip te jazğan.

Maqalada  patşa wlınıñ qazaq eline keluine bwl jaqta erekşe dayındalıp, onıñ qauipsizdigi qattı eskerilgeni aytıladı. Bwl turalı ğalım tıñ derekter de keltiredi. Tipti Aleksandr İİ wlınıñ qauipsizdigine arnayı jarlıq şığarğan. «At aydauşılar bir ğana senimdi adamdar bolsın. Olardı senimdi etu üşin birneşe kün  Ombıda jinap, üyretu kerek. Päueskege senimdi, mıqtı, juas attar jegilsin. Osınday attar jäne at aydauşıdar küni bwrın  orın-orındarında dayın twrsın» degen jarlıq bolıptı.  Mwnday jauaptı jwmıstı atqaru general-gubernatorğa da oñay soqpağan. Patşağa qarağan el işindegi senimdi adamdardı izdep, şaruanı oydağıday atqara alatındarın taba bilgen. Solardıñ biri, Kenesarı köterilisi kezinde jasırın  tıñşılıqpen senimdi bolğan Twrlıbek Köşenov şaqırılıp,  tapsırma berilgen eken. Ol bwl jwmıstı oydağıday atqaruğa ant berip, knyaz'di Ertis boyındağı qazaq auıldarın aralatıp,  baratın jerlerine aman-esen qaytaruına kepildik bergen. Twrlıbek knyaz'diñ jüretin jerlerine  jaqsı at, senimdi at aydauşılar qoyudı öziniñ moyına aladı. Knyaz' ben onıñ nökerlerine  säygülik attar kerek bolğan. Onı da Twrlıbek jaqsı orındap,  tapsırma beruşilerdiñ seniminen şığıptı.

Knyaz' Samara qalasınan şığıp, Orınborğa, bwdan keyin Troick, Qızıljardı basıp  ötip, Ombığa  toqtaydı.  Mwnda bir jwma bolıp, qazaq halqınıñ oyın-sauığın tamaşalap,   basşılarımen  kezdesedi.  Sapardıñ  jalğası Pavlodar, Semeyde ötedi. Semeyde biraz kün ayaldağan qonaq Öskemen, Bwqtırma, Zıryan jäne Kökpektide  de boladı. Ataulı oqiğağa eldegi ağa swltandar da qatısıp, şaranıñ oydağıday ötuine üles qosqanı Älkey Haqanwlı maqalasınan anıq añğarıladı. Patşa wlınıñ bwl saparı sätti boluı üşin onımen birge  sol kezdegi belgili adamdar da  ilesip jürgen.  Bwrınğı  Orınbor   qazaqtarın bilegen graf Perovskiy, kontr-admiral Bok, general Litvinov, akademik Meyndorf,  däriger Enkof, hatşı Sıtin jäne basqa kütuşiler men aspazdar, añşılar da bolıptı.   Knyaz'di Ombı töñiregindegi saparında qarsı aluğa  Şıñğıs Uälihanov bala-şağasımen barıp,  qwttıqtau söz söylepti.  Bwl kezdesu  de joğarı deñgeyde ötip, ülken toyğa jalğasqan. Saltanattı toyda säygülikter jarısı, ädemi üyler tigilip,  qazaqtıñ aqındarı, änşi-küyşileri, baluandar men halıq arasınan şıqqan şeberler qatısqan, körmeler de wyımdastırılğan. Tipten knyaz'ğa  zerigerlik, kilem toqu, örmek toqu, sırmaq, tüskiiz önerin körsetude josparlanıptı. Akademik Älkey Marğwlan osı bir sapar turalı  ärbir ağa swltandardıñ qalay dayındalıp jatqandığı  turalı   general-gubernatorğa habarlağan hattarınnan da üzindi keltirgen. Olar özderiniñ qaramağındağı bolıstardıñ    dayındıqtarın da jazğan. Sonday-aq, joğarı jaqtan da türli tapsırmalar da berilipti. «Sizdiñ ölkede jüretin añdarmen tanıstırsañız, bürkit, qarşığa, twyğın, swñğar siyaqtı sayat qwstarın körsetseñiz. Añdı, ärine, terisimen ğana körsetuge  bolmaydı. Olardı añşı,  sayatşılarğa tapsırıp qoyıñız» dep,    Aqmola duanınıñ  ağa swltanı Ibragim Jayıqbaevqa hat jazğan.

 

Toydı ötkizuge qırdıñ bes duan eliniñ adamdarı jılqısın, qoyın aydap tegis barğan. Aqmola duanınıñ qazaqtarın bastap baruşı-Iragim Jayıqbaev, Atbasar qazaqtarın  bastauşılar- Jantöre Janaev, Aqqoşqar Kişkentaev, Janaydar Orınbaev,  Bimende Erdenov,  Beken Saydalin, t.b. Qarqaralı duanınan Şalğımbay Biralin, Jüsip Alşınbaev, Köpbay Esetov, Mwsatay Tättimbetov, Aqay Baymwrın, Bode Esbaev, t.b. Kökşetaudan Mwsa, Älibek Zilqarinder, Sapolat Janqarin, balalarımen Şıñğıs Uälihanov baradı.

Knyaz'ben kezdesu toyına üş mıñnan asa qazaqtar kelgen, toyğa arnalıp üş mıñday jılqı,  segiz  mıñday qoy aydalıp kelip, soyıs jasalğan.Toy 10-14 mausım künderi ötken. Mausımnıñ 13- küni knyaz' ağa swltandar men bilerdi, el bileuşi qazaqtardı özine şaqırıp,  kezdesu ötkizip,  olarğa  altın, brilliantpen  bezegen sağattar, saqina-jüzikter sıylaptı.

Knyaz'diñ osı kezdesuinde  är oblıstan kelgen ökilderdi, öz jerleriniñ  adamdarımen fotoğa da tüsiripti. Osı suret jaylı ğwlama ğalım  «sodan bizdiñ zamanımızğa kelip jetkeni törteu» dep jazadı.  Olar-  «Qazaqtıñ bolıs-bileri», «Semey oblısınan qaraytın qazaqtardıñ ökilderi»,  «Aqmola qazaqtarınıñ ökilderi», «Kökşetau aymağınıñ swltandarı, bileri» dese, «Fotograf Kessler jüzge tarta fotosuret tüsirgen» deydi ğalım. Bwl suretterdiñ barlığı tamaşa dey kele, Älkey Haqanwlı  onıñ işindegi jas Abaydıñ suretine  erekşe toqtaladı.  Abay Kesslerdiñ «Deputaciya Kirgiz Semipalatinskoy oblasti»  degen fotosında surettelgen. Bwl turalı  maqalada: «Mwnda barlığı    14 kisi tüsken. Onıñ işinde  Mwsa, Şalğınbay,  ol ekeuiniñ ortasında voennıy gubernator Okol'niçiy, Mwsanıñ  oñ jağında  jas Abay, Şalğınbaydıñ  sol jağında otırğandar sol kezdegi Qarqaralı duanınıñ qazıları Köpbay Esetov pen  Malıbay Bayğwttı  boluı kerek. Bwlardıñ bäri  sıylı türde, orındıqta otır. Olardıñ arqasında twrğandardıñ işinde (soldan  oñğa qaray) Qwsayın Botaev, türi Twraşqa wqsağan Qwnanbaydıñ bir balası Qwdayberdi boluğa tiis. Abay men Qwdayberdi, Mwsa üşeui sol kezdegi sıpayı qoñır kiimmen tüsse, özgeleri jarqırap, oqamen jiektelgen  keñ  şapandarmen tüsken. Keybireuleri (Köpbay Esetov) qılış asınıp tüsken. Aldında sıpayı türde otırğan eki jigittiñ bireui  Mwsatay Tättimbetov bolsa, endi bireui Jüsip Alşınbaev boluı kerek. Öytkeni Abaydan  keyin bwl topta ol  ekeuinen jastauı boluğa mümkin emes» dep jazadı. Bwl kezde  Abay 23 jasta bolıptı.  Ğwlama ğalım Kesslerdiñ fotosındağı    Abay -oyğa batqan jas kemeñger, aqılımen,  ruhani küşimen   köpşilikti özine qaratqan  jigit- ağası. «Onıñ baysaldı, mañğaz türinen bilimniñ, oydıñ, sezimniñ, swlulıqtıñ añqığan  küşti  lebi körinedi» dey kele, bet-peynesiniñ erekşelikterine toqtalıp,  äsirese,  onıñ  kelisti-bas  beynesi» deydi. «Sonımen birge, jas Abay men qart Abaydı sipattaytın wqsastıqtarı- jazıq mañdayı,  qas pen qabağı, közi, mwrnı dese, eki fotonıñ  ekeui de Abayğa tän närse-onıñ qas pen qabağınıñ arasınıñ keñ boluı, köziniñ twnıq aşıq kelui, jaq pen tanau arasındağı ezudegi köleñkelerdiñ aşıq surettelui» dep jazadı avtor.  «Abaydıñ balaları – Twrağwldıñ, Äbdirahmannıñ, Mağauiyanıñ qas-qabaqtarı da öte aşıq, keñ, jas Abaydan aumaydı»  dep bağasın beredi. Materialda,  sonımen qatar Abaydıñ kiimine de män berilip, avtor Kesslerdiñ suretinde jas Abay tolıq  denesimen otırıp tüskendigin jaza kelip,  kigen kiimi – basında kesteli  taqiya, ayağında  kebis-mäsi, sım şalbarı turalı da toqtalğan.

Patşa wlınıñ qır qazaqtarına aralau saparı turalı tüsirilgen suretter arağa 20 jılı ötken soñ, yağni 1891 jılı Nikolay İİ-niñ Ombığa sayahatı  kezinde, Ertis boyında  wlan-asır toy ötip, ülken körmede körsetilipti.

«Patşazada Ombığa keler qarsañında  mwnda baytaq körme  wyımdastırılğan. Onda körsetilgeni köbinese eski suretter men fotolar. Onıñ işinde  közge tüsetin ülken ülken formattı kartonmen jasalğan 50 foto, onı kelistire  tüsiruşi Kessler. Bwl 50 fotonı al'bom  türine aynaldırıp, sırtında kümis jazuı bar futlyarğa saqtap qoyğan»  dep jazıptı Älkey Haqanwlı.  Bwl suretterdi  Nikolay Peterborğa  qaytqanda   özimen birge alıp ketip,    qorğa  tapsırğan eken. Al Uhtomskiy sureterdiñ birtalayın «Nikolay İİ-niñ  künşığısqa  sayahatı» attı kitabına paydalanıp, Kesslerdiñ özi qoyğan attarın özgertkenin jazadı ğwlama ğalım. Mısalı, Kesslerdiñ «Qazaqtıñ bolıs-bileri» degen fotosın Uhtomskiy «Vossoedinivşiysya s Moskvskoy rus'yu Turan»  dep beripti. Bwdan keyin Kesslerdiñ  fotoların basqa da baspalar,  belgili  geograf Elize Reklyu jäne basqa şeteldik  baspalarda jarıqqa şığarıp, paydalanğan.

Ğwlama ğalımnıñ maqalasında jas Abaydıñ sureti tereñ surettelip, onıñ  bilimge qwştarlığı, orıs ädebietine jaqındığı da söz bolğan.

«Maqsatım- til wstartap, öner şaşpaq» jinaqtağı tağı bir  tıñ dünie   Abaydıñ küyşilik öneri turalı da  derek keltirilgen. Ol belgili küyşi Uäli Bekenovtıñ  Abaydıñ eki küyin öziniñ «Küy keruen» degen kitabına kirgizgen jaylı aytılsa, jas önerpaz  Şıñğıs Jarılqasınnıñ 2011-2012 oqu jılında aqınnıñ tuğan jerinde ötken dästürli Abay oqularında aqınnıñ «Torı jorğa» küyin orındap, birinşi orın alğandığı jöninde derek aytıladı.

Mine,  biz ğwlama ğalım Älkey Marğwlannıñ jas Abaydıñ fotobeynesi turalı oqırmanğa mälimet berip otırmız. Suretti körgender «bwl Abay emes» dep te aytuı ıqtimal. Biraq ğalımnıñ izdempazdıq, zertteuşilik eñbegi wlanğayır ekeni dausız. Material belgili tarihi oqiğağa süyenip, naqtı derektermen jazılumen qwndı. Abaydıñ asa qabiletti ekenin äkesi Qwnanbay da bağalap, jastayınan bilikke tärbielegen. Abay   bolıs bolıp, köp daulı mäselele şeşuge qatısqan. Wlı Abaydıñ  wlğayğan şağındağı suretine basqa sureti bar bar bolğanımen,  jas kezindegi suretti elge tanıtudıñ eş äbestigi joq. Sebebi, bäri şındıqqa janasıp twr.

Jeksen Alpartegi  

Abai.kz

 

 

 

 

4 pikir