Senbi, 18 Qaraşa 2017
Alaşorda 1213 16 pikir 10 Qaraşa, 2017 sağat 08:46

Alaşordaşı Dinşe Ädilov «satqın» emes...

Bwdan bir ğasır bwrın üş iri tarihi oqiğa boldı. Alğaşqısı – joğaltqan memlekettigimizdi jañğırtuğa sayasi mümkindik aşqan Aqpan revolyuciyası. Ekinşisi  – sol mümkindikti jüzege asıru jolın belgileytin Qwrıltayşı jinalıs şaqıruğa tiis Uaqıtşa ükimetti bilikten quğan Qazan töñkerisi. Üşinşisi – Alaş-Orda atauımen eldik şañıraq kötergen Jeltoqsan s'ezi. Bwlardıñ işindegi biz üşin ayrıqşa mañızdı mereke – otarşıldar joyğan memlekettiligimizdiñ qayta tüleuine irgetas qalağan Alaş-Ordanıñ jüz jıldığı.

25 qazanda qwrılğan ortalıq sovet ükimeti wlttıq qozğalıstardıñ bärimen uaqıtşa, ağımdağı jağday talabın eskergendikten, taktikalıq twrğıdan ğana sanasqan edi. Mäselen, Petrogradta jwmıs istep twrğan Resey mwsılmandar odağınıñ atqaru komitetin – Ikomustı – bol'şeviktik bilik tez-aq kereksiz etti. Ikomus törağasınıñ orınbasarı lauazımında Resey Respublikasınıñ uaqıtşa zañ şığaru organı Predparlamentke müşe bolıp, bolaşaq memlekettik qwrılımdı anıqtaytın zañ jasasuğa qatısıp jürgen Janşa Dosmwhamedov bwğan tikeley kuä bolğan. Sovet ükimetiniñ töñkeris arqılı düniege kelui men oğan qarsı şapşañ boy körsetken äreketterdi, jalpı sol kezde orın alğan kürdeli sayasi jağdaydı Janşa «orıstardıñ özara ırıldasuı» dep bağalağan-tın. Sondıqtan da ol, Orınborda ötken Ekinşi Jalpıqazaq s'ezinde, «ortalıqtan bermen lıqsığan anarhiyağa tosqauıl bolu üşin», Qazaq avtonomiyasın şwğıl jariyalaudı talap etuşilerdiñ basında twrdı.

Degenmen, Sovet ökimetiniñ bilikte bekem twratını anıqqa aynalğan şaqta, 1918 jılğı aqpanda, Oral qazaqtarı s'eziniñ şeşimimen, arnayı delegaciyanı Mäskeuge Janşa «Alaş-Orda» Halıq Keñesiniñ müşesi retinde bastap bardı. Onıñ sovet ükimeti basşılarımen jürgizgen twñğış kelissözi birşama sätti ötti. Wlt isteri jönindegi komissariattan qazaq bölimi aşılatın boldı, halıq komissarı Stalin Semeydegi Älihan Bökeyhanov bastağan Alaş-Ordanıñ basşıların töte jelige şaqırıp, söylesti. Oral oblısındağı zemstvo mekemeleriniñ jwmıstarın jalğastıra beruge Sovnarkomnıñ arnayı qaulısımen pwrsat berildi, oblıstağı Alaş-Orda qwrılımın sovettik platformağa köşiru üşin, delegaciyağa qomaqtı qarajat bölindi.

Biraq, sonıñ artınşa, «Pravda» gazetinde Stalinniñ jer-jerdegi keñestik bilik ökilderine arnağan nwsqau-hatı şıqtı. Onda sovet negizindegi avtonomiya ğana moyındalatını, sondıqtan eñbekşi bwqaranıñ «burjuaziya qayratkerlerin» – «özderiniñ dosmwhamedovterin» – moyındarınan tüsirip tastauğa tiistigi  twjırımdalğan edi. Sol sebepti Alaş-Orda batısta da, şığısta da aqtarmen odaqtasuğa mäjbür boldı. Mäselen, 1918 jıldıñ kökteminde  respublikalıq rejimde jwmıs isteytin Oyıl uälayatı qwrılıp, qızmetin Alaş-Ordanıñ Batıs bölimşesi retinde jalğastırdı. Keñestik bilik ökilderimen azamat soğısınıñ soñına qaray kelisim jasap, külli qwrılımımen, äskeri küşimen Sovet ökimeti jağına ötti. Söytip Alaş-Orda birjola tarqadı.  Wlttıq qozğalısqa qatısuşılarğa amnistiya jariyalanğandıqtan, eldik oyğa adal wlt qayratkerleri  endi  qazaqtıñ  memlekettiligin  taptıq  negizde  tületu üşin küresti. Alayda Alaş-Orda wzamay «kontrrevolyuciyalıq wyım» dep ğaybattaldı da, qwpiya qızmet qoldan qiıstırğan jalamen, alaşordaşılardıñ alğaşqı toptarı 1928–1932 jıldarı twtqınğa alınıp, repressiyalandı, al 1937–1938 jıldarğı Ülken terror kezeñinde alaşşıldar da, Alaş ideyasın jürekte wstap,  el müddesi üşin eñbek etken wlt kommunisteri de jappay sayasi quğın-sürginge wşıratıldı.

Büginde mwnıñ bastı sebebin anıq ayta alamız. Birinşiden, bol'şevikter partiyası qatañ ortalıqtandırılğan  imperiyalıq partiya edi, sondıqtan da ol wlttıq belgilerge qaray derbestenu ıqtimaldığın qaperine de almaytın. Ekinşiden, jwmısşılar partiyası atalıp qwrılğan bwl sayasi wyımnıñ jalaulatatın bastı qwjatı – «Kommunistik partiyanıñ manifesinde» «jwmısşılarda otan joq» dep ap-ayqın jazılğan. Osı eki jäyt sabaqtasa kele payda bolğan  «dünie jüziniñ proletarları, birigiñder!» degen  wran küni keşe Sovet Odağı qwlağanğa deyin küşinde twrğanı mälim. Älemdik revolyuciya jasau josparınıñ jüzege aspaytınına sonau 20-şı jıldarı-aq közderi jetkendikten, bol'şevikter osı wranmen bwrınğı imperiya aumağındağı halıqtardı biriktirip-twtastıru isin birden qolğa alğan. Wlttıq qwrılımdardıñ sovettik twğırda wyısuına tek taktikalıq eseppen ğana  pwrsat berip, barşa qospanı taptıq twrğıdan biriktirip-twtastıratın cement esebinde orıs halqın, onıñ tili men ömir saltın alğa şığarğan. Sondıqtan da keñestik avtonomiyalardı bol'şevizm arnaulı qwpiya qızmetiniñ torımen mwqiyat şırmap, olardağı wlt qayratkerleriniñ is-äreketterin qatañ baqılauda wstadı. Wlt mäselesiniñ özekti jaqtarı 1923 jılı Hİİ parts'ezde täp-täuir  talqılanıp,  jaqsı  şeşimder  qabıldanğanına  qaramastan, artınşa ötkizilgen wlttıq respublikalarda isteytin qızmetkerlerdiñ 4-şi mäjilisinde, GPU qamauğa alğan iri qayratker Mirsaid Swltanğalievtiñ «kontrrevolyuciyalıq» is-äreketin körneki türde  sınau arqılı, wlt sayasatınıñ qanday şekteuli arnada jürgiziluge tiistigin körsetti.

Osı 4-şi keñes sabağı öz aldına, qazaq qayratkerleriniñ patşalıq zamannan sanağa wyalağan  qwldıq psihologiyadan arılmağandığı, tiisinşe ortalıqqa közsiz eminui, äsirese, jeke bastarına kelgende, wlttıq müddeni de oylatpaytın alauızdığı saldarınan Qazaqstan biligine 1925 jılı Filipp Goloşekin kelgeni mälim. Ol «Oktyabr' dauılı qazaq auılınıñ janınan öte şıqqan» degen qisınmen, bay men kedeydiñ ara-jigin aşa tüsetin sına qağıp, «Kişi Oktyabr' revolyuciyasın» jasaudı qolğa aldı.  Bol'şevizmniñ bir ortalıqqa qatañ bağındırılğan, özgeşe erkindikke tözbeytin jüyesiniñ emissarı qazaq kommunisteriniñ sana-sezimin qırnap-tegisteumen,  öz  sözimen  aytqanda,  «nivelirovka» jasaumen şwğıldandı. Jas wrpaqqa wlttıq tärbie berui ıqtimal alaşordaşılardı ağartu salasınan alastadı. Qwpiya qızmetke erekşe erkindik berdi.  «Wltşıldar kämpeskeleu nauqanına kedergi keltirdi» degendi bol'şeviktik jädigöylikpen jeleu etip, repressiyalau maşinasın iske qostı.  Al sovettik solaqay reformalarğa körsetilgen halıq qarsılıqtarın müldem qarulı küşpen basıp-janıştı. Odan jasandı aşarşılıqtarımen halıqtı milliondap qırıp, köl-kösir qayğı-qasiretke böktirgen äygili wlttıq apatqa wrındırdı. Jäne sonıñ bärinde de kinäni bol'şevizmge tän kölgirlik oydan qwrastırğan «tap jaularına» artıp otırdı.

Soraqı bwrmalaular  jwrttı jappay quğın-sürginge tüsirgen zamanda da, jeke basqa tabınudı äşkerelegen HH parts'ezden keyingi «jılımıq» kezeñde de keñinen qoldanıldı. Qwrbandardıñ atılğan uaqıtın jasırıp, lager'lerde aurudan öldi degen jalğan mälimetter taratu  ädetke aynaldı. Sonday ötirikti köpşilik sanasına siñirudiñ bir saldarı sol, tipti, qazirgi täuelsizdik däuirinde de key kisiler 1938 jılı atılğan Mağjan Jwmabaev pen Säken Seyfullindi öz ölimimen 50-şi jıldarı ölgenge balap,  süyegin sonau mäñgi toñ basqan aymaqtan izdestirip jürdi. Bol'şeviktik bwrmalaularğa bizdiñ keybir zertteuşilerimizdiñ de qwlay sengeni sonşalıq, eñbekterinde, mäselen, «Alaş isi» boyınşa twtqındalğan belgili ziyalılar Dinşe Ädilovtiñ «satqındığı» saldarınan repressiyağa wşıradı deytin qate pikir qorıttı. Alayda, Ädilovtiñ OGPU tergeuşisine bergen körsetulerimen mwqiyat tanısqan kisi belgili ziyalılar onıñ «satqındığınan» emes, arnayı qızmet tergeuşisiniñ ädeyi qiıstırıp twjırımdağan «ayıptaularınan» qılmıstıq iske tartılğanına köz jetkizedi.  1930 jılğı 21 säuirde Mäskeude atılğan Dinşe Ädilov – 1917 jıldıñ qazan ayınan Alaş partiyası Aqmola oblıstıq komitetiniñ müşesi bolğan,  1920 jılğı Qazaqstan Sovetteriniñ Qwrıltayşı s'ezinde alğaşqı QazCIK qwramına saylanğan, İşki ister halıq komissariatınıñ alqa müşesi, halıq komissarınıñ orınbasarı,  halıq komissarı mindetin atqaruşı bop istegen memleket qayratkeri, 1925 jılı Wlt teatrın (qazirgi Mwhtar Äuezov atındağı dramteatrdı) qwrıp, joqtan bar jasağan, käsibi sahna öneri ordasınıñ şañırağın twñğış köterip, qiındığı mol eñ alğaşqı teatr mausımın  abıroymen ötkergen mädeniet qayratkeri.  Ol – eñbegin ädil bağalap, esimin öner ordalarınıñ yaki oqu orındarınıñ birine beruge äbden layıq twlğa.

Osınday eskerusiz qalıp kele jatqan twlğalardı biılğı jüz jıldıq qwrmetine arnayı ardaqtau şaraların jasau jön bolar edi. Bwl rette elimizdiñ öner tarihındağı erek te dara qwbılıs – Qojıqovtar äuletine erekşe nazar audaru kerek.   Äulet otağası Qoñırqoja Qojıqov – 1912 jılı jarıq körgen twñğış «Älippeniñ» avtorı, wstaz, qazaq azattıq qozğalısında öz ornı bar qoğam qayratkeri. Ol Qoqanda jariyalanğan Türkistan avtonomiyası Halıq keñesiniñ jauaptı hatşısı, Sovettik Türkistan Respublikası mwğalimder dayarlaytın oqu ornınıñ oqıtuşısı,  Türkrespublika Jer-su halıq komissariatınıñ jauaptı qızmetkeri, Sovettik Qazaqstannıñ ejelgi tarihın, köne jädigerlerin zertteu salasında eleuli ister tındırğan ğılımi qızmetker boldı. Ülken terror kezinde wstalıp, 1938 jılğı 17 qañtarda Almatıda atıldı. Onıñ zayıbı Lätipa  Wlt teatrınıñ alğaşqı sahna bezendiruşisi, suretşisi, qoldanbalı öner şeberi, kezinde baspasözde qazaq teatrınıñ añız-adamı dep atalğan twlğa bolatın. Ekeuiniñ tört wlı bar edi, törteui de jañaşa qalıptasıp kele jatqan qazaq öneri tarihında özindik öşpes iz qaldırdı. Twñğışı Qojahmet – qazaqtan şıqqan alğaşqı suretşi, äkesiniñ artınan repressiyalanıp, lager' azabınan erte qaytıs boldı. Ekinşi wlı Qwlahmet – twñğış teatr jäne kino suretşisi, önerge siñirip jürgen zor eñbegine qaramastan, «halıq jauınıñ» balası retinde wdayı qısım kördi. Üşinşi wlı Nwrahmet – alğaşqı monumentalist-müsinşi, maydanda auır  jaraqat  alğandıqtan,  talantın tolıq aşa almadı. Al kenjesi Swltanahmet – maydanger-panfilovşı, ağası Qwlahmetpen birge bastap, ataqtı «Qız Jibekti» tüsirgen äygili kinorejisser. Repressiyalanğan wlt-azattıq qozğalıs qayratkeriniñ otbasınan osınday bes birdey körnekti öner qayratkeri şığuı, söz joq, süysinip aytarlıqtay eren qwbılıs.  Osı wlağattı äuletti wlıqtau şarasın oylastıru qajettigi – äldeqaşan pisilip-jetilgen mäsele, Alaş-Ordanıñ 100 jıldığın atap ötu auqımında elimizdiñ oqu orındarınıñ, eldi mekenderiniñ, beketteriniñ, yaki qalalarındağı köşeleriniñ  birin Qojıqovtar äuleti atımen atau swranıp twr.

Alaş-Orda men onıñ jazıqsız jazalanğan qayratkerlerin este qaldıru şaraların osı mereke auqımında şwğıl jüzege asırudıñ  täuelsizdik  tuın  alıp  jüretin  bolaşaq  wrpaq tärbiesi üşin asa qajet ekenin wmıtpayıq.

Beybit QOYŞIBAEVQazaqstan «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı törağasınıñ orınbasarı, jazuşı, tarih ğılımdarınıñ kandidatı.

Abai.kz

16 pikir
Бейбіт Қойшыбае 2017-11-17 23:39:54
2- cізге де осы сайтта тұрған, сіздікі секілді пікір айтушы түрткі болғандықтан берілген: "РЕПРЕССИЯЛАР ЖАСАҒАН БҰРМАЛАУЛАРҒА АЛДАНБАЙЫҚ" деген мақаланы оқуға кеңес беремін.
2. 2017-11-17 21:57:33
Осы Әуезов пен Ермековтің кешір, үкімет, жаздық жаңылдық деп, арыз хат жазып, газеттерге бастырып, 1932 жылы түрмеден шығуларын қалай түсінуге болады? Әуезов пен Ермеков екеуі осыдан кейін принципті түрде ешқашан кездеспеген. Москвадан шыққан "Геноцид в Казахстане" деген кітабында сол екеуімен түрмеде бірге отырған Жұмахан Күдерин деген ботаниктің қызы әкесінің айтуынша екеуін де теріс тұрғыдан, тыңшылар ретінде жазады. Мағжанды ұстап берген дегенге келтіреді. Қазақстандағы авторлар бұл хат жазу туралы Қайым Мұхаметханов айтқан, оған Әуезов айтқан-мыс, Әуезовке Байтұрсынов айтыпты-мыс, сен Мұхтар қылмысыңды мойындап хат жаз, аман қаласың, келешекке керексің депті-мыс деп насихаттайды, Әуезовті ақтайды. Бұл пиғыл дұрыс шығар, бірақ шындыққа жанаса ма, әлде жанаспай ма? Мұхтар Шаханов депутат кезінде ҰКҚ төрағасынан үш әріпке тыңшы болғандардың тізімін ашуды талап еткенде Әуезов туралы да ақпарат айтып қалды "Жас алашта". Артынша бұл мәселені жуып-шайып, жоққа шығарушылар шыға келді. Шындық бәрібір ашылады ғой. Әрине, Әуезов ұлттық мақтаныш, сондықтан ол туралы Күдерина мен басқалар айтқан күдікті сейілту керек қой. Оны жаладан аршып алған жөн. Несіне жасырамыз. Ал Дінше Әділевтің ісінде ешқандай күмән жоқ, ол алашордашыларды ұстап берген. Қаза берсе талай пәле шығады әлі.
1 2017-11-17 20:04:17
Мен төменде Б.М.ұлын бекер кіргізгенім жоқ. Біздің алдымызда үш буынның өкілі жатыр. Әр қайсы арасында мүшел жас айырма бар. Саяси тұтқындаулар басталғанда, мыс. Бауыржандар 10-13 жастағы бала болса, Д.Әділовтер одан мүшел жас үлкен ағалары, ал Міржақыптар әкелері іспетті еді. Алдыңғы толқыннан кейінгі толқынның арасында 25 жастай айырма бар. Міне осы жағынан саралап қарауымыз, олардың бір біріне, қоғамдағы орнына қаншалықты араласатынан жобалап білуімізге болады. Алаш арыстарын дәйекті құжаттар бойынша жазып жүрген - Тұрсын Жұртбай. Оның шығармаларынан біраз ақиқатты білуге болады. Менің таң қалғаным Т.Жұртбай келтірген Алтайскийдің айтуындағы А.Фадеевтің "әр республикада бір-бір Әуезов болса ғой шіркін" деген сөзі. М.Ә . Фадеевтың қазақстандағы информаторы, кеңесшісі болды деген сөз қаншалықты шындық?
Бейбіт Қойшыбаев 2017-11-17 15:54:13
Кәдірбек деген пікір айтушыға осы сайтта тұрған, алғашқы соныкі секілді пікір айтушы түрткі болғандықтан берілген: "РЕПРЕССИЯЛАР ЖАСАҒАН БҰРМАЛАУЛАРҒА АЛДАНБАЙЫҚ" деген мақаланы оқуға кеңес беремін. 1 деген пікір айтушының "Бұлай кесіп айту асылық болады. Себебі әлі де анықтайтын нәрсе көп" дегені дұрыс, әзірге бүгінге дейін анық нәрселерді түсініп алған жөн.
1 2017-11-17 15:39:30
Дінше Әділовті олай деп айта алмаймыз. Бұлай кесіп айту асылық болады. Себебі әлі де анықтайтын нәрсе көп. Бірақ автор неге екені белгісіз пікірлесуге шықпай жатыр. Бізде осы тұрғысынан кемшілік, қателік көп кетіп жатыр.
Кәдірбек 2017-11-15 21:09:44
Дінше Әділов нағыз сатқын екен, ешкім зорламай алдымен Хайреддин Болғанбаевты, Байтұрсынов, Бөкейхановты, Дулатовты, Аймауытовты, сосын қалғандарын өз еркімен жазып ұстап берген. Оны ешкім алашордаға барып көмектес, соның басмашылармен байланысшысы бол деп зорлаған жоқ қой. Ұстай салысымен бәрін сайрап жазып берген. Болғанбаевта сөйтіпті. Бүкіл алашорданың қылмыстық ісі Әділев пен Болғанбаевтың көрсетілімдеріне негізделген. Олар кезінде шындарын айтып, қалған істес адамдарды ұстап беруге мәжбүр болды дейік, сонда оларды не үшін ақтау керек? Қылмыс жасадың ба, ұсталып қалдың ба, мойныңмен көтер. Жоқ, екеуі де тергеуде сайрай берген, сайрай берген, бетпе бет тергеу кездесуінде көрсетілімдерін екеуі де дәлелдеп берген. Алматының түрмесінен Москваға Бутыркаға әкеткендеде Әділовті оңаша ұстап, оңаша камерада жақсы тамақ беріп, қағаз бен қарындаш беріп, ойын көсіле жазып беруге жағдай жасалыпты. Нәтижесі белгілі. Ол алашорданың түбіне жетті, өзі де ешкімге керексіз адам ретінде атылды. Оны бүгін ақтап сөйлеуге негіз жоқ.
1 2017-11-14 16:02:18
Бейбіт, соғыстан кейін де саяси тұтқындар, бұрынғы эссер, меншевиктер аз болған жоқ, оған кейінгі соғыс тұтқындары, отанын сатқандар дейтіндер қосылды емес пе. Б. атамыз қызмет еткен 49 атқыштар бр.сы сияқты құрлымдар осыларды (концлагерді) күзетуге алынған болар. Мұндай қатаң режимдегі концлагерлер Одақтың барлық түкпірінде болған ғой. Оны біз білмейміз. 1927 ж . ол суретті интернеттен "Б мен Ә" деген сұрақпен шықсаң табасың. Б Момышұлының 100 жылдығы қарсаңында "Б.М жайлы тың дерекке байланысты дау шықты" деген мақалада Б.М.ның немере інісі Әбд.ға хатын тауып алды деген хабарда, соғыстан кейін Б.М.ұлына батыр атағы мен ген. шенін беруге Шаяхметов кезінде Н.Оңдасынов қарсы болған деп жала жабылғаны айтылған. Мәселе онда емес, "немере інісі" деген сөзде еді. Одан әрі М.Әу.ке Бауыржан атамыздың хатында да Әбд. жағ. сұрайды, алғыс айтады. Содан Б. атамызды зерттеп оқи бастадым. Б. Момышұлы Әбд.мен Шымкенттегі 7-ші мектепте (қазір Қ.Сыпатаев ат.) оқыған, одан соң екеуі Шымк. пед.училищеде (өмірбаянда көрсетілмейді) Жүсіпбек Аймауытовтан сабақ оқыған. Жүсіпбек әрі директор. Б. атамыз Ж. Аймауытовты ұстазым деп мақтайды. Ал Дінше ол мектепте оқуы мүмкін емес, себебі олардан 15 жас ересек адам. Алаш арыстарын ұстау осы Жүсіпбекті ұстаудан басталған ғой. Жүсіпбектің өзі де Діншеден 11 жас үлкен. Бұл жерде қисынсыздық көзге ұрып тұр.
Бейбіт Қойшыбае 2017-11-14 13:41:46
Мақаш әңгімесінің репрессия заманының қитұрқылыққа толы болғаны жайындағы сарыны ғана есте қалыпты, дәл кімдерді атағаны есімде жоқ. Бәлкім өзінің жазбаларында қалған шығар, жеке архивін зерттеушілерге кезігуі ықтимал. Абдулла ақсақалдың естелігін Алматыдағы бір арнайы жиында мен де тыңдағанмын, ол кісі өзіне Мағжанның қойын дәптерін бергенін де айтқан-ды жаңылыспасам, тек жоғалтып алғанына өкініш білдірген. Мен құпия полиция архивіндегі Мағжанның атылғаны туралы актіні өзім көргендіктен, ақсақалдың естелігіндегі адам - өзін Мағжанмын деп атаған басқа ақын болар деп ойлаған едім, қазір де сол ойдамын. Ал Баукең естелігіне байланысты жаңсақтықтарды өзіңіз де айтып отырсыз ғой, қалай болғанда да, ол кісінің де шын Мағжанды көрмегені анық-ау. "Ал Бауыржан Момышұлының 1927 ж. Әбділдә Тәжібаев екеуі бірге түскен суреті күдік келтірмей ме" деген сауалыңызға не дерімді білмей тұрмын, біріншіден, сурет маған бейтаныс-ау, көрмеген сияқтымын, елестетер емеспін, екіншіден, қандай, не нәрсеге байланысты күдік жөнінде айтпақсыз, түсінбедім... Ақ-адал пікірлесуге ниет білдіргеніңізге рақмет.
1 2017-11-14 11:03:43
Қайырлы күн болсын ! Бейбіт, жауап бергеніңізге рахмет. Мақаш Тәтімов мысалға кімдерді атап еді, соны атасаңыз дұрыс болар еді. Мағжан сияқты ақындар ол кезде көп емес қой, әсіресе қазақта. Қазір Абдулла қарт тірі, көзі, жады әлі мықты. Ол кісі соғыстан кейін ұсталған адам. Ал Бауыржан Момышұлының 1927 ж. Әбділдә Тәжібаев екеуі бірге түскен суреті күдік келтірмей ме сізге. Өйткені Бауыржан атамыздың М.ды көргені туралы әңгімесі - екеу. Екеуі екі түрлі, бірі сұхбат түрінде алынған. Бірінде орман ішінде отқа жылынып отырған бір топ адамдар десе, екіншісінде вокзалда, қоймаға зат тасып жатқан М.мен ұшырасқан. Біріншісінде 1 айдан соң келдім десе, екінші сұхбатта 2-3 айдан соң келгенін айтады. Біріншісінде Сібір (Новосибирск) 59-шы атқыштар бригадасында болғаны айтылады. Шындығы Б. атамыз 1949-50 жылдары 49 атқыштар бригадасында (өмірбаяны) болған. Сонымен алдыңғы дерек біреулер қолымен өңделген емес пе екен дегенім. Новосибирск қайда , Магадан - Береговой қайда ! Екінші деректе Қиыр Шығысқа баратын армия қолбасшысына Б. атамыз вокзалға репорт беруге келген. Ал Мғ сол жерден Б. келгенше кетіп қалған, қайда кеткен..... . Қиыр Шығысқа ма.... Сұрақ көп. Абдулла қартты да сол 1948 ж. ұстап айдаған.
Бейбіт Қойшыбаев 2017-11-14 09:16:52
1 деген пікір білдірушіге: "Құрметті Бейбіт Қойшыбаев ! Сіз "сондай өтірікті көпшілік санасына сіңірудің бір салдары сол, тіпті қазіргі тәуелсіздік дәуірінде де кей кісілер М Жұмабаев пен С Сейфуллинді өз өлімімен 50-ші жылдары өлгенге балап, сүйегін сонау мәңгі тоң басқан аймақтардан іздестіріп жүр" дейсіз. Сонда Б Момышұлы мен жасы 96-дағы Ә Абдрахманов қарт өтірік айтатын кісілер ме, оны қалай тексеріп білдіңіз. Соны айтсаңыз." Ол кісілердің өтірік айтпағанына сенімдімін, тек, 30-шы жылдары қазіргідей БАҚ жоқ болуы себепті, Мағжанның келбетін дәл білмеулері әбден мүмкін екеніне де сенімдімін. Сол шақта жазықсыз репрессияға ұшыраған талантты адамдар қатарында белгілі ақындар өлеңдерін жатқа айтып ,өзін сол есіммен атай беретін кісілер болғаны жағдайы кезінде демограф Мақаш Тәтімов те айтатын. Ал кейінгі кезге дейін құпия болып келген НКВД архивіндегі олардың атылғаны жайындағы актілерге күмән келтіру қиын. НКВД талай жанды атып тастай отырып, онысы жайындағы құжаттарды жасырып, жұртшылыққа олар "хат жазысу құқынан айрылып, айдауға кетті", "пәле жақта лагерьде жүрек ауруынан қайтыс болды" деген ақпараттар беріп отырғаны бүгінде құпия емес. КЕЛМЕСКЕ КЕТКЕН ӨКІМЕТТІҢ ҚЫЛМЫСТАРЫ КӨП, СОЛАРДЫ ДӘЛ ТАЛДАЙ БІЛУГЕ ТЫРЫСАЙЫҚ
1 2017-11-14 04:03:24
Құрметті Бейбіт Қойшыбаев ! Сіз "сондай өтірікті көпшілік санасына сіңірудің бір салдары сол, тіпті қазіргі тәуелсіздік дәуірінде де кей кісілер М Жұмабаев пен С Сейфуллинді өз өлімімен 50-ші жылдары өлгенге балап, сүйегін сонау мәңгі тоң басқан аймақтардан іздестіріп жүр" дейсіз. Сонда Б Момышұлы мен жасы 96-дағы Ә Абдрахманов қарт өтірік айтатын кісілер ме, оны қалай тексеріп білдіңіз. Соны айтсаңыз.
р 2017-11-13 15:20:05
таңда авторға жауап жазғанбыз, Абай кз қабылдамады, түсініксіз. Адимнді қайта құру керек. Абай кз толық жаңартылуы керек. Ойымызды ашық айта алмай жүрміз.
Бейбіт Қойшыбаев 2017-11-11 21:15:26
Аты-жөнін көрсетпеген пікір айтушыға. Сіз үшін мына мақаланы: "РЕПРЕССИЯЛАР ЖАСАҒАН БҰРМАЛАУЛАРҒА АЛДАНБАЙЫҚ" - жіберіп едім бірақ форумға өтпеді, бәлкім сайт әкімшілігі мүмкін деп тапса, жариялар, солай бола қалса, оқыңыз, басқалар да ойын айтар, пікірлесейік. Бізге бұл тақырыпты әділ талдап, жазықсыз жала жабылған тұлғаны кірден тазарту ләзім
Авторға 2017-11-11 20:01:39
Дінше Әділрвті қорғап, ақтайтын сылтау да, себеп те жоқ. Оның өмірі жеңілтек, ұрыншақ адамның сол алмағайып аласапыран заманда біресе қызылдың сөзіне еріп, тіптен Қиыр Шығысқа барып, партизан болып, кеңес өкіметін қорғаушы, пулеметші ретінде жүздеген адамның қанын ағызған, өлтіруші жендет болудан өзін көтеріп, жоғары қызметтерге сүйреген кеңес өкіметіне адал қызмет етушіден сатқындыққа дейінгі "тірліктің" куәсі. Сол кезде біресе қызыл қызметкер /қызыл жаға әпербақанның нағыз өзі - ішкі істер ВЧК-ОГПУ бастығының орынбасары болған Әділевтің істерін тексеру, зерттеу күтіп тұр. Оның өмірі халыққа әңгір таяқ ойнатқан "қызыл жағаның" жан алғышынан бұрынғы алашордашылардың сөзіне еріп, солардың астыртын тапсырмасын орындаушы екіжүздінің, кеңес өкіметінің жауы болып, өз көзқарасын, өзі орнатқан үкіметін өзі сатып кеткен байғұстың тіршілігінің айқын сипаты. Ал совет чекистері оларды бақылауда ұстап, кезі келгенде ұстап үлгірместен Дінмұхамед /Дінше, Мұқыш/ Әділов барлық алашордашыларды /Бөкейхановнынан, Байтұрсыновтан, Дулатовтан бастап Жүсіпбек Аймауытовқа дейін / түгел өзі қағазға түсіріп, /бірі қырық төрт бет, бірі отыз алты бет/ ұстап берген. Дінше Әділов көрсетілім бермесе Дулатов та, Байтұрсынов та, Аймауытов та, басқалары да сотталмас еді. Жүсіпбек Аймауытов, Халел Ғаббасов, Ахметсафа Юсупов бірден атылып кетпес еді. Ұшарын жел, қонарын сай да білмеген ақымақ Әділевті ақтап, сатқын болған жоқ деп аңыз таратудың, қоғамдық пікір қалыптастырудың ешқандай қажеті жоқ. Алашордашылардың тұтқындалған бірінші тобына жүргізілген он екі томдық қылмыстық істі, екінші тобына жүргізілген төрт томдық, әр томы қомақты, қылмыстық істі қараңыздар. Олар ҰҚК архивінде, үзінділері жарияланған, ал толық нұсқасы ерте ме, кеш пе, бәрібір жарияланады, шындық айтылады. Сондықтан өз еркімен барлық алашордашыларды ұстап берген, соттатқан, атылудан аман қалғандарын отыз жеті-отыз сегізде бәрібір аттыруға соның көрсетулері себеп болған, алашордашыларды совет билігіне әшкерелеп, қылмысын ашып берген Д.Әділевті бүгін майлап, майлап, "герой" етудің еш қисыны жоқ. Тек рушылдық себеппен ғана оны туысқаны ретінде ақтауға талпыныс болуы мүмкін деп ойлар едік, бірақ авторға ондай айып тағатын себеп жоқ қой. Ақиқаттан ауытқымайық ағайындар. Халықты шатастырып, алдамайық. Дінше Әділев алашорданы түгін қалдырмай ұстап беретіні бар - онда ол ашародамен байланысып не жұмысы бар еді ? Ал Дінше Әділовтің өмірі мен тағдыры бүгінгі жас өркенге, жалпы барша халыққа ешқашан тұрақсыз болма, бір ұстанымды жақтадың ба, басыңа іс түскенде бірден сатып, бәрін ұстап берме деген тағлымның үлгісі ретінде айтылуы керек. Дінше Әділов - қазақтың ұлттық сатқыны, оны дәріптеу - ұлттық тарихты, алашорданы мазақ ету.
калбит 2017-11-10 11:14:58
казахтын 2 нин 1 саткын кобиси бирин бир кор алмагандыктан сатады казагын мал гои это факт казах казахта досын болса белинде балтан калтанда акшан болсын
1 2017-11-10 10:20:16
Ватсон мырза, біз білмейтін жағдайлар әлі баршылық. Сондықтан асықпа-ақ қоя тұрыңыз. Мен көлігімнің доңғалағын ауыстырып 2-3 күнге бір жаққа жол жүріп келейін, содан соң кең отырып талқылармыз. Аздап виски болса жақсы болар еді. Жаман айтпай жақсы жоқ деген, аяқ асты боран соғып кетуі мүмкін. Шерлок Холмс.

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 9984
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 18071
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 31464