Särsenbi, 18 Qazan 2017
Twlğa 638 1 pikir 12 Qazan, 2017 sağat 08:54

Tağlımdı ğwmır

Bügin biz qoğam qayratkeri, otandıq baspasöz sardarı, fälsafaşı-ğalım, asa körnekti publicist, şın mänindegi oyşıl Äbdeş Särsenwlı Qalmırzaevtı eske alıp otırmız.  Ärdayım sabırlı da salmaqtı keypinen taymağan, bayıptı,  jılı jüzdi, qarapayım, maqsatkerlikpen mazmwndı ömir sürgen osı ziyalı jannıñ dünieden ötkenine, mine, bes jıl boldı. 

Ol Jambıl oblısındağı Sarısu audanınıñ ortalığı Bayqadamda (qazirgi Saudakentte) tuıp-östi. 1939 jılğı 20 mamırda ömirge kelip, 1956 jıldıñ jazında joğarı oqu ornına tüsuge Almatığa attanğanğa deyin sonda ömir sürdi. Şalğay auıldıñ soğıs kezindegi jäne soğıstan keyingi auırtpalıqtarğa tolı qoñır twrmısı arasında balalıq şağın ötkerdi. Bileuşi partiyanıñ sol kezdegi kösemderiniñ biri Lazar' Moiseeviç Kaganoviç atındağı (qazirgi Bayqadam) qazaq orta mektebinde zamannıñ qiın kezderinde öz isterine adal bolıp, şäkirtterdiñ talay buının tärbielep kele jatqan qadirmendi wstazdar aldınan bilim aldı. Bilimqwmar, jan-jaqtı, ozat oquşı, şäkirtterdiñ qoğamdıq wyımdarınıñ jetekşiligine qwrbı-qwrdastarı wdayı ıqılastana saylap  jüretin belsendi komsomol müşesi retinde tanıldı. Üzdik kämelettik attestat ielengen  tülek esimin bizge mwğalimderimiz ülgi etip älsin-älsin aytıp qoyatın (men de sol mektepte, ağadan altı sınıp tömen oqıdım).

Äbekeñniñ jürip ötken belesterine köz salayıq. Ol 1956 jılı S.M. Kirov atındağı Qazaq memlekettik (qazirgi äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq) universitetiniñ jurnalistika fakul'tetine tüsti.  Sonda oqi jürip, jastar gazetinde, odan elimizdiñ ağa gazetinde de öndiristik praktikadan ötken. İzdenimpaz, qalamınıñ  qarımı  bar jas  jurnalist retinde redakciyalardağı eresek buın nazarın özine student şağınan-aq  birden audarğan. Bolaşağınan ülken ümit küttiretin jas tülek  1961 jılı, universitet diplomın alısımen, respublikamızdıñ bastı basılımı «Socialistik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazeti redakciyasınıñ auılşaruaşılıq bölimine jwmısqa  ornalasıp, partiyalıq jurnalistika aydınına tüsti.  Öte baysaldı gazette jauapkerşiligi mol qızmet atqaruğa kirisui arqılı qalam qayratkeriniñ käsibi eskegin esu mümkindigine jastay jetti de, ülken jurnalistika köriginde şıñdala berdi.   Respublikalıq   ağa  gazet qabırğasında ol bölim meñgeruşisi lauazımına deyin köterilip, segiz jıl jwmıs istedi.  «SQ» (bas gazetimizdi jwrtşılıq  qısqaşa osılay ataytın) onıñ qalamın da, oyın da şıñdağan öte irgeli mektep boldı. Osında istegen jıldarı Äbekeñ eldegi qoğamdıq ömirdiñ, halıq şaruaşılığınıñ är salasın qamtitın köptegen taqırıptarda qalam terbedi. Redakciyanıñ qoğamdıq tınıs-tirşiligine de belsene atsalıstı. Ädebiet, öner, mädeniet salasındağı belgili twlğalardı redakciyağa şaqırıp, gazet qızmetkerlerimen tartımdı da mazmwndı kezdesuler wyımdastırıp twrdı.

Sol şaqta Äbekeñ körkem äñgimeleri toptastırılğan «Qarlığaş» attı prozalıq kitapşasın şığarğan bolatın. Onıñ ömir jolı sodan äri birjola jazuşılıq dañğılğa tüsip, söz önerin quuğa wlasatın şığar degen oy tuğan edi, alayda tirlikte bäri basqaşa bop şıqtı. Äbdeş Särsenwlı elimizdiñ jäne dünie jüziniñ söz öneri şeberleri jasağan ädebiet äleminiñ jetistikterin, sonday-aq düniejüzilik fälsafalıq mwranı  mwqiyat oqıp, arnayı zerttedi, tereñ igerdi, tereñ igerip qana qoymay, olardıñ somdağan beynelerin, twjırımdağan keleli oyların öziniñ zamanaui taqırıptardı qarastıratın eñbekterine wtımdı türde kestelep kiristip, jaña sayasi oydı däyektep otıratın  zañğar oyşılğa aynaldı. Al onı bwl sapalıq özgeriske aparğan jol el biligindegi kommunistik partiyanıñ respublika tınıs-tirşiligin is jüzinde basqarıp-bağıttap otıratın  bas ştabında qızmet isteuinen bastalğan edi. Qazaqstan Kompartiyasınıñ  Ortalıq Komitetine ol 1969 jılı şaqırılıp, alğaşında ügit  jäne nasihat böliminiñ   nwsqauşısı, sodan soñ şeteldermen baylanıs, baspasöz  sektorlarınıñ meñgeruşisi, odan  ügit jäne nasihat  bölimi meñgeruşisiniñ orınbasarı qızmetterin atqardı. Al 1978 jılı Mäskeudegi Sovet Odağı Kommunistik partiyası Ortalıq Komitetiniñ Qoğamdıq ğılımdar akademiyasına oquğa tüsti.  Osında  wlı  oyşıldar qaldırğan  bilim mwhitına  tereñ boylau arqılı öziniñ irgeli dünietanımınıñ twğırın twrğızdı, aynalasındağı qoğam qwbılıstarın ğalım közimen zerttep, ğılımi  izdenistermen tübegeyli  şwğıldana  bastadı.  Akademiyada  1981  jılı  dissertaciya qorğap,  filosofiya  ğılımdarınıñ  kandidatı  ğılımi därejesine ie boldı.  Sol jılı Almatığa oraldı da, QKP Ortalıq Komiteti ügit jäne nasihat bölimi meñgeruşisiniñ birinşi orınbasarı qızmetin atqaruğa kiristi. Respublikadağı  sayasi tınıs-tirşiliktiñ damuın ideologiyalıq twrğıda qamsızdandıru jwmıstarında eleuli  ornı bolğan osı lauazımında tört jıl istegennen soñ, 1985 jılı ol Kökşetau oblıstıq partiya komitetiniñ ideologiya jönindegi hatşısı bop saylandı. Osında Äbekeñ öñirdiñ ekonomikalıq, äleumettik, mädeni jağdayımen, jergilikti jerlerdegi halıqtıñ ömirimen tikeley tanıstı, oblıs tınıs-tirşiligi tamırınıñ bülkilin jiti qadağalap, belsendi ömirlik poziciyası twrğısınan onı jaqsarta tüsuge özindik ülesin qostı.  Sosın 1990 jılı qaytadan astanağa şaqırıldı. Bwl jolı Äbdeş Särsenwlına ğılımi-pedagogikalıq saladağı jauaptı jwmıs tapsırıldı. Almatı Joğarı partiya mektebiniñ rektorı lauazımına bekitildi. Respublikamızdıñ memlekettik täuelsizdigi jariyalanuına baylanıstı tuğan jaña talaptarğa säykes, ol özi basqarıp otırğan partiya mektebin  Sayasattanu jäne basqaru akademiyası etip qayta qwrdı, söytip, oqu ornın jaña märtebesine layıq etip  qalıptastıruğa jäne onıñ täuelsizdik kadrların dayarlauda jemisti jwmıs atqaruına köp küş-jigeri men qajır-qayratın jwmsadı. Osı qızmetinde jürip jazğan ğılımi dissertaciyasın 1992  jılı   Mäskeude qorğap, filosofiya ğılımdarınıñ doktorı atandı, sol jılı professor atağın aldı.  Akademiya jwmısına basşılıq jasaumen, tıñdauşılarğa oqu bağdarlamasına say därister berumen qatar, elimizde täuelsizdik kezeñinde jüzege asırılıp jatqan iri özgeristerdi taldap, saraptamalar, problemalıq maqalalar jazıp twrdı.

Atalğan jwmıs orındarında jiırma bes jıl abıroylı eñbek etkennen keyin, Äbekeñ qaytadan jurnalistikağa oraldı. 1994 jılı ol «Mısl'» (bwrınğı «Kommunist Kazahstana») jurnalınıñ bas redaktorlığına tağayındaldı. Osı respublikalıq orıs tildi qoğamdıq-sayasi basılımdı 2005 jıldıñ soñına deyin basqardı.  Osı jıldarı onıñ jetekşiligimen jurnaldıñ şığarmaşılıq wjımı wlttıq memlekettiligimizdiñ özekti mäselelerine jiti  nazar audarıp twrdı. Qoğamdıq-sayasi, äleumettik-ekonomikalıq, qwqıqtıq, tarihi taqırıptarda jüyeli türde maqalalar berip, birtindep egemendik buını bekip kele jatqan elimizdiñ damu jolın wdayı nazarda wstadı. Memleket qwruşı qazaq halqınıñ wlttıq müddelerin ayqınday aşıp, elimizde twrıp jatqan basqa etnostar ökilderimen dostıq räuiştegi qarım-qatınasın, olardıñ töl mädenietteri men ozıq wlttıq dästürlerin nasihattau, etnosaralıq jäne konfessiyaaralıq tatu-tätti kelisimge negizdelgen ahualdı nığayta tüsu,  memlekettik tildiñ qoldanu örisin keñeytu jäne diasporalar tilderin damıtu mäseleleri jayında twraqtı türde jazıp twrdı.  2006 jılı ol «Jaña ğasır» degen atpen qazaq tilinde şığatın qoğamdıq-sayasi jurnaldı aşıp, basqardı. Mwnda da täuelsiz elimizdiñ müddesine qızmet etetin jariyalanımdardıñ jüyeli basılıp twruına wytqı boldı. Bwdan soñ «Qazaq gazetteri» jauapkerşiligi şekteuli seriktestik bas direktorınıñ keñesşisi qızmetin atqarıp, seriktestik qaramağındağı gazet-jurnaldar mazmwnın uaqıt talabına say bayıta tüsu isine atsalıstı. Merzimdi baspasöz betterinde öz oy-tolğamdarın da üzbey jariyaladı. Äbdeş Särsenwlı öziniñ sındarlı publicistikalıq maqalalarında Prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ şınayı jaqtası retinde, memleket basşısınıñ  sayasatın, jarıqqa şıqqan eñbekterin biliktilikpen taldap, jetistik-kemistikterin saraladı. «Nwr Otan» partiyasınıñ belsendi müşesi esebinde de baysaldı oylar aytıp twrdı. Köp jıldar boyı äl-Farabi atındağı QazWU-diñ jurnalistika fakul'tetinde Memlekettik emtihan komissiyasına törağalıq etip, universitet bitiruşilerdiñ diplomdıq jwmısı men onı qorğau sapasın bağalap otırdı. Universitet janındağı Dissertaciyalıq keñestiñ müşesi bolıp, jas ğalımdardıñ ayaq alısın da wdayı nazarda wstadı, talanttı tülekterge ärdayım qoldau körsetip jürdi.

Filosof, sayasattanuşı, qoğam qayratkeri Äbdeş Särsenwlı Qalmırzaev är salada atqarğan wzaq jıldarğı jauaptı qızmetterin belsendi şığarmaşılıqpen astastıra kele, qalıñ  jwrtşılıqqa  paydalı, ruhaniyat qazınasına eleuli üles bop qosılğan sübeli ğılımi kitaptar jazdı. Onıñ ğılımdağı alğaşqı qadamı qazaq  oyşıldarın  zertteuden bastalğan edi. Bwl rette  wlı Abay şığarmaşılığın tereñ zerttep, 1979 jılı «Qazaqstan» baspasınan «Estetiçeskoe v tvorçestve Abaya» («Abay şığarmaşılığındağı estetikalıq sipat») attı kitabın şığarğanın atap aytu läzim. Kitap älem ğılımi jwrtşılığınıñ nazarına iligip, 2007 jılı cifrlandırıldı (onda «Tüpnwsqa iesi Virdjiniya universiteti» dep körsetilgen). 1984  jılı  «Naciya i obşestvennoe soznanie» («Wlt jäne qoğamdıq sana») degen kitabı jarıq kördi. Qayta qwru jıldarı jazğan  «Naciya i çelovek» («Wlt jäne adam») attı eñbegi 1991 jılı şıqtı. Al täuelsizdik jıldarı Äbekeñ oqırmanğa orıs jäne qazaq tilderindegi «Svoboda ne tol'ko sladkoe slovo» («Bostandıq degenimiz tätti söz ğana emes», 1997), «Biz, qazaq, ejelden erkindik añsağan» (1998), «Kazahstanskiy patriotizm» («Qazaqstandıq patriotizm», 2003), «Zaman jäne biz» (2004), «Zov vremeni» («Uaqıttıñ şaqıruı», 2004), «Wlttıq ideya» (2007), «Raznolikaya demokratiya. Razmışleniya politologa» («Aluan keyipti demokratiya. Sayasattanuşı payımdarı», 2009), «Uaqıt jäne adamdar» (2009), «Täuelsizdik jäne demokratiya» (2011)  sındı, qoğamdıq ömirimizdegi  san aluan özekti taqırıptardı qarastıratın ğılımi-köpşilik kitaptar şoğırın wsındı. Bwl jwmıstardıñ barlığın biriktiretin altın özek – ekonomika men sayasattağı elimiz bastan keşip jatqan tarihi özgerister ahualında qoğamnıñ twraqtılığına, onıñ bwdan ärmen de jasampazdıqpen dami tüsuine  qajet jağday jasau, täuelsizdikti bayandı etuge tiis jaña twrpattı zerdeli wrpaq tärbieleu isine atsalısu. Jalpı, Qalmırzaev mwrası qoğamdıq ğılım qayratkerlerine, ärbir oylı azamatqa, barşa studentter qauımına zor paydasın tigizeri kümänsiz, ol Elbasınıñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı bağdarlamalıq maqalasın tereñ tüsinip, onı jüzege asıru joldarın meylinşe dälirek ayqındaumen şwğıldanuşılarğa da eleuli kömegin tigize aladı.

Äbekeñ kezinde orıs tilindegi tuındılarınan üş tomdıq şığarmalar jinağın qwrastırıp, äleumettik mañızı bar ädebiet sanatında şığaruğa wsınğan edi. Sonıñ birinşi tomı avtordıñ közi tirisinde «Qazığwrt» baspasınan jarıq kördi, biraq sodan beri bes jıl ötse de, bwl is, ökinişke qaray, jalğasın tappadı. Şığarmalar  jinağınıñ ekinşi jäne üşinşi tomdarın biıl Ürzada jeñgemiz ben qarındasımız Aqmaral Äbdeşqızı qımbattı da ardaqtı jar, äke, ata jäne körnekti ğalım, jurnalistikamızdıñ korifeyi Äbdeş Särsenwlı Qalmırzaevtıñ aruağın wlıqtap ötkizilmek eske alu şarasına oray, otbasılıq qarjısına  «Ruh BG» baspasınan az ğana taralımmen şığartıp otır.

Ğılımi jäne qoğamdıq ömirde eleuli ornı bolğan, memleketimizdiñ nığayuına özindik üles qosqan filosofiya ğılımdarınıñ doktorı, professor, «Parasat», «Qwrmet» ordenderiniñ iegeri, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri Äbdeş Särsenwlı Qalmırzaev sındı asıl twlğanıñ, ülken oyşıldıñ ekinşi ğwmırın qoğam bolıp jandandıru qajettigin eske salğımız keledi. Bwl rette onıñ eñbekterin memlekettik tapsırıspen bastırıp, oqu orındarına, qalıñ jwrtşılıqqa jetkizgen jön bolar edi. Qalamgerdiñ ruhani tınıs-tirşiligimizge asa qwnarlı när beretin oyğa bay mwrası mwnday qwrmetke äbden layıq.

Beybit QOYŞIBAEV

Abai.kz

 

 

 

1 pikir
Шарипа 2017-10-13 08:33:32
Жақсы жазыпсыз, Бейбіт аға. Әбдеш ағаны біршама жақсы білетін едім. Өз ісіне адал, іскер, жанашыр адам еді.Кішкене сәбиіммен үйде отырған кездері тапсырма беретін. Үйде отырып қарайып қалмасын деп ойлайтын шығар.Берген тапсырмасын орындайтынмын. Мысль журналына жариялайтын.

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 7632
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 14854
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 28929