Jwma, 24 Qaraşa 2017
Alaşorda 1084 1 pikir 13 Qaraşa, 2017 sağat 09:07

Repressiyalar jasağan bwrmalaularğa aldanbayıq

image description

Men qayta qwru jıldarı Swltanbek Qojanovtıñ zayıbı Güländäm apaydan Taşkentte «Şığıs keşterin» qoyuşılardıñ biri bolğan Dinşe Ädilov jayında alğaş estigen edim. Keyinirek, arnayı qızmet arhivindegi isimen tanısu barısında, onıñ ömirbayanın birşama tolıq bilip aldım. Bügingi M.O. Äuezov atındağı qazaq memlekettik akademiyalıq drama teatrınıñ şañırağın twñğış kötergen qayratker bola twra, qazaq sahna öneri tarihında esiminiñ müldem atalmau sebebin de wqtım.

Kezinde ÇK, GPU, NKVD atalğan qauipsizdik qızmetiniñ tiisti sayasi tapsırıstı orındau üşin äldebir qayratkerdi «auır qılmısqa» qatıstı etip, abıroyın naqaqtan tögudi de, sol rette qoldan qiıstırıp, teris habar taratudı, yağni dezinformaciya jasaudı da öz täjiribesinde keñinen qoldanğanı büginde barşağa mälim. Onıñ aqparattarına süyengen Filipp Goloşekin tap dwşpandarın jariyalı türde äşkerelep jattı. Biliktegi partiyanıñ respublikadağı köseminiñ auzın baqqan «Eñbekşi qazaq» da öz betterinde Dinşeniñ «betinen qanı şıqqan wltşıl» ekenin, onıñ «wlt teatrınıñ bağıtın wltşıldıqqa bwrıp äkete jazdağanın» jazdı.

Sonday ister saldarınan Dinşe esimi teatr tarihınan 30-şı jıldardıñ özinde-aq sızıp tastalğan bolatın. Bwğan qazaq qoğamında qalıptasqan ahual da septesti. Bwl jöninde men 2000 jılı «Arıs» baspasınan şıqqan «Wlt teatrı şañırağın köteruşi» degen kitabımda äñgimelegen edim. Aldımen, alıs zamandağı ahualdı wğuğa järdemdeser degen oymen, sondağı bir taraudı nazarlarıñızğa wsınayın...

«Qazaqı indet. Teristik, tüstik öñirleri tügel biriktirilgen Qazaqstannıñ jaña astanası Qızılordada 1925 jıldıñ küzinde Keñestik Respublikamızdıñ bes jıldığı merekelendi.  Sol mereke auqımında jwrtşılıq eski astana Orınbordan aldırılğan köşpeli cirktiñ kenep kümbezi astında äygili paluan Qajımwqannıñ önerin tamaşalap, käsibi sporttağı eren eñbegin marapattağan mereytoy ötkizgen bolatın. Auıl-auıldan, är mekemeden qwttıqtap kelgender qazaqtıñ ataqtı wlına degen jürekjardı sözderin aytıp, sıy-siyapat jasadı. At mingizdi, şapan japtı, türli qolönerlik, zergerlik bwyım, basqa da jılı-jwmsaqtarın riyasız ıqılastarımen tartu etti. Tamaşada respublika partiya-keñes qızmetkerleriniñ külli betke wstarı bas qosqanı tüsinikti, solardıñ deni bop tabılatın orıs ağayındar:  «Tärjimä!  Audarıñdar!»  –  dep  ayqaylay berse kerek. Sol kezde bwyra şaşı tolqındanğan, boyşañ, aqqwba, aşañ jigit körermender işinen jeñil köterilip, ortağa şığadı. Bwl – wlt teatrınıñ direktorı Dinmwhamed Ädilov edi.

Bwdan 73 jıl ilgeride Dinşemen «Öner qayratkeriniñ şarttı  uağdası»  attı  kelisimşart  jasasıp, 2-kategoriyalı ärtis retinde teatrğa qabıldanğan qwjatın qasterlep saqtap kele jatqan sahna ardageri Qapan Badırov sol sätti jılı sezimmen eske aldı.

Teatr basşısı otırğandarğa arenadan jağalay qarap: «Qımbattı dostar, – depti biyazı ünmen orıs tilinde, – biz bärimiz, ğwmırımızda twñğış ret, öz aldımızğa memleket bolğanımızdıñ arqasında ğana, qazaq halqınıñ atı älemge mäşhür paluanına qwrmet körsetuge jinaldıq. Dünie jüzi çempionı Qajımwqan qazaqtıñ ğana emes, orıs eliniñ de ayaulı azamatı. Ol öziniñ dosı Poddubnıymen birge Rossiyanıñ dañqın asırdı. Demek, Qajımwqan külli Keñes Odağına tel wl. Sizder Qazaqstandı körkeytuge keldiñizder, endeşe, däl qazir sizder qazaqstandıq retinde de, reseylik retinde de bizdiñ quanışımızdı bölisip otırsızdar. Qajımwqandı qoşemetteuşilerdiñ ne aytıp jatqanın tüsingileriñiz keletini dwrıs-au, biraq ol sözderdiñ mazmwnı osı arenadağı özderiñiz tamaşalağan küres pen cirktik oyındar ruhımen de äygilenip twrğan joq pa? Sizder, ülken mädenietti Aziyağa jetkizuşiler, izettiliktiñ qarapayım ülgisin nege tanıtpaysızdar? Orıstıñ wlı bahadüri Poddubnıymen qatar atı älemge jayılğan qazaqtıñ wlı bahadürin nege tım bolmasa bireuiñiz europalıq dästürge say bir şoq gül äkep marapattamadıñızdar? Olay bolmağan eken, qarapayım auıl adamdarınıñ qazaqı qwrmetiniñ mazmwnın jürekteriñizben wğıp, sabır saqtağandarıñız jön emes pe?»

Paluan toyındağı älgi körinisti jastıq şağında kuä bolğan wmıtılmas oqiğalardıñ biregeyleriniñ sanatında tebirene esine tüsirgen qart sahna sañlağı: «Tärjimä talap etuşiler jım boldı, – dedi. Sondağı saltanattı sätti tap bügin bastan keşkendey süysinispen ayttı. – Biz batıl da sıpayı direktorımızdı iştey maqtan ete, şoqtığımız köterilip, qazaqtığımızğa quanıp qaldıq».

Iä, Dinşe oyın bükpeytin, şındıqtı aytuda eşteñeden taysalmaytın, jürekti, şapşañ, naqtı istiñ adamı bolatın. Ökinişke qaray, onıñ bwl qasietin – älemdik revolyuciya sarbazdarı basım ol zaman tügil, täuelsizdikke qol jetken qazirgi däuirde de qaterli bäle tergiş sıbırlaqtar «wltşıldıqtıñ» körinisine jatqızar edi. Ötken ömir jolındağı kesimdi äreketterimen talaydıñ qanın qaraytıp, kek qaytarudı kökseytin san dwşpan tauıp alğan jas qayratkerdiñ mwnday minezi – ärdayım «öz adamınıñ» namısın küytteytin qazaqı indet jaylap twrğan sol kezgi qoğamdıq ahualda jeke basına tek ziyanın tigizetin-di. Solay boldı da...

Akademik-jazuşı Säbit Mwqanov öziniñ 60-jıldarı ayaqtağan «Ömir mektebi» attı äygili trilogiyasında 1925 jıl kezinen: «Jwrttıñ aytuınşa (rası da solay) Qazaqstandı endigi bileuşi eki adam ğana: Swltanbek Qojanov, Smağwl Saduaqasov. Bül ekeui de Ölkelik partiya komitetiniñ byuro müşesi», – dep jazadı. RK(b)P Qazaq obkomınıñ hatşısı märtebesimen Taşkentten Orınborğa 1924 jıldıñ soñına qaray jiberilgen Swltanbek turalı Säbeñ äueli İşki ister halkomatı Bas miliciya basqarmasınıñ bastığı Düysebay Nısanbaevtan estidi. Ädilovter tağdırınıñ qayğılı twstarına qatısı bolğan bwl adam jayında Mwqanov mınanday derek beredi: «Düysebay Nısanbaev... Säkennen egderek... Säkenniñ aytuınşa, revolyuciyadan bwrın orısşa oqıp, köp jerde pisar'lik qızmet atqarğan da, revolyuciya jıldarı bol'şevikter qatarına qosılğan... Orınborğa 1924 jıldıñ basında kelgen onı, Säkenniñ wsınısımen Qırğız (qazaq) avtonomiyalı respublikasınıñ işki ister Halıq Komissarı ğıp tağayındatqan... Säken 1919 jıldıñ basında Ombı abaqtısınan qaşıp, so jıldıñ jazında Türkistanğa jetedi de, osı Düysebaymen tanısıp üyinde twradı. Düysekeñ bol'şevik bolğanımen ruşıldau da adam.... Düysekeñ Säkendi osı jağınan jaqın tartadı». Jas memleket qayratkerleriniñ biri, iri basşılarınıñ bel ortasındağı kisi (ol twsta miliciyadan ötken qwday joq, al bwl – Respublikanıñ Bas milicioneri) tirşiliginde qanday principti wstanuğa oñ iığın beretinin oyğa türtip qoyıñız... Säbeñ Nısanbaevtan Qojanovtıñ isker, nağız «sen twr, men atayınnıñ özi», tipti «Stalinniñ özimen jwlqısa ketuden tayınbaytın» öjet adam ekenin, basqa da wzınqwlaq pen derek bwlaqtarınan – «alaşordaşıl Baytwrsınovtıñ Orınborda qwlatılğan yubileyin» Taşkentte ötkizgenin, «wltşıl aqın» Jwmabaevtıñ kitabın özi alğısöz jazıp şığarğanın, Qazaqstannan quılğan külli «alaşordaşılarğa» Türkistan Respublikasında pana bolğan «oñşıldığın» bilip, oğan senimsizdikpen qaraydı. Al onıñ Orınborğa kelgennen bergi naqtı «wltşıldıq» isteri jayında öziniñ tağı bir jaqın jüretin kisisi – KirCIK törağasınıñ orınbasarı Nwrmaq Baysalıqovtan estip-bilgende, äsirese Baysalıqovtıñ körneki mısaldarmen kömkerilgen pikirleriniñ tüyini sıqıldanğanday: «...Qojanov degen gad... ötken bir byuronıñ özinde-aq Qazaqstan basşılığınıñ 90 procentin «oñğa» aynaldırıp boldı, wltşıl-gadtar. Besinşi s'ezden keyin – 100-ge aynaldıradı», – degen qorıtındısın tıñdağanda, «söytken Qojanov Qazaqstanğa ne jaqsılıq äkeler deysiñ» dep, odan küderin müldem üze tüsedi.

Osı orayda qoğamdıq belsendiligi zor qalamgerdiñ özi- niñ  añdamasına  da  nazar   audarğan  qızıq: «Qojanov  pen Saduaqasovtıñ blogi» atalğan top alğaşqı adımınan-aq «oñğa» tarttı da, birazdan keyin tipti aşıq ketip, «baydıñ balaları», «alaşordaşılar» deytinderdi keñselerge, oqu orındarına toltıra bastadı». Qwjattar kuälik etedi – osınau eki ayaulı azamattıñ qızmet babında mwnday auızbirlik-«blok» bolğan joq, esesine ömirde – «tize qosqan jalşılar» köñili qalamağannıñ bärin «bay men molda» sanatına jatqızıp, «qamşımen qoyday quuğa» wrandata şaqırğan şalasauat, şolaq belsendilik zamanı boldı...

Ataqtı jazuşımızdıñ bügingi wrpaq üşin asa qwndı estelikterindegi joğarıda atalğandar sekildi ideologiyalıq payımdardan tuğan  bağalaular  men  däyeksiz  ösekter – biik otanşıldıq sezimnen ada, bol'şevizmmen suarılğan qazaqı jikşildikke twnğan sol zamanğı qauım tirşiliginen täp-täuir eles beredi...

«Qazaqstandı endigi bileuşi» eki serkeniñ birimen Ädilov qwrdas, Ombıdağı «Birlik» wyımınan üzeñgiles bolsa, ekinşisin Taşkenttegi qazaq pedagogika uçilişesi qabırğasında qızmettestik orayımen tanısqannan – wstaz, ağa, joldas twtıp ketken-tin. «Qojanov kraykomnıñ ekinşi hatşısı bop twrğanda Saduaqasov Byuro müşesi jäne sonımen bir mezgilde Ağartu jönindegi halıq komissarı (Narkompros) edi, – dedi Dinmühamed Ädilov 1928 jılı OGPU tergeuşisine. – Qazaq qızmetkerleri işinde Saduaqasov pen Qojanovtı eki zor twlğa, eki kit degen pikir jüretin-di, al men ekeuimen de jaqsı tanıs edim».

Qojanov eki respublikağa qarağan qazaq jerlerin biriktiruge eleuli üles qosqan, praktikalıq ispen şwğıldanğan qazaq qızmetkerleri işindegi eñ qabırğalı qayratker bolatın. Ol, özi taldap körsetkendey, partiyadağı jwmısı kezinde wdayı alğı şepte boldı, atap aytqanda: 1) otarşıldıq pen jergilikti wltşıldıqtı sayasi twrğıdan joyu jwmısına; 2) jer reformasın  jürgizuge  jäne  halıqtı  jerge  ornalastıruğa; 3) «Qosşı» odaqtarın qwru nauqanına, 4) Orta Aziyada wlttıq mejeleu jasauğa; 5) Qazaqstannıñ ortalığın Orınbordan Qızılordağa köşiruge jäne 6) Qazaqstannıñ işki qwrılımında wlttıq sipattardı küşeytuge belsendi türde atsalıstı. Jäy qatısıp qana qoyğan joq, solardıñ wytqısı, mäyegi boldı. Bwlarğa qosımşa, onıñ qızmetiniñ küni büginge  deyin  layıqtı  bağasın  almağan  tağı  bir  qırı – 7) topşıldıqqa qarsı küresi edi.

Alayda, qayratkerlerdiñ ideyağa adaldığı bağalanbaytın, twtasıp küş biriktirude jeke basqa «adaldıqtarı» basım tüsetin bwnday it-ırğıljıñ, berekesiz ayqasta, özi de moyındağanınday, eriksizden eriksiz, topşıldıqpen küresuşi basqa bir topqa jetekşilik etkendey ispettendi.

Qazaq serikteriniñ järdemimen keyin Goloşekin tabıstı türde «äşkerelegen» «qojanovşıldıqtı» basqarğan Qojanovtıñ tobına Türkrespublika kezinen qanattası sanatındağı Dinmwhamed Ädilov te jatqızılatın.

Tikeley söylesip, qızmettes bolğanı öz aldına, qazaq kommunisi Swltanbek Qojanov Bas hatşı Stalinge mañız-dı problemalar boyınşa äldeneşe ret hat jazğan adam. Solardıñ tilge tiek etuli mäselemizdi aşuğa septigi tietin bir-ekeuin alayıq. Aytalıq, 1924 jılğı qazanda B(b)KP Orta Aziya Byurosınıñ müşesi retinde Taşkentten joldağan hatında, ol, kompartiyanıñ alıs aymaqtağı bir jauıngeri, – kompartiya basşısına wlttıq-territoriyaıq mejeleu jwmıstarınıñ qorıtındısı boyınşa oy-pikirin habarladı. Al sol jılğı 29 jeltoqsanda Qazobkom hatşısı lauazımımen Orınbordan jazğan hatında Qazaq Respublikasınıñ astanasın basqa qalağa köşiru qajettigi turalı ayttı. Osı  eki  hatqa  da  ortaq  özek  bolıp  ızılğan  öte mañızdı jäyt  –  wlttıq  kadr  jäne  qayratkerlerdi  qazaqı  indetten sauıqtıru mäselesi edi. Osınau mäni eresen özektiñ key twstarına birlesip köz jügirteyik.

«Qazaqtardıñ öz respublikasında wlttıq azşılıq därejesinde qalıp otırğan külkili jağdayın joyu qajet», – deydi ğasırdıñ alğaşqı şiregindegi qayratker. Ğasır ayaqtalıp keledi, biraq sonau meje äli küngi özekti de ötkir küyinde... San kemşindigi öz aldına, küni büginge deyin bar sapağa qamqorlıq jayı jetimsiz därejede. «Tituldı» qazaq bayağışa kişi wlt deñgeyinde... Bwl derbes dep börkimizdi aspanğa atqan täuelsiz memleketimizdiñ bileuşi maşinası tolıq mäninde wlt müddesine jwmıs istemegendiginiñ saldarı. Şetjwrttıq oylau-parıqtau-söyleu-bileu jüyesi jol aşqan älemdik-kosmopolittik eliktirgiş-azğırğış aqparattı-sazdı topansudıñ qazaqı jan-dünie men sana-sezimdi ümitsizdikke wlastıra twnşıqtırıp otırğanı sonşalıq, key-keyde kompartiya däuiriniñ kemsituindegi artıqşılıqtar közge jılıwşırap ketedi...

«Proletar basşılığı qazpartintelligentterdi Orınbor sekildi proletarlıq ortalıqta qamap otıru arqılı emes, jandı bwqaralıq jwmıs jürgizu arqılı jasaluğa kerek». Astananı orısı köp Orınbordan qazağı basım Aqmeşitke auıstırudağı maqsat osı-tın, alayda onıñ parqına qaymana qazaq bara beruşi me edi, al qızmetke ilikken «közi aşıqtarı» aynalasındağı är isten özinşe astar izdemese – qazaq bola ma...

Qwmı borağan, küni küyip twrğan qalağa astananı wltşıldar äkeldi! Qazaq astanasınan halıqtı jirentu üşin solay istedi olar! – osınau tüyindi bolaşaq zañğar qalamger men respublikada jwrttıñ qwqıqqa bağınuın ornıqtıruğa Joğarğı  Sottıñ  alqa  müşesi  lauazımımen  atsalısuşı qızmetker aldında Äbdirahman Baydildin aytadı. Säbeñ elinen Qızılordağa kelgen twsta ol «...käsipşiler odağınıñ oqu jwmısın basqaratın cekasına predsedatel'...» Bwrın «Säkenniñ tilimen aytqanda neonacionalisterdiñ (jaña wltşıldardıñ) biri» dep sanalatın Baydildin keyingi kezderi, Mwqanovtıñ bayqauınşa, «solaqaylanıp, ...«wltşıl» ataulığa qattı şabuıl jasap jür». Onıñ solşıldığına birer mısal keltiredi de: «Osı qılıqtarı üşin, bwrın jekköretin onı keyingi kezde sırttay wnata bastağam, – deydi Säbeñ äygili avtobiografiyalıq şığarmasında. – Sonımdı bilgendey, men Sapar Mwstafinniñ üyine tüse (Säbit Orınbordan Qızılordağa kelgende – B.Q.), bir qwşaq kitaptı qoltıqtap (solay jüru ädeti de) kirip keldi...»

20-jıldardıñ ortasındağı Äbdirahman Baydildindi, qiın kezde – 1918 jıldıñ soñında auılına ertip aparıp jasırıp, Kolçak jendetteriniñ şeñgelinen qwtqarğan serigin Dinşe Ädilov 1928 jılı qwpiya policiya tergeuşisi aldında «meniñ bwrınğı dosım» dep atağan edi. Sosınğı «keyin partiyalıq dwrıs bağıt wstandı» degendegi «keyini» – Säbit Mwqanov äñgimelep otırğan älgi şaq – 1926 jıl bolsa kerek. Ol tergeude bergen körsetilimderinde wlt qayratkerleri («wltşıldar») özderimen keşe ğana pikirles bolıp jürgen Baydildinniñ bol'şeviktik solaqay sındarına mwnısı qalay dep tañırqağandarın da eske aladı...

Degenmen ekeuiniñ dostıqtan ketisu sırı tergeude aşılmağan, mwnıñ astarın «Ömir mektebindegi» älgi joldar – 1922 jılğı «Qaranoğay-Şala» hikayasınan beri tası örge domalap, Joğarğı Sottıñ alqa müşesi därejesine jetken, söytip Ädilovterge qauip töndirip kele jatqan «atqaminer Sapar Mwstafinge» endi «wltşıl-qojanovşıldardıñ» qas-jauı Äbdirahmannıñ jaqın bop şığuı jayındağı Säbeñniñ kuäligi añğartatın tärizdi...

Baydildin qazaqtı «wltşıldardan qwtqarudıñ jolın» da aytadı – astananı Aqmolağa köşiru kerek! Jetpis jıldan keyin jüzege asqan wsınıs... Tek biz mwnı wltsızdıqqa tosqauıl qoyu jäne wlttılıq örisin keñeytu ıñğayında jasaldı dep täubä etemiz.

«Halıq qwramında orıs şaruası sanın arttıru – proletarlıq basşılıq jasaudı tittey de jeñildetpeydi, – deydi Swltanbek Qojanov, – kerisinşe, dästürli wltaralıq dürdarazdıqtıñ şielenise tüsuimen jäne proletar basşılığınıñ ıqpalın – orıstıñ köptiginen wlttıq zorlıq körsetui dep bağalanuınan qaşıp qwtıla almaytındığımız arqılı qiındatıp jiberedi».

Sonda da, odan bertinde de, tipti bügin de biz bwl jäytti baqıtqa balaymız, tarihtıñ özi osılay boluğa qosqan deymiz, al sol qosaqtağan tarihtı özimiz jasağanımızben jwmısımız joq, könbis halqımızdıñ beli mayısıp, jwmğan auzın aşpaytınına razımız...

«Bir qarağanğa revolyuciyaşıl bolıp körinetin qazaq tilmäştarınıñ şalduarlıq ırqına jığılmay, kompartiya Qazaq wlttıq respublikasında qazaqtıñ wlttıq-bwqaralıq ahualın zerttep, soğan säykes äreket etuge tiis».

Netken tätti ümit, kompartiyağa degen qanday qwlay senuşilik deseñizşi! Jarı men qızınıñ, jaqın tuıstarınıñ este qalğandarınan bilemiz – Lenin ölgende Qojanov şın köñilimen, ağıl-tegil, eñirep twrıp jılağan eken... Basqaşa qalay bolsın, ol twsta tarih sahnasına jeke-dara şıqqan bol'şevizm wltına qızmet etsem degen qayratkerlerimizdiñ jan-jüregin ädildik ideyasımen baurap alğan edi ğoy.

«Bwl  üşin  qazaq  köñil-küyiniñ  partiya  işindegi  «baro- metri» bolatın äyteuir bir jwrtşılıq oşağın jasap, qajetsiz äri zalaldı uklondardı (auıtquşılıqtardı) qanağattandırmaq tügil, joyu bağıtın wstau jön». – Tolıq mäninde jüzege asırudı tağdır mañdayğa jazbağan wsınıs.

«Äytpese mına tañğalarlıq jäyt jalğasa bermek – büginge deyin qazkommunister äldeqaşan o düniege attanğan «Alaşorda»  adresine  lağnet  aytıp,  öli  qarsılasımen küreste erliktiñ közjwmbay ğalamattarın körsetu arqılı mansapqa jetip jür», – deydi ol. Bwl äli wzaqqa ketetin qaharmandıq – äueli wyım retinde 1920 jılı birjola ajal qwşsa da, keyin, 37-niñ «ülken terrorında» onıñ kösemderi tügil, oğan azdı-köpti qatısı bolğandardıñ ämmäsi jalğan dünieden taydırılsa da – Birinşi Qazaq Respublikası soñğı jartı ğasır boyı, küni keşegi jariyalılıq pen qayta qwru belesine, tipti täuelsizdik däuirine şeyin atı teris qalıpta qala berdi. Aradağı äldeneşe ondağan jıldarğa sozılğan totalitarizm twmanında «ideyalıq sauatı joğarı» oqımıstı-pısıq-qızılbelsendiler talaylardı sonau jasandı küydirgimen küydiru arqılı da joğarığa jağınıp jürdi... «Al, 7 jıl işinde qazaqtar ne närsege ie boldı, «Alaşorda» ornına antikeñestik ne keldi, onı qalay beyneleuge bolar edi – mwnı olardıñ eşqaysısı bilmeydi, bilu qajet dep eseptemeydi de». – Iä, bäleqorlarğa atışulı bir «jaudıñ» özi, jeti jılıñız ne, jetpis jılğa jetip jattı...

«Tereñdeu kerek, qazaq bwqarasına dendep enu kerek, şınayı reñki bar partiyalıq qoğamdıq pikir tuğızu läzim, qajet kezde tek «bastıqqa» emes, bwqarağa jüginudi dästürge aynaldırğan jön». – Jaqsı niet, tek, bol'şeviktik sayasattıñ aqjürek bolmauı sebepti, bwrmalanuı oñay tilek...

Qojanovqa qoğam dertiniñ diagnozı ayqın: «...bizdiñ qazaqtıñ partiyalıq ortasına negizsiz eges, wrıs-qağıs, sayasatşıldanu men wşı-qiırsız ru müddesin küytteu jolında teristi qostay ketu elementteri tım dendep siñip ketken».

Bwl äli de ayığıp bolmağan auruımız ğoy...

«Qazqızmetkerlerdi qorşağan ob'ektivti ahual onı tiptik, janı selt etudi bilmeytin otar çinovnigi etip somdaydı, – dep aşına bayandaydı Swltekeñ elimizdegi nömiri birinşi kommuniske, – al ol özin dünieniñ kindigindey sezinedi, öz basın sınnan joğarı sanaydı, – qazir de solay emes dep kim ayta alar?! – söytip, eşkimniñ özine «jwmıs isteuine» kedergi keltirmeui üşin joğarı twrğan organdarğa, twlğalarğa, yağni bastıqtarğa söz tasidı, jağımpazdanadı, şağımdanadı, t.s.s.»  Qaytersiñ, köne de ömirşeñ täsil... Zamanına qaray – amalı, büginde, atalğan äreket türlerine qosımşa – köldeneñ keluşilerdi taptap ketedi, kereksiz qoqıs sındı tısqa ısırıp, tipti laqtırıp tastaydı. YAğni, «qayratkerlerdi biik mwrat tabıstırıp-biriktirse ğoy, şirkin!» degen asıl arman äli de küşinde...

Revolyuciyadan beri jeti-aq jıl ötse de, Swltekeñniñ talabı joğarı: «...qazaqtar köbine mansap jeteginde jür, isti taptıq jolğa qoyu qazaq partiyalıq bwqarasında äli bolğan joq».

Eski Qazaqstandağı (Türkistan Respublikası qwramındağı oblıstardan özge jerlerde) memleket qızmetinde isteytin qızmetkerler işinde orın alğan köriksiz ahualdı talday kele, Qojanov pikirin: «Osınıñ bäri bayağıda jerlengen «Alaşordanı» künine üş qaytara jerlep jatatın, naqtı jağdayğa baylanıssız payımdarın öz qalaularınşa ne olay, ne bwlay bwrıp ağıza beretin otar çinovnikterin, tömenmen dänekeri joq töbedegilerdi, qızıl söz revolyucio- nerlerin qalıptastırıp otır», – dep qorıtadı. Söytedi de, Bas hatşığa: «Praktikalıq jwmıstı tvorçestvolıqpen jürgizuge qajet salauattı ahual boluın Ortalıq Komitet qanday şığınğa baruğa tura kelse de qamtamasız etse degen tilek bar, joldas Stalin», – degen wsınısın bildirdi.

Qojanov – qızuqandı, şapşañ istiñ adamı. Ol Türkistan Respublikasınan Qazaqstandağı partiya jwmısı jetekşileriniñ biri bop kelgen bette qoğamdıq ahualdı sauıqtıru şaruasın qolğa aladı.

RK(b)P oblıstıq baqılau komissiyasınıñ törağası Panin jaña basşılıq tapsırmasına say, oblıstıq partiya komitetine 1924 jılğı 22 jeltoqsanda mına hattı joldağan-dı: «RK(b)P Kirobkom byurosına. Qwpiya qaulılardıñ jariya bop ketuine kimder kinäli ekenin anıqtauğa mümkindik joq. Jariya bolular, eñ bastısı, konspiraciya jayında qarapayım wğım joqtığınan orın aluda. Obkomnıñ kirgiz böligi özara jauıqqan eki topqa bölinip alğan (tarihtan belgili «meñdeşevşilder» men «seyfullinşilder» – B.Q.). Eki ortalarında partiyada joq intelligenciya bar. Osı intelligenciyanıñ kontrrevolyuciyalıq (bol'şevizmge qolaylı anıqtama, is jüzinde bilikke müddeliler – B.Q.) kindigi bir qanatımen bir topqa, ekinşi qanatımen ekinşi topqa jalğasa kirigip ketken. Joğarıda ne bop jatqanı jönindegi «mälimetter» osılay eki maydanmen jantalasa jinaqtaladı da, qalıñ toğışar bwqaranıñ qwlağına tiip jatadı».

Özine bwrınnan ayan jäytterdi baqılau komissiyasınıñ qalay tüsindiretinine qanıqqan soñ, Qojanov qızmetkerler ortasın bwl indetten sauıqtırudıñ keşendi şaraların oylastırdı. Partiyanıñ Qazaq obkomı – ölkelik komitet därejesine joğarılatıldı. Öziniñ is jüzinde atqarıp otırğan mindetterin nwsqap, tabandı türde talap etui nätijesinde, Qazölkekom Byurosında Naneyşvili – birinşi, Qojanov – ekinşi, Ejov (kädimgi Ülken terror wrda-jığı) – üşinşi hatşı märtebesine bekitildi. Astananı Aqmeşitke köşiru mäselesi kelisildi. Jikke jeleu bolğan eki ülken lauazım iesin ornınan alu, basşılıqqa tıñ kadrlar köteru isi jüzege asırıldı.

Alayda solardan bwrq etip qazaqı dert wşındı – şeşimtal qayratkerdiñ sırtınan pış-pış ösek jügirdi. Aqırı Ölkekom Byurosı «Qojanov joldastıñ sayasi qayratker retindegi bedelin tüsiretin ösek-ayañdar turalı» arnayı mäsele qarauğa mäjbür boldı. Aluan sıpsıñ sözdiñ negizgi avtorı «seyfullinşil» Nısanbaevqa Ölkekomnıñ ekinşi hatşısın sırttan ğaybattauın doğarıp, arızın baqılau komissiyasına tapsırudı jüktegen qaulı qabıldandı.

Qızmetinen tüsirilgen Qaraqalpaq obkomınıñ hatşısı Dosnazarov ta Qojanovtıñ üstinen şağım aydadı, ol tipti tereñge ketip, Qaraqalpaqstandı Qazaqstan qwramınan şığaru kerektigi jöninde Mäskeuge telegramma saldı.

Jalau Mıñbaevtıñ Qazatkom törağalığına wsınılğanın bilip qoyğan bireuler baqılau komissiyasına arızdanıp ülgerdi. Özine tän qızulıqpen, Qojanov bwl arızdıñ jäy ğana rulıq baqastıq saldarı ekenin däleldep, kötermek kadrın qorğap qaladı...

Ölkelik komitettiñ 1925 jılğı kökekte ötken plenumında Qojanov «Keñester s'ezi mäseleleri» jöninde keñeytilgen habarlama jasap twrıp: «Kirrespublika ortalığın jaña astanağa auıstıru arqılı biz Wlt Respublikası jolındağı küresimizdi ayaqtağanımızdı atap ötemiz, – deydi. – Biz, bayağıda jariyalanğanına qaramastan, wdayı wlttıq respublika üşin küresuge mäjbür boldıq. Wlttıq respub- lika üşin kürestiñ soñı – onıñ bitkeni ğana emes, sonımen birge – osı Respublikanı jasau maqsatındağı jwmıstıñ bastalğanı...» Osı orayda atqarılmaq isterdiñ V Keñester s'ezinde şeşimin tabuğa tiis bağıttarın plenum müşeleri aldına tüyindep tarttı.

Jazğıtwrım Naneyşvili Mäskeuge şaqırıp alındı da, is basında birinşi adam bolıp (küzge deyin) Qojanov qaldı. Respublika partiya wyımınıñ basşısın qazaqtıñ öz işinen şıqqan qayratkerden saylaudıñ reti tudı, alayda topşıldıqtıñ jwqpalı auruın jwqtırğandarğa äueli «öz adamınıñ» biligin ornatu kerek, olay orayı kelmese – orıs bolsın...

Ortalıq Komitetke Säken Seyfullin «wltşıldarmen küresi turalı» wzaq arızın jöneltti. Smağwl Saduaqasov Sırdariya oblısında qordalanğan kemşilikter jayında Byuroğa mälimdeme jasadı. Arnayı qwrılğan komissiya tekserip qaytqan soñ, Byuro Saduaqasov mälimdemesin negizsiz dep taptı, mälimdemeniñ Qojanov rölin tömendetuge bağıttalğanın, alayda Sırdariyadağı Qojanovtıñ sayasi qızmeti izderiniñ sayrap jatqanın, onıñ aytarlıqtay eleuliligin moyındadı.

(Onıñ sol oblısta jürgizgen «sayasatınıñ izderi» tağı bir jarım jıldan keyin de öşpegeni mağlwm: Sırdariya oblıstıq keñester s'ezinde, Ortalıq partiya komitetine qızmeti auısuına baylanıstı Qızılordadan Mäskeuge köşip ketkenine bir jıldan asqan Qojanovtı topşıl retinde talqığa salğızğandarında, bir delegat narazılıqpen: «Goloşekin kökemniñ özi gruppirovşik», – dep söyleydi. Osı orayda – Mwqanov esteligi boyınşa – Seyfullin: «Qazaqstannan Qojanovtıñ özi ketkenmen, ruhı ketken joq», – dep küyingen körinedi).

Biraq Saduaqasov, wltımızdıñ birtuar azamattarınıñ biri, körnekti qayratker Smağwl Saduaqasov, mälimdemesin Byurodağı äriptesteri bekerge şığarıp, keri qaqqanğa mo- yımaydı, ol öziniñ Qojanovqa qarsılığın Mäskeuge barıp ta däyekteydi...

Aqırı, 1925 jılğı tamızdıñ soñında, Ortalıq Komitetten şifrotelegramma keledi. Mäskeu qwpiya jedelhatında Qazölkekomğa jauaptı hatşı bolıp Goloşekin keletinin, hatşılıq qwrılımınıñ özgertiletinin habarlaydı. Sonı Byuroğa bayan etken Qojanov serikterinen özine bwdan bılay atqaratın naqtı mindet jükteudi, eñ dwrısı – «Eñbekşi qazaq» gazetiniñ redaktorı qızmetinde paydalanudı swraydı. Bwğan Saduaqasov üzildi-kesildi qarsı şığadı. Byuro müşeleriniñ pikiri eki jarıladı...

«Esimde, birde mağan Qojanov Saduaqasovpen söylesip, oyın biludi tapsırdı, – dedi Dinşe OGPU tergeuşisine. – Qızmetten soñ men Saduaqasovpen Engel's köşesindegi «Ararat» restoranına kirdim. Jeke bölme alıp otırdıq. Men onıñ Qojanovqa qanday ayıp tağatının, közqarastarında  qanday  ayırmaşılıq,  kelispeuşilik  bar  ekenin swrastıruğa kiristim. Saduaqasov mağan bärin egjey-tegje- yine şeyin äñgimelep berdi».

Osınau eki iri qayratker jayındağı öziniñ jeke pikirin Ädilov: «Meniñ oyımşa, olardıñ arasında principti kereğarlıq joq bolatın, – degen sözdermen bildirdi. – Biraq solardıñ qay-qaysısı da derbes kösem bolıp, soñdarınan bwqaranı ilestirip äketkisi keletin. Meniñşe, bwl twrğıda ekeuiniñ özara küresi – taza mansapqorlıq taytalas edi».

Restorandağı sırlasu tergeu qwjattarında mazmwndalğan eken, sonda dosınan 1925 jıldıñ küzinde estigenderin üş jıl öte Dinşe bılay eske aladı: «Ol narazı küñkilge bas- tı – Qojanov Orınborğa qızmetke kelgen kezinde onımen sanaspay qoyadı, Kraykomda onı qwlatıp tastaydı, sonıñ saldarınan ol Jetisuğa issaparğa jiberiledi. Osı issapardı ol özin qorlağandıq dep esepteydi eken. Jetisuğa jürer aldında ol Qojanovqa kirip, äldebir tapsırma berer-bermesin swraptı. Qojanov oğan Almatığa at basın tiregen bette ekskursiya jasap, qalanıñ aynalasındağı körikti jerlermen tanısıp şığuğa keñes beredi. Saduaqasov onıñ mwnısın özin mazaqtap-kemsitu dep wqtı, biraq eşteñe dep jauap qatpay jürip ketedi. Qaytıp oralğanında oğan kirip, onıñ özine bergen keñesin kädege asırğanın, Almatınıñ mañın aralap tanısıp şıqqanın aytadı. Sosın Saduaqasov mınalardı da ayttı: Aqmeşitke Qızılorda dep qayta at bergende – Qojanov eşqaysısımen de aqıldaspay, öz betinşe s'ezde ötkizip-qabıldatıp jibergen. Onı bwl sonısı üşin de kinäladı».

Qazaqstannıñ ükili ümitteri ispetti, alayda jwldızdarı jaraspay qalğan qos körnekti qayratkerdiñ «aralarında, – Ädilov ärädik qaytalap aytqanday, – sonşalıqtı omırayıp-badırayıp twrğan kelispeuşilik joq-tın». Oñaşa dastarqan basında swhbattasqanında közi jetti – Smağwldıñ Swltanbekke eregisu sebebine keltirgen «...däyekterin jäy änşeyin balalıq egesu dersiñ...»

Jegi degen päle eñ qattı ağaş diñin de üñgip jep tastaydı, mansap qwrtı da sonday swmdıq bolsa kerek...

«Wltşıldar olardıñ kelisimge kelip, Qazaqstandı birlesip basqaruların qalap edi, – deydi ekeuine de dos-jaran bolğan Dinmwhamed Ädilwlı ökinişin sezdirmey, beytaraptau sarınmen. – Olardıñ tilekteri orındalmadı, Qojanov mwndağı  qızmetinen  ortalıqqa  şaqırtıp  alındı.  Qojanovtı Qazaqstannan şaqırıp äketu isine Saduaqasov zor üles qostı desetin jwrt».

Qazölkekomnıñ ekinşi hatşısı retimen soñğı märte 1925 jılğı 25 qazanda kün tärtibindegi mäselelerdi talqılauğa qatısqan Byurosında Qojanov: «Toptasular negizinen mansaptıq sipatta qwrıladı, – dep atap körsetti, – toptarda mansapqorlıq elementter molıraq, al sayasi jäne rulıq elementter, bılay aytqanda, mansap müddesine qızmet jasarlıq rol' ğana oynaydı».

Qalay desek te, mansap qwlqınına wlt müddesin qiıp jiberu, Qojanov köktemgi plenumda atap körsetkendey, qazaqı indetten arıla almağan qazaq qayratkerleriniñ «kemşiligin betke wstap, otarşıldardıñ otarşıldıq oyları men nau- qandarın jürgizulerine» keñ jol aştı.

Qazaqstannan jwmıs berilmegen S. Qojanovtıñ ornına, «kadr   tapşılığı  sezilgen  Qazaqstanğa»,  ortalıqtan     üyilip-tögilip «nağız kommunister» topırlay bastadı...

Goloşekin öz diktaturasın ornattı. Ölkelik komitettiñ birden-bir jauaptı hatşısı özi ğana boldı, al ekinşi, üşinşi hatşı degen lauazımdar joyıldı, olardıñ ornına eki orınbasar – Ejov pen Jandosovtı aldı.

Wzamay Saduaqasov ta Qazaqstannan taydırıldı...

Jazuşı Qoşmwhamed Kemeñgerov Ombıdağı oquşı jastardıñ «Birlik» mädeni-ağartu wyımı men Aqpan revolyuciyası düniege äkelgen Aqmola oblıstıq qazaq atqaru komitetinde, 1917 jıldıñ jazında Aqmola qalasındağı özderi qwrısqan revolyuciyalıq mekemelerde üzeñgiles bolğan Dinmwhamedke 1925 jılğı köktemde bılay dep hat jazğan-dı: «Dinşe bauırım... Ğwmırıñda talay tarihtı bastan keşirdiñ ğoy sen...  Seniñ sonau Qiır Şığıs saparıñnan bastap qazirgi ömiriñe şeyin tereñ tanısqım keledi. Qanday maqsatpen kommunizm jolına tüstiñ? Bwl joldan nege auıtqıdıñ? Jäne öziñ körgen uaqiğalar haqında, saparlas, qarım-qatınas jasap jürgen dostarıñ turalı qısqaşa aqpar ber. Jalqaulanba. Uaqıtıñdı böl. Ömirdiñ aldında äyteuir esep beruimiz kerek qoy.

Men qazaq ziyalılarınıñ ömiri jöninde roman jazuğa otırdım. Eger Türkistandağı erlikteriñ turalı hatqa jaza almasañ, onda auızşa ayt. Bir jerde kezdeseyik. Qazaqstannıñ dümdi degen qayratkerlerine minezdeme ber.

Osı ötinişimdi ayaqsız qaldırma. Öziñe senemin. Niettes tileuşiñ häm dosıñ Qoşke. 16.İİİ.1925».

Sol jıldıñ soñına qaray Dinşe özi jañadan wyımdas- tırıp jatqan wlt teatrınıñ sahnasına Qoşkeniñ «Altın saqinasın» qoyuğa kiristi, yağni, dostardıñ bwl twsta jii kezdeskenine de, hatta aytılğan mäseleler töñireginde wzaq sırlasqanına da kümän joq. Biraq olar qazaq qızmetkerleri arasın jaylağan sozılmalı indet – sayasatpen kömkerilgen topşıldıq jayında pikirlesti me, ol jäyt Qoşkeniñ romanında qanşalıqtı bederlenbek edi – bwl jağı beymälim.

Qalay bolğanda da, Dinşe Ädilovtiñ arqa twtatın qorğanı Swltanbek Qojanov Mäskeuge şaqırıp alınğannan-aq, zamananıñ añısın añdığandardıñ jaulıq äreketteri beleñ ala bastağan...

Tarihtıñ Türkrespublika däuirlegen beti audarılıp ketkenmen, sondağı Rısqwlov, Qojanovtar basqarğan ükimettiñ erkimen tamam bolğan sonau 1922 jıldıñ soñındağı isti – «Qaranoğay-Şala» oqiğasın – ağayın-jegjat namıs jırtarları wmıta qoymağan-dı. Jabılğan tauarihtı jañğırtıp, Goloşekin sayasatı arayında qayta köteruge mümkindik tudı...

Mirjaqıp Dulatov 1929 jılğı 30 qañtarda OGPU tergeuşisine bergen jauabında Dinşe «öziniñ jeke basınıñ dwşpandarınan, atap aytqanda, «Qara-Noğaydıñ» tuısqandarınan qauiptenetinin aytatın, – dedi. – Bwl rette ol Joğarğı Sotta isteytin Mwstafindi ataytın».

Alğaşqı qaterli dabıl Dinmwhamedke 1926–1927 jıldıñ qısındağı bir kezdesude bayırğı dosı, «sol twsta jeñilisten soñ jeñiliske wşırap jürgen Saduaqasov» äñgimelegen sözden jetken-di: «Eh, saytan alğır, sen turalı Nwrmaqov öte naşar pikir ayttı, seni – banditke aynalıp ketken keşegi kommunist dedi, Moskvağa barıp, Ölkekomda jürip jatqan kelispeuşilikter jayın keybir joldastarğa habarlaptı dedi...»

Bizdiñ oyımızşa, mwndağı mañızdı aqparat – Qızılordadağı alauızdıqtıñ Mäskeuge jetkizilui emes, sonı aytıp baruşı Dinmwhamed Ädilovtiñ «kommunistikten at qwyrığın üzgen qaraqşı» ayırım-belgisimen ükimet basşısınıñ – respublika halıq komissarları keñesiniñ törağası Nığmet Nwrmaqovtıñ auzımen tañbalanuı bolıp tabıladı.

Onı «konfiskaciyağa qarsılıq jasap jürgen bandit» retinde twtqınğa alu üşin izdeytin GPU-diñ qarulı jasağı qırğa attanuğa deyin äli eki jılday uaqıt bar. İri baylardı tärkileu jayındağı ataqtı dekret äzir qabıldanğan joq. Biraq «qazaq auılına soqpay, janınan öte şıqqan Qazan dauılı» qayta aynalıp, qazaq kommunisteriniñ kösemi Filipp Isaeviç Goloşekinniñ ırqımen jayau borasındata bastağan.

Onıñ azamattardı birine birin soğıstırğan şaraların köz aldında ötkerip kele jatqan Qazatkom törağası Jalau Mıñbaev birde öziniñ sol twstağı pikirlesteri Oraz Jandosov pen Smağwl Saduaqasovtıñ közinşe: «...qazaq kommunisteri qorqaq, jürekti emes, şirkin, mına Ädilov sekildi jigitteriñ bolsa ğoy, jwmıs isteuge bolar edi, ätteñ, ol partiyada joq», – degen pikir aytqan-dı. Ökimettiñ toqsan taram qwrılımınıñ basqa bir quıstarında «oyı özgeşelerden arıludı» közdeytin jauaptı hatşı-diktator Goloşekin belgilegen bağıt-bağdar tiyanaqtalıp, oğan ideologiyalıq twrğıdan kömek, qamsızdandıru qızmetin körseterlik äreketter keşeni jobalanıp jatqanın qaydan bilsin...

Sonımen, prem'er aytıp qalğan anıqtama – biliktiñ joğarğı eşelonında bolaşaq «halıq jauınıñ» beynesi osınşa mezgil bwrın (ärine, qolaylı sät tuğanın añday qoyıp, qışığan alaqandarın qwştarlana uqalağan müddeliler «qamqorlığımen») somdalıp qalğandıqtıñ, yağni, bir kezgi aq jol büginde qwrdımğa tirelip, Ädilovter töbesine qara bwlt üyirile bastağandıqtıñ belgisi edi...

...Qazaqı indet Goloşekinniñ «Kişi Qazanın» qarsılıqsız qaynatuğa oñtaylı tamızıq bolarlıqtay auqımğa ja- yıla berdi...

1998 j.»

Mwndağı Dinşe Ädilov ömirine qatıstı derekter negizinen 1928–1929 jıldarğı tergeu materialdarınan alınğan. Tergeuşige bergen körsetulerinde twtqın Dinşe öz ömir jolında belgili därejede qarım-qatınası bolğan köptegen adamdardı atadı. Mäselen, Türkistan ükimetiniñ basşısı Twrar Rısqwlovtı arnayı qızmet tıñşılarınıñ baqılap jürgenine naqtı mısal keltirgen.

Bwl derektiñ rastığınıñ naqtı körinisi sol, Rısqwlov Türkistan Respublikası Keñesteriniñ 1924 jılğı qañtardıñ basında bolğan Hİİ s'ezinde Türkatkom qwramına saylanbay qalğan bolatın. Tiisinşe, halkomkeñes törağalığınan ketirildi. Bwl özgeris Türkistan tınıs-tirşiligi jayında wdayı qajet aqparat alıp otırğan Ortalıq Komitettiñ tapsırmasımen jasalğan-twğın. Mwnı Twrar tüsindi. Biraq negizgi sebepti wlt qayratkerleri arasındağı öz bäsekelesteriniñ astırtın is-äreketterinen izdedi. Sondıqtan da, BK(b)P Ortalıq Komiteti Orta Aziya Byurosınıñ (Sredazbyuro) hatşısı YAn Rudzutakqa qañtardıñ ortasında bergen hatında Türkrespublika basşılığındağı özgeris sırın tap osı jergilikti kadrlar arasındağı qwbılıs negizinde tüsindirgisi keletinin habarladı.

Sol twrğıda izdenip, öz jaqtastarınıñ atınan kölemdi «Negizgi bayandamanı» äzirledi. Alayda olar äldebir sebeptermen (avtordıñ tüsindiruinşe, ayıptap otırğandarınıñ basşı orındarda otıruı sebepti, olardıñ öş aluı ıqtimaldığınan jasqanğandıqtan) «bayandamağa» qol qoymadı.  Sonda onı Twrar Mäskeuge ala ketti de, jöneltpe jazba tirkep, Bas hatşığa  jäne tekseru, tergeu organdarına tapsır- dı. Sol adresterge qwpiya türde öz atınan da birneşe hat joldadı. Bwl 1924 jılğı säuir ayı edi. Mamır ayında Taşkenttegi üzeñgilesi Qabılbekke qosımşa derekter jinau jöninde tapsırmalar bergen hatın joldadı. Hat bajası Janşanıñ üyine jiberilgen-di, biraq hat kelgen kezde Qabılbek Taşkentte bolmağan. Sol sebepti, onı äueli Janşa men belgili wlt qayratkerleri, solarmen birge Dinşe  de oqıdı. Tergeuşige Dinşe sondağı jağdaydı tolıq bayanday kele, Qojanovtıñ GPU arqılı Janşa Dosmwhamedovtiñ päterine resmi tintu jürgizip, hattı tärkilegisi kelgen josparı bolğanın da ayttı. (YAğni, Twrar Mäskeudegi, Swltanbek Taşkenttegi çekister wyımımen baylanısta bolğan).

Arağa seksen jıl salınıp, Mäskeu mwrağattarınan tabılğan sol hattar keyingi jıldarı äleumettik jelide ülken şu tudırdı. Solardıñ bäri jinaqtalıp, meniñ «Tünekten oralğan esimder» attı tört tomdığımnıñ «Üş peri» dep atalğan üşinşi tomında jariyalandı («Ruh BG» baspası, 2016 j.). Biraq älemdik örmektordı qarap jüretinderdiñ keybiri Dinşe jayında äli de oñdı pikirge kele qoymağan eken, älsin-älsin onıñ qızmetin qaralauşılıq, «alaşordaşılardı körsetken satqın» retinde bağalauşılıq qılañ berip qaldı. Bwl rette ondaylar Twrsın Jwrtbaydıñ 2008 jılı «El-şejire» baspasınan şıqqan «Wranım – Alaş!» (Türme äfsanası)»  kitabına iek artatının ayttı.

Osı «Türme äfsanasındağı» mına joldarğa nazar audarayıq: «Ahmet Baytwrsınovtıñ...» tergeu isiniñ alğaşqı betinen bastalatın Dinşe Ädilovtiñ körsetindileri «Alaş- ordaşılarğa» qatıstı barlıq tomdarda kezdesedi jäne mazmwndarı öte wqsas, är jazbasında aldıñğı mälimetterine tolıqtırular men tüzetuler jasağan. ...İske tartılğan 71 adamnıñ ärqaysısınıñ wltşıldıq közqarası men wyımğa qatısı turalı bergen minezdemesiniñ key twstarındağı jekelegen sözder men oy oralımdarı bolmasa, jiırmadan astam körsetindilerdiñ barlığı birin biri qaytalaydı. ...üş  jıldıq  qısım  men  qinaudan, wstamalı dertten äbden zıqısı şıqqan azap iesiniñ soñğı tergeulerdegi ja- uabınan onıñ şındıq pen qiyaldıñ arajigin ajıratu qabileti twmandana bastağanı anıq añğarıladı». «Alğaşqı tergeulerde özin-özi ör wstağan azamat keyin qinau men wstamalı derttiñ nätijesinde jasığan. Üş jıl boyı üzdiksiz tergeu astında bolğan Dinşe Ädilovtiñ körsetindisimen 71 adam twtqındalıp, jauapqa tartıldı». «...1930–1931 jıldarğı ayğaqtarınıñ işinen 1930 jılı tamız ben qırkü- yek aylarında twtqındalğan Mwhamedjan Tınışbaevtıñ «qılmıstıq tobı» turalı» ...körsetindileri «öte wşqarı, söylemderdiñ özi özara baylanıspaydı, pikir qayşılığı köp, özin özi astırtın wyımnıñ kösemi retinde körsetken ıñğayda jazılğan». Zadı türmede jatqan bwl jıldarı Dinmwhamedtiñ jüyke wstaması asqınıp ketse kerek» (atalğan kitaptıñ 232–234-bb.).

Endi osındağı mälimetterdi oyğa wstay otırıp,  mına naqtı şındıqtı da nazarğa alayıq... Birinşiden, Dinmwhamed Ädilov 1928 jılğı 17 jeltoqsanda Şu boyında twtqındalıp, 1930 jılğı 21 säuirde Mäskeude atıp tastaldı. YAğni türmedegi ğwmırı, atalğan kitapta aytılatınday üş jılğa emes, bir jıl tört ayğa sozıldı. YAğni, özi qwrban bolğannan keyin, 1930 jıldıñ küzinde «twtqındalğan Mwhamedjan Tınışbaevtıñ «qılmıstıq tobı» turalı» onıñ äldeqanday körsetu berui eşqanday da mümkin emes. Onıñ bäri OGPU tergeuşileriniñ qwpiya arandatu is-äreketter jasaudağı  şeberlikteriniñ körinisi. Kitap avtorı onıñ ajırata almağan da, ökinişke qaray, äldeqanday «wstamalı aurudı» oylap tapqan...

Al Dinşeniñ twtqınğa alınğannan soñ bergen alğaşqı körsetulerine kelsek, ol is jüzinde, ärine, tergeuşiniñ öz maqsatına bağıttağan swraqtarına jauap retinde,  basınan keşkenderin äñgimeledi. Özi kezdesken, yaki qızmettes bolğan talay adamnıñ atın atadı. Tarih üşin mañızdı talay derek ayttı. (Mäselen, 1921 jıldıñ basındağı  partiya jinalısında joğarğı bilik organdarında isteytin qazaq qızmetkerleriniñ ükimet men partiya wyımın basqarıp otırğan evropalıq wlt ökilderiniñ qızmetterinde eski kolonizatorlıq täsilder qoldanuın qalay sınağanın; 1925 jılğı säuirde, jaña Qazaqstan Keñesteriniñ Aqmeşittegi s'ezinde, «kirgiz» dep tañbalanıp kelgen qazaqtıñ tarihi atauın qaytaru jäne astananı Qızıl-Orda dep atau ideyasınıñ qalay tuğanın, onıñ avtorı Qoñırqoja Qojıqov, jüzege asırğan Swltanbek Qojanov  ekenin; Wlt teatrınıñ alğaşqı qoyılımı 1925 jılğı jeltoqsanda ötken Besinşi ölkelik partkonferenciyağa oraylastırılıp jüzege asırılğanın äñgimelep berdi). Solardıñ işinen tergeuşi joğarıdağı «Qazaqı indette» atalğan jauaptı qızmetkerlerdi emes, OGPU-ge berilgen sayasi tapsırısqa üylesetin «alaşordaşılardı» tañdap, birtindep abaqtığa aldı da, qitwrqı täsildermen tergeuge kiristi...

Keñes ökimetiniñ elu jıldığına oray şıqqan çekis- terdiñ estelikteri jinağında Dinşeni qarulı jasaqpen barıp twtqındağan OGPU-diñ Qazaqstandağı twraqtı ökildiginiñ uäkili Il'ya Şumilov «Ädilov şınayı körsetuler berdi» jäne «PPOGPU-de bwrınnan bar, Ädilov meylinşe rastağan derekter negizinde alaşordaşılardıñ iri kontrrevolyuciyalıq wyımı joyıldı» dep jazdı.

Nazar audarıñızdar: Dinşeniñ körsetuleri «memlekettik sayasi basqarma ökildigine bwrınnan belgili derekterdi» qaytalağan. Demek, qwpiya policiyanıñ psihologiyalıq, ahlaqi, fizikalıq qısımdardı şeber üylestire qoldanatın tergeulerindegi jauaptarğa bola Dinşeni «satqın» deu şındıqqa janaspaydı. Internet-forumğa qatısuşılardıñ biri atap ötkendey, «qılış üstinde sert jürmeydi», äri, GPU-ge tüsken astırtın habarlar, yağni «donos» ieleriniñ «satqındığı» qasında türme azabın şeguşiniñ «satqındığı» jip ese almaydı...

Tergeu barısında, Dinşeniñ «qılmısın» qoyulata tüsu üşin, onıñ bauırları men auıldastarı jauapqa tartıldı.  «Bastı qılmısker» sanatındağı ağası Bayseyit 1928 jılğı jeltoqsannıñ ortasında, qarulı jasaq qwmda tigilgen üyine twtqındauğa kelgen kezde qaza tapqan. Al 1929 jılğı 10 qañtarda ağaları Äbubäkir men Äbuäli, inisi Asqar, sonday-aq ağayındarı Mwhamediya Arğınbaev pen Artıqbay Älin qamaldı. Solardı banda müşeleri dep tauıp,  1929 jılğı 21  qañtarda, tergeuşi: «Azamat Ädilov keñes ökimetin qwlatu üşin qwrılğan jäne basmaşılıq qozğalısqa (oğan Ädilovtiñ tikeley aralası bar) qoldau körsetken  astırtın kontrrevolyuciyalıq wyımnıñ müşesi, Aqmola üyezatkomınıñ müşesi Äbubäkirov pen milicioner Joldasbaevtı atqandığı üşin sotqa tartıla twrıp,  ökimet quğınınan jasırınıp jürdi, özi qwrğan bandittik qarulı şaykağa basşılıq jasadı. Onı wstap alu üşin 17.Hİİ. 28. «Irmin» alqabına arnayı jiberilgen jasaqtıñ qorşauında qalıp, jasaq mıltıqpen atqılap eskertken soñ ğana, qolındağı qaruımen qolğa tüsti, sondıqtan, qılmıstıq is jürgizu kodeksiniñ 128 jäne 147-babtarın  basşılıqqa alıp, qaulı ettim: is boyınşa azamat  Ädilov Dinmwhamed  ayıpker retinde jauapqa tartılsın, oğan joğarıda atalğan qılmıstardı jasadı degen ayıp tağılsın», – degen twjırımmen ayıptau qaulısın şığardı.

Qaulı tiisti lauazımdılarğa wsınılıp, äbden pısıqtalğannan keyin, toğız künnen soñ Dinşege tanıstırıldı. Ol 30 qañtarda özine tağılğan ayıptardı moyınday twrıp, qaulıdağı tergeuşi qolınıñ tömengi jağına  «...bandittik şayka qwrğanım ...jöninde özimdi ayıptı dep eseptemeymin» dep jazdı. Alayda wzamay «bandittik şayka»  qwramı da, «kontrrevolyuciyalıq wyımğa» qatısı barlar da köbeytildi. Söytip, çekist Şumilov aytqan Birikken memlekettik sayasi basqarmadağı (OGPU-degi) bwrınnan jinalğan derekter negizinde «jaulardı»  anıqtap, jazalau şaraları qanat jaya berdi.

1930 jılı respublika partiya aktiviniñ aldında jasağan Qazaqstannıñ on jıldığı jayındağı bayandamasında  Goloşekin «wltşıldardıñ joyılğan Baytwrsınov tobı» men tayauda qwrtıluğa tiis basqa da «kontrrevolyuciyalıq wyımdar» turalı  qanağattanğandıq sezimmen ayttı...

Jabıq mwrağattardıñ qoljetimdi bola bastauı tarihi ädilettilikti qalpına keltiruge jol aştı. Biraq, twtqındardıñ türmedegi körsetulerin üstirt qarau, tipti, key rette bwrmalap jiberu  saldarınan bar kinäni bir adamğa arta salu jaña ädiletsizdikke wrındıratının aytuımız kerek. Naqtı şındıq  adamdarğa ötken kezeñdegi eñseni ezgen qwpiyadan arılu üşin qajet, endeşe, sol şındıqtı dwrıs twjırımdau läzim. Bälkim bwl jekelegen qwrmetti orında twrğandarğa ahlaqi twrğıda zalal keltirer, biraq sondaydan qaşamız dep şındıqtı jılı jauıp qoyu dwrıs bola qoyar ma eken?

Beybit Qoyşıbaev

Abai.kz

 

1 pikir

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 10434
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 18676
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 31924