Beysenbi, 18 Qañtar 2018
Alaşorda 1697 16 pikir 10 Qaraşa, 2017 sağat 08:46

Alaşordaşı Dinşe Ädilov «satqın» emes...

Bwdan bir ğasır bwrın üş iri tarihi oqiğa boldı. Alğaşqısı – joğaltqan memlekettigimizdi jañğırtuğa sayasi mümkindik aşqan Aqpan revolyuciyası. Ekinşisi  – sol mümkindikti jüzege asıru jolın belgileytin Qwrıltayşı jinalıs şaqıruğa tiis Uaqıtşa ükimetti bilikten quğan Qazan töñkerisi. Üşinşisi – Alaş-Orda atauımen eldik şañıraq kötergen Jeltoqsan s'ezi. Bwlardıñ işindegi biz üşin ayrıqşa mañızdı mereke – otarşıldar joyğan memlekettiligimizdiñ qayta tüleuine irgetas qalağan Alaş-Ordanıñ jüz jıldığı.

25 qazanda qwrılğan ortalıq sovet ükimeti wlttıq qozğalıstardıñ bärimen uaqıtşa, ağımdağı jağday talabın eskergendikten, taktikalıq twrğıdan ğana sanasqan edi. Mäselen, Petrogradta jwmıs istep twrğan Resey mwsılmandar odağınıñ atqaru komitetin – Ikomustı – bol'şeviktik bilik tez-aq kereksiz etti. Ikomus törağasınıñ orınbasarı lauazımında Resey Respublikasınıñ uaqıtşa zañ şığaru organı Predparlamentke müşe bolıp, bolaşaq memlekettik qwrılımdı anıqtaytın zañ jasasuğa qatısıp jürgen Janşa Dosmwhamedov bwğan tikeley kuä bolğan. Sovet ükimetiniñ töñkeris arqılı düniege kelui men oğan qarsı şapşañ boy körsetken äreketterdi, jalpı sol kezde orın alğan kürdeli sayasi jağdaydı Janşa «orıstardıñ özara ırıldasuı» dep bağalağan-tın. Sondıqtan da ol, Orınborda ötken Ekinşi Jalpıqazaq s'ezinde, «ortalıqtan bermen lıqsığan anarhiyağa tosqauıl bolu üşin», Qazaq avtonomiyasın şwğıl jariyalaudı talap etuşilerdiñ basında twrdı.

Degenmen, Sovet ökimetiniñ bilikte bekem twratını anıqqa aynalğan şaqta, 1918 jılğı aqpanda, Oral qazaqtarı s'eziniñ şeşimimen, arnayı delegaciyanı Mäskeuge Janşa «Alaş-Orda» Halıq Keñesiniñ müşesi retinde bastap bardı. Onıñ sovet ükimeti basşılarımen jürgizgen twñğış kelissözi birşama sätti ötti. Wlt isteri jönindegi komissariattan qazaq bölimi aşılatın boldı, halıq komissarı Stalin Semeydegi Älihan Bökeyhanov bastağan Alaş-Ordanıñ basşıların töte jelige şaqırıp, söylesti. Oral oblısındağı zemstvo mekemeleriniñ jwmıstarın jalğastıra beruge Sovnarkomnıñ arnayı qaulısımen pwrsat berildi, oblıstağı Alaş-Orda qwrılımın sovettik platformağa köşiru üşin, delegaciyağa qomaqtı qarajat bölindi.

Biraq, sonıñ artınşa, «Pravda» gazetinde Stalinniñ jer-jerdegi keñestik bilik ökilderine arnağan nwsqau-hatı şıqtı. Onda sovet negizindegi avtonomiya ğana moyındalatını, sondıqtan eñbekşi bwqaranıñ «burjuaziya qayratkerlerin» – «özderiniñ dosmwhamedovterin» – moyındarınan tüsirip tastauğa tiistigi  twjırımdalğan edi. Sol sebepti Alaş-Orda batısta da, şığısta da aqtarmen odaqtasuğa mäjbür boldı. Mäselen, 1918 jıldıñ kökteminde  respublikalıq rejimde jwmıs isteytin Oyıl uälayatı qwrılıp, qızmetin Alaş-Ordanıñ Batıs bölimşesi retinde jalğastırdı. Keñestik bilik ökilderimen azamat soğısınıñ soñına qaray kelisim jasap, külli qwrılımımen, äskeri küşimen Sovet ökimeti jağına ötti. Söytip Alaş-Orda birjola tarqadı.  Wlttıq qozğalısqa qatısuşılarğa amnistiya jariyalanğandıqtan, eldik oyğa adal wlt qayratkerleri  endi  qazaqtıñ  memlekettiligin  taptıq  negizde  tületu üşin küresti. Alayda Alaş-Orda wzamay «kontrrevolyuciyalıq wyım» dep ğaybattaldı da, qwpiya qızmet qoldan qiıstırğan jalamen, alaşordaşılardıñ alğaşqı toptarı 1928–1932 jıldarı twtqınğa alınıp, repressiyalandı, al 1937–1938 jıldarğı Ülken terror kezeñinde alaşşıldar da, Alaş ideyasın jürekte wstap,  el müddesi üşin eñbek etken wlt kommunisteri de jappay sayasi quğın-sürginge wşıratıldı.

Büginde mwnıñ bastı sebebin anıq ayta alamız. Birinşiden, bol'şevikter partiyası qatañ ortalıqtandırılğan  imperiyalıq partiya edi, sondıqtan da ol wlttıq belgilerge qaray derbestenu ıqtimaldığın qaperine de almaytın. Ekinşiden, jwmısşılar partiyası atalıp qwrılğan bwl sayasi wyımnıñ jalaulatatın bastı qwjatı – «Kommunistik partiyanıñ manifesinde» «jwmısşılarda otan joq» dep ap-ayqın jazılğan. Osı eki jäyt sabaqtasa kele payda bolğan  «dünie jüziniñ proletarları, birigiñder!» degen  wran küni keşe Sovet Odağı qwlağanğa deyin küşinde twrğanı mälim. Älemdik revolyuciya jasau josparınıñ jüzege aspaytınına sonau 20-şı jıldarı-aq közderi jetkendikten, bol'şevikter osı wranmen bwrınğı imperiya aumağındağı halıqtardı biriktirip-twtastıru isin birden qolğa alğan. Wlttıq qwrılımdardıñ sovettik twğırda wyısuına tek taktikalıq eseppen ğana  pwrsat berip, barşa qospanı taptıq twrğıdan biriktirip-twtastıratın cement esebinde orıs halqın, onıñ tili men ömir saltın alğa şığarğan. Sondıqtan da keñestik avtonomiyalardı bol'şevizm arnaulı qwpiya qızmetiniñ torımen mwqiyat şırmap, olardağı wlt qayratkerleriniñ is-äreketterin qatañ baqılauda wstadı. Wlt mäselesiniñ özekti jaqtarı 1923 jılı Hİİ parts'ezde täp-täuir  talqılanıp,  jaqsı  şeşimder  qabıldanğanına  qaramastan, artınşa ötkizilgen wlttıq respublikalarda isteytin qızmetkerlerdiñ 4-şi mäjilisinde, GPU qamauğa alğan iri qayratker Mirsaid Swltanğalievtiñ «kontrrevolyuciyalıq» is-äreketin körneki türde  sınau arqılı, wlt sayasatınıñ qanday şekteuli arnada jürgiziluge tiistigin körsetti.

Osı 4-şi keñes sabağı öz aldına, qazaq qayratkerleriniñ patşalıq zamannan sanağa wyalağan  qwldıq psihologiyadan arılmağandığı, tiisinşe ortalıqqa közsiz eminui, äsirese, jeke bastarına kelgende, wlttıq müddeni de oylatpaytın alauızdığı saldarınan Qazaqstan biligine 1925 jılı Filipp Goloşekin kelgeni mälim. Ol «Oktyabr' dauılı qazaq auılınıñ janınan öte şıqqan» degen qisınmen, bay men kedeydiñ ara-jigin aşa tüsetin sına qağıp, «Kişi Oktyabr' revolyuciyasın» jasaudı qolğa aldı.  Bol'şevizmniñ bir ortalıqqa qatañ bağındırılğan, özgeşe erkindikke tözbeytin jüyesiniñ emissarı qazaq kommunisteriniñ sana-sezimin qırnap-tegisteumen,  öz  sözimen  aytqanda,  «nivelirovka» jasaumen şwğıldandı. Jas wrpaqqa wlttıq tärbie berui ıqtimal alaşordaşılardı ağartu salasınan alastadı. Qwpiya qızmetke erekşe erkindik berdi.  «Wltşıldar kämpeskeleu nauqanına kedergi keltirdi» degendi bol'şeviktik jädigöylikpen jeleu etip, repressiyalau maşinasın iske qostı.  Al sovettik solaqay reformalarğa körsetilgen halıq qarsılıqtarın müldem qarulı küşpen basıp-janıştı. Odan jasandı aşarşılıqtarımen halıqtı milliondap qırıp, köl-kösir qayğı-qasiretke böktirgen äygili wlttıq apatqa wrındırdı. Jäne sonıñ bärinde de kinäni bol'şevizmge tän kölgirlik oydan qwrastırğan «tap jaularına» artıp otırdı.

Soraqı bwrmalaular  jwrttı jappay quğın-sürginge tüsirgen zamanda da, jeke basqa tabınudı äşkerelegen HH parts'ezden keyingi «jılımıq» kezeñde de keñinen qoldanıldı. Qwrbandardıñ atılğan uaqıtın jasırıp, lager'lerde aurudan öldi degen jalğan mälimetter taratu  ädetke aynaldı. Sonday ötirikti köpşilik sanasına siñirudiñ bir saldarı sol, tipti, qazirgi täuelsizdik däuirinde de key kisiler 1938 jılı atılğan Mağjan Jwmabaev pen Säken Seyfullindi öz ölimimen 50-şi jıldarı ölgenge balap,  süyegin sonau mäñgi toñ basqan aymaqtan izdestirip jürdi. Bol'şeviktik bwrmalaularğa bizdiñ keybir zertteuşilerimizdiñ de qwlay sengeni sonşalıq, eñbekterinde, mäselen, «Alaş isi» boyınşa twtqındalğan belgili ziyalılar Dinşe Ädilovtiñ «satqındığı» saldarınan repressiyağa wşıradı deytin qate pikir qorıttı. Alayda, Ädilovtiñ OGPU tergeuşisine bergen körsetulerimen mwqiyat tanısqan kisi belgili ziyalılar onıñ «satqındığınan» emes, arnayı qızmet tergeuşisiniñ ädeyi qiıstırıp twjırımdağan «ayıptaularınan» qılmıstıq iske tartılğanına köz jetkizedi.  1930 jılğı 21 säuirde Mäskeude atılğan Dinşe Ädilov – 1917 jıldıñ qazan ayınan Alaş partiyası Aqmola oblıstıq komitetiniñ müşesi bolğan,  1920 jılğı Qazaqstan Sovetteriniñ Qwrıltayşı s'ezinde alğaşqı QazCIK qwramına saylanğan, İşki ister halıq komissariatınıñ alqa müşesi, halıq komissarınıñ orınbasarı,  halıq komissarı mindetin atqaruşı bop istegen memleket qayratkeri, 1925 jılı Wlt teatrın (qazirgi Mwhtar Äuezov atındağı dramteatrdı) qwrıp, joqtan bar jasağan, käsibi sahna öneri ordasınıñ şañırağın twñğış köterip, qiındığı mol eñ alğaşqı teatr mausımın  abıroymen ötkergen mädeniet qayratkeri.  Ol – eñbegin ädil bağalap, esimin öner ordalarınıñ yaki oqu orındarınıñ birine beruge äbden layıq twlğa.

Osınday eskerusiz qalıp kele jatqan twlğalardı biılğı jüz jıldıq qwrmetine arnayı ardaqtau şaraların jasau jön bolar edi. Bwl rette elimizdiñ öner tarihındağı erek te dara qwbılıs – Qojıqovtar äuletine erekşe nazar audaru kerek.   Äulet otağası Qoñırqoja Qojıqov – 1912 jılı jarıq körgen twñğış «Älippeniñ» avtorı, wstaz, qazaq azattıq qozğalısında öz ornı bar qoğam qayratkeri. Ol Qoqanda jariyalanğan Türkistan avtonomiyası Halıq keñesiniñ jauaptı hatşısı, Sovettik Türkistan Respublikası mwğalimder dayarlaytın oqu ornınıñ oqıtuşısı,  Türkrespublika Jer-su halıq komissariatınıñ jauaptı qızmetkeri, Sovettik Qazaqstannıñ ejelgi tarihın, köne jädigerlerin zertteu salasında eleuli ister tındırğan ğılımi qızmetker boldı. Ülken terror kezinde wstalıp, 1938 jılğı 17 qañtarda Almatıda atıldı. Onıñ zayıbı Lätipa  Wlt teatrınıñ alğaşqı sahna bezendiruşisi, suretşisi, qoldanbalı öner şeberi, kezinde baspasözde qazaq teatrınıñ añız-adamı dep atalğan twlğa bolatın. Ekeuiniñ tört wlı bar edi, törteui de jañaşa qalıptasıp kele jatqan qazaq öneri tarihında özindik öşpes iz qaldırdı. Twñğışı Qojahmet – qazaqtan şıqqan alğaşqı suretşi, äkesiniñ artınan repressiyalanıp, lager' azabınan erte qaytıs boldı. Ekinşi wlı Qwlahmet – twñğış teatr jäne kino suretşisi, önerge siñirip jürgen zor eñbegine qaramastan, «halıq jauınıñ» balası retinde wdayı qısım kördi. Üşinşi wlı Nwrahmet – alğaşqı monumentalist-müsinşi, maydanda auır  jaraqat  alğandıqtan,  talantın tolıq aşa almadı. Al kenjesi Swltanahmet – maydanger-panfilovşı, ağası Qwlahmetpen birge bastap, ataqtı «Qız Jibekti» tüsirgen äygili kinorejisser. Repressiyalanğan wlt-azattıq qozğalıs qayratkeriniñ otbasınan osınday bes birdey körnekti öner qayratkeri şığuı, söz joq, süysinip aytarlıqtay eren qwbılıs.  Osı wlağattı äuletti wlıqtau şarasın oylastıru qajettigi – äldeqaşan pisilip-jetilgen mäsele, Alaş-Ordanıñ 100 jıldığın atap ötu auqımında elimizdiñ oqu orındarınıñ, eldi mekenderiniñ, beketteriniñ, yaki qalalarındağı köşeleriniñ  birin Qojıqovtar äuleti atımen atau swranıp twr.

Alaş-Orda men onıñ jazıqsız jazalanğan qayratkerlerin este qaldıru şaraların osı mereke auqımında şwğıl jüzege asırudıñ  täuelsizdik  tuın  alıp  jüretin  bolaşaq  wrpaq tärbiesi üşin asa qajet ekenin wmıtpayıq.

Beybit QOYŞIBAEVQazaqstan «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı törağasınıñ orınbasarı, jazuşı, tarih ğılımdarınıñ kandidatı.

Abai.kz

16 pikir