Jwma, 24 Qaraşa 2017
Bilgenge marjan 1471 43 pikir 13 Qaraşa, 2017 sağat 09:12

Älipbi tañdaudağı eñ dwrıs jol - Ahañnıñ jolı

Adal niettiniñ de, ala niettiniñ de Abay sözinen mısal keltirip, qarsılasına qaru etetini siyaqtı, til töñiregindegi dau-damay, talas-tartısqa kelgende Ahmet Baytwrsınwlınıñ sözderin qaru etpeytinder kemde kem. Alayda älippe, emle töñiregindegi Aqañnıñ ğılımi közqarastarı ädeyi, keyde bilmestikpen bwrmalanıp, ağat aytılıp jür. Sondıqtan bügingi tañda latın töñireginde talas tudırğan birneşe mäsele jöninde A.Baytwrsınwlınıñ şınayı wstanımdarın köpşilik nazarına wsınudı jön kördik. Bwl, bir jağı, ğwlama ğalımnıñ mwraların zertteu men jinaudıñ sırmaq şetinde jürgen bizdiñ de borışımız. Ol üşin tömendegi swraqtar töñireginde jeke-jeke toqtalayıq:

1. A.Baytwrsınwlı älipbiinde apostrof qoldanılğan ba?

Apostroftıñ qızmeti siyaqtı jwmsalatın belgi qoldanğan, biraq ol däl apostroftıñ özindey emes. Onı däyekşi dep ataydı. Belgisi – «ﺀ». Biraq mwnıñ qızmeti jäne söz qwramında twratın ornı apostroftardan özgeşeleu. YAğni ol jiñişke sözdiñ basında bir-aq jerde ğana qoyıladı. Bwl belgi bir ğana jiñişke (dauıstı/dauıssız) dıbıstı bildiru üşin qoyılmaydı, twtas jiñişke oqılatın sözge qoyıladı dese de boladı. Bwl turalı A.Baytwrsınwlı «Jazu tärtibi» degen maqalasında bılay deydi: «Dauıstı dıbıstarımız ( (a),  و (o), ۏ (w), ى (ı)-lerdiñ jiñişke aytıluı üşin alatwğın belgimiz mınau «» (znak preduprejdayuşiy), bwl belgi däyekşi bolıp, sözdiñ aldına qoyıladı. Sözdiñ aldında twrğan jiñişkelik belgisin körip ol sözdiñ işindegi dauıstı dıbıstardıñ qaripterin jiñişke oqimız. Dauıstı dıbıstar jiñişke oqılsa, olarmen qatar dauıssız dıbıstar da jiñişke oqıladı» [7]. Demek, bwl belgi jeke dıbıstardıñ jiñişkeligin ğana emes, söz işindegi jiñişke dıbıstardıñ äserinen twtas sözdiñ jiñişke buındı söz ekenin bildiretin belgi. Apostrof jeke dıbıstardıñ jiñişkeligin bildirse, däyekşi dıbıstarmen qatar, twtas sözdiñ jiñişke buındı ekenin bildiredi. Däyekşiniñ apostroftan bir özgeşeligi osında.

A.Baytwrsınwlınıñ erejesi boyınşa bwl däyekşi belgisi «g, k, e» dıbıstarı bar sözderge qoyılmaydı. Sebebi bwl üş dıbıs qaşan da jiñişke oqıladı da, onıñ juan nwsqaları joq. Onsız da jiñişke oqılatın dıbısqa jiñişkertu belgisin qoyu – bası artıq jwmıs. Ğalım «g, k» dıbıstarı juarmay, qaşan da jiñişke oqıladı, al «ğ, q» dıbıstarı jiñişkermey qaşan da juan oqıladı dey kelip, olardı toñ dıbıstar dep ataydı. Apostrofşılar A.Baytwrsınwlınıñ bwl erejelerimen jiti tanıs bolğanı jäne onıñ mänin tereñ tüsingeni abzal.

Bizdiñ oyımızşa, A.Baytwrsınwlınıñ däyekşisin apostrof dep tüsinip, onı latın älippesine köşu täjiribesinde paydalanu – sätsiz qadam. Bekitilgen latın älipbii jobası bolsın, odan bwrın wsınılğan apostroftı jobalar bolsın, bäri de A.Baytwrsınwlı apostrof paydalanğan degen uäj aytadı da, onı är jiñişke dıbısqa nemese latın qarpi jetpegen töl dıbıstardıñ ärbirine birden qoyadı. Bwl jobalarda orfografiya mäselesi eskerilmey, tek dıbıstarğa tañba arnau maqsatı ğana bastı orınğa qoyıladı.

Älipbidiñ aqiqatşıl sınşısı – orfografiya. Bwl jobalardı orfografiyamen teksergende qiındığı men qayşılığınıñ köptigi bayqaladı. Aytalıq,  äldeneşe jiñişke dauıstı (4-5) birden keletin keybir jiñişke buındı töl sözder men ä, ğ, y, ñ, ö, ş, ü, u töl dıbıstarımızdıñ birneşeui (3-4) birden keletin töl tübir sözderde qoyılatın apostroftardıñ sanı 3-4-ke deyin, al oğan qosımşa jalğanğanda, tipti, 10-ğa deyin baradı. Bwlay bolğanda, grafemalardıñ közge sıyıqsız köringeni bılay twrsın, twrqı wzarıp, ädettegi twrqınan keyde eki ese wzaradı jäne tañba sanı köbeyedi. Öytkeni är apostrof bir tañbanıñ ornın aladı. Tömendegi kestedegi mısaldar arqılı salıstırıp qarayıq:

 

Kirill tañba

sanı

Apostrof apos./

tañba

Diakritika tañba

sanı

öñşeñ 5 o'n's'en' 4/9 öŋşeŋ 5
şüñireyu 7 s’u’n’irei’y’ 5/13 şüŋireyw 8
üyuşiñniñ 8 u’i’y’s’in’nin’ 6/15 üywşiŋniŋ 9
üñguşiniñ 9 u’n’gy’s’in’nin’ 6/15 üŋgwşiniŋ 9
şäñk-şäñk 8 s’a’n’k-s’a’n’k 6/14 şäŋk-şäŋk 8
şağuşıñnıñ 10 s’ag’y’s’yn’nyn’ 6/16 şağwşɪŋnɪŋ 10
şağımdanğışıñnıñ 16 s’ag’ymdang’ys’yn’nyn’ 6/22 şağɪmdanğɪşɪŋnɪŋ 16
şañğışıñnıñ 11 s’an’g’ys’yn’nyn’ 6/17 şaŋğɪşɪŋnɪŋ 11
şañğır-şwñğır 12 s’an’g’yr-s’un’g’yr 6/18 şaŋğɪr-şuŋğɪr 12
şaşuşıñnıñ 10 s’as’y’s’yn’nyn’ 6/16 şaşwşɪŋnɪŋ 10
şäy-şäy (od.) 6 s’a’i’-s’a’i’ 6/12 şäy-şäy (od.) 6
şäu-şäu 6 s’a’y’-s’a’y’ 6/12 şäw-şäw 6
şoytañ-şoytañ 12 s’oi’tan’-s’oi’tan’ 6/18 şoytaŋ-şoytaŋ 12
şañğırlağışıñnıñ 16 s'an’g’yrlag’ys’yn’nyn’ 7/23 şaŋğɪrlağɪşɪŋnɪŋ 16
şaşaulanuşıñnıñ 15 s’as’ay’lany’s’yn’nyn’ 7/22 şaşawlanwşɪŋnɪŋ 15
şaşbuğışıñnıñ 13 s’as’by’g’ys’yn’nyn’ 7/20 şaşbwğɪşɪŋnɪŋ 13
şoşaytuşınıñ 12 s’os’ai’ty’s’yn’nyn’ 7/19 şoşaytwşɪnɪŋ 12
şömşeñdeuşiniñ 14 s’o’ms’en’dey’s’inin’ 7/21 şömşeŋdewşiniŋ 14
şöp-şöp süyu 9 s’o’p-s’o’p su’i’y’ 7/16 şöp-şöp süyw 10
şübälanuşınıñ 13 s’u’ba’lany’s’yn’nyn’ 7/20 şübälanwşɪnɪŋ 13
şirığuşınıñ 11 s’i’ryg’y’s’yn’nyn’ 7/18 şyrɪğwşɪnɪŋ 11
şıñğıruşıñnıñ 13 s’yn’g’yry’s’yn’nyn’ 7/20 şɪŋğɪrwşɪŋnɪŋ 13
şüyuşiñniñ 9 s’u’i’y’s’in’nin’ 7/16 şüywşiŋniŋ 10
şaşu şaşuşıñnıñ 14 s’as’y’ s’as’y’s’yn’nyn’ 9/21 şaşw şaşwşɪŋnɪŋ 14
şüu-şüuleuşiñniñ 15 s’u’y’ s’u’y’ley’s’in’nin’ 10/25 şüw-şüwlewşiŋniŋ 15
 

274

164/

438

 

278

Eskertu: mısaldağı tübir sözder R.Sızdıqtıñ «Qazaq tiliniñ anıqtağışı» kitabınan alındı

Körip otırğanımızday, afostroftı bağandağı sözderdi qay jağınan alsaq ta, köñilge qonımdı dey almas edik. Apostrof sözdiñ basına bir-aq jerde qoyılsa, aralas buındı töl sözder men qazaq tiliniñ fonetikalıq zañdılığına bağınbaytın, tilimizde äldeqaşan siñisti bolğan aralas buındı kirme sözderdi oquda qiındıq keltirip, şatastıradı. Al olardı qazaq tiliniñ ündestik zañına bağındıru tipten qiın. HH ğasır basında onı bağındıruğa mümkin de şığar. Biraq däl qazir ol mülde bağınbaydı.

Apostrov – digraftardıñ tañbalıq twrqı kişireyip, jetek tañbanıñ şekesine şıqqan türi. Odan basqa eşqanday ayırmaşılığın biz bayqamadıq. Tildi twtınuşı halıq bwrınğı digraftı jobanı qalay qabıldamağan bolsa, fpostrof ta solay bolmaq. Biz bwl maqalada qanday da bir jobanı twqırtudı maqsat twtpadıq, kerisinşe el igiligi üşin bilgenimizdi ortağa salıp, «Mäñgilik Eldiñ Mäñgilik Tilin» twğırlı etu üşin az da bolsa, öz ülesimizdi qosudı, til mamanı retinde öz mindetimizdi atqarıp, taza ğılımi pikir aytudı maqsat twttıq. Qanday da bir latın negizdi qazaq älipbii jobalarınıñ artıqşılıqtarı latınğa köşu tarihi şeşiminiñ özinde-aq twr, oğan dau joq. Sondıqtan biz kez kelgen jobanıñ kemşiligin taldağanda, onıñ endigi bizge tigizer payda-ziyanı körinbek, älipbi jobasınıñ wtımdı-wtımsızdığı bilinbek.

Bizdiñ bayqauımızşa apostroftardıñ mınaday kemşilikteri bar:

1) Apostrof köbine birıñğay fonetikalıq qwbılıstarğa qoldanıladı. Apostroftardı birıñğay principsiz tañba jetpegen dıbıstardıñ bärine qoyu, yağni dauıstığa da, dauıssızğa da, kirme dıbıstarğa da, töl dıbıstarğa da aralas qoyu – tildiñ, orfografiyanıñ, älippe tüzudiñ ğılımi princibine qayşı.

2) Apostroftı tañbalar dıbıstardı joğaltu qaupi eñ joğarı tañbalardıñ sanatına jatadı. Bwl jağınan kelgende tañdalğan älipbide 8 töl dıbıs bar.

3) Birge jazılatın kürdeli sözderdi eki söz etip oquğa wrındıradı, leksikalıq grafemalardıñ bütin twlğasın är jerden josıqsız ajıratadı. Tübirge jımdasıp ketetin jalğamalı tildiñ tabiğatın bwzıp, tübir men qosımşa arasında jik tudıradı. Bwl tipti tildiñ jalğamalılıq genetikalı tabiğatın bwzuı mümkin.

4) Söz twrqın wzartadı, tañba sanın köbeytedi, jazuda, oquda, üyrenude artıq energiya jwmsaladı.

5) Sözde grafikalıq twlğa bolmaydı. Oquda sözdi twlğasınan (suretinen) tanıp oquğa kedergi keltiredi. Bwl oquda, jazuda köp qiındıq keltiredi. Köru quatı naşar adamdarğa, qarttarğa asa qiındıq tudıradı.

6) Siıqsız körinedi jäne qolmen siıqsız jazıladı. Pernetaqtada bir qazıqqa baylanğan at siyaqtı, bir pernege (apostrofqa) wdayı qolımız baylanıp, oralıp otırudı qajet etedi. Jıldamdıqqa aytarlıqtay kedergi jasaydı.

7) Apostrof tarihi principke negizdelgen tilderdiñ (arab, ağılşın) jazu mädenietine üylesimdi, jalğamalı tilderge, sonıñ işinde juan-jiñişke buındar biriñğay keletin qazaq tili siyaqtı tilderdiñ zañdılığına qayşı.

8) Tañbada, emle erejelerinde şarttılıq köbeyedi de, mektep tabaldırığın endi attağan, aqıl-esi tolıqpağan jas balağa üyretuge qiındıq tudıradı. Sauattılıq pen sauat aşudı bayaulatadı.

9) Virustıq şabuıldarğa jii wşıraydı. Skanerde dwrıs körinbeydi, «ABBYY FineReader» mätin tanu bağdarlamasında tanılmaydı ne tüsip qaladı.

10) Uaqıttıñ ötuimen tozatın mwrağat qağazdarında apostrof eñ  aldımen öşe bastaydı. Qağazdıñ eskiruinen betine tüsken türli kir daqtarımen şatasıp, sözdiñ tüpnwsqalığı men dwrıstığına keri äser etedi, tekstologiyalıq qatelerge wrındıradı.

11) Qazaq tiliniñ halıqaralıq arenada, cifrlı tehnologiyalarda, asa jauaptı salalarda, qarjı, bank jüyesine qoldanıluına kedergi keltiredi.

12) Apostroftar wlt psihologiyasına keri äser etedi. Wlttıq älippe, wlttıq grafema, wlttıq pernetaqta bolmaydı. Qazaq tilin ağılşın tiliniñ köleñkesinde qaldıradı.

Bwl atalğan kemşilikterdiñ ärbiri de öte mañızdı. Şın mäninde apostrof tarihi principke negizdelgen arab tili, ağılşın tili siyaqtı jazu mädenieti erte qalıptasqan tilderdiñ emlesindegi ejelgi erekşelikterdi saqtaudıñ nätijesinde payda bolğan. Al onı fonologiyalıq principke negizdelgen qazaq tiline qoldanu – tildiñ tabiğatına qayşı täjiribe. Bwl turalı Aqañ da HH ğasır basında ötken «Türikşiler qwrıltayında» aytqan. Däyekşi apostrof emes, nağız aprstrof – arab jazuındağı harakattar (äreket). Dauıstı dıbıstar jazılmay, türli apostroftar (harakat) arqılı beriletin arab tiliniñ zañdılığın wlttıq tilden tübegeyli alastatıp, töl dauıstı dıbıstarğa jeke-jeke tañba arnağan da Aqañ bolatın. Demek, Aqañ apostroftarğa tübegeyli qarsı bolğan. Sondıqtan Aqañnıñ däyekşisin «ﺀ» apostrof dep, qarsılastarına auızbastırıq etetin bağdarlamaşılar bayıptı bolu kerek.

2. A.Baytwrsınwlı älipbiinde digraftar (qosartañba) bar ma?

A.Baytwrsınwlı qazaq älippesin tüzu täjiribesinde eşqaşan digraf qoldanbağan. Digraf siyaqtı körinetin jalğız tañba bar, ol – süyeu tayaq (ﺍ). Biraq bwl digraf emes. Bwl tañba tek söz basındağı dauıstı dıbıs tañbasınıñ aldına qoyıladı da («a» dan basqa), özge orında qoyılmaydı. Süyeu tayaqtıñ qızmeti – söz basında dauıstı dıbıstıñ bar ekenin ayqındau nemese dauıstı dıbısqa süyeu bolu. Bwl turalı A.Baytwrsınwlı: ««A»-dan basqa dauıstı dıbıstar – «» (o), «» (w), «» (e), «» (ı) – sözdiñ basında kelse, olardıñ harfteriniñ aldında süyeu tayaq «» qoyılıp jazıladı. Mısalı: ﺁﺮﯨﺱ (arıs), ﺍﻩﺱ (es), ﺍﯗﺮ (wr), ﺍﻮﻥ (on)» - dep jazadı [2, 7]. Ğalım bwl jerde dauıstı dıbıstar qosar tañbamen beriledi dep twrğan joq, tek söz basında ğana dauıstı dıbıs tañbasınıñ aldına «süyeu tayaq» (ﺍ) degen belgi qoyılatının aytadı. Bwl turalı tağı: «Söz basında «» dıbısı joq jerde «» harfi twrsa, ol basqa dauıstı dıbısqa süyeu üşin qoyılğan tayaq esebinde qoyılsa da aytılmaydı», - dep naqtı aytadı [2, 9]. Endeşe süyeu tayaq söz basında «a» dıbısınan basqa dauıstı dıbıstıñ bar ekenin körsetedi.

Osı arada oqırmannıñ oyında «dauıstı dıbıstardıñ jeke-jeke tañbalar bola twra bwl tañbalarğa tağı bir süyeu tayaqtı qoyudıñ jäne tek qana söz basında qosaqtaudıñ qajeti qanşa?» degen zañdı swraq tuadı. Mwnıñ mäni tım arıda. Bwl «süyeu tayaq» orta ğasır, tipti odan bwrınğı türki tildi, arab jazulı türki jazba eskertkişterinde de kezdesedi. Türkiniñ twñğış lingvist ğalımı M.Qaşqari da mwnı «Türki tilder sözdiginde» jazu maşığında jüyeli türde qoldanğan. M.Qaşqari bwl süyeu tayaqtı «hamza» dep ataydı. Sol kezeñde de tek söz basındağı dauıstı dıbıstardıñ aldına qoyılğan. Bwl sözimizdi Q.Jwbanovtıñ mına pikiri de däleldeydi: «Süyeu tayaq bolsa, bwl bwrınnan bolatın. Bwrın bolğanda, bwl – Qoja Ahmet YAassaui da da, şağatay jazularında da bolıp otırğan» [3, 343]. Q.Jwbanov bwl süyeu tayaqtıñ arğı tegi köne wyğır jazuınan (soğdı jazuı) kelgen bolsa kerek dep boljaydı. Köne jazba mwralardağı jazu erejelerin zerttey qarağanımızda, mınağan köz jetkizdik: Türki topırağına köne türki jazuınıñ ornına arab jazuı kelgennen keyin türki jwrtı arab älippesimen qatar, onıñ emle erejelerin de alğan. YAğni türik sözderi arab tañbalarımen jäne onıñ jazu erejelerinen şıqpay jazılğan. Aytalıq, arab jazuında dauıstı dıbıstar jazılmaydı da, dauıstılar türli harakattar (äreket) arqılı beriledi. Harakattardıñ sanı üşeu, olar: « ՜ » (fatha), «ﹳ » (kesrä), « ՚ » (zämma). Bwl harakattar sözdiñ bası men ayağınan basqa jerde keletin barlıq dauıstı dıbıstardıñ däl twsına birden qoyıladı. Al sözdiñ bası men ayağında keletin dauıstılar ornınıñ twsına qoyuğa ıñğaysız bolğan. Harakattar sözdiñ twrqın (grafikanı) bwzbay, sözdiñ tik qalpınan, qatardan şığıp ketpey jazılğan. Sol sebepti söz dauıstı dıbıstan bastalğan nemese ayaqtalğan sätte, dauıstı dıbıs jazılmaytındıqtan, onıñ ornı bos qaladı da, sol bos orınnıñ twsına harakat qoyu tüsiniksiz äri söz twrqın bwzatın bolıp şıqqan. Sondıqtan söz basında dauıstı dıbıs bar degendi bildiru üşin bir ğana tañba «ﺍ» (hamza nemese süyeu tayaq) qoyıladı da, onıñ üstine harakat qoyılıp, qanday dauıstı ekeni anıqtaladı. Al söz ayağında «ﺎ», «ﻮ», «ﯼ» üş tañbanıñ biri jazıladı da, jol üsti harakatı qoyıladı. Bwl üş tañba, şın mäninde, üş türli dauıstı dıbıstar tobına balama boladı. «ﺎ» tañbası «- a, ä, e» dauıstıların, «ﻮ» tañbası «o, ö, ü, w» dauıstıların, «ﯼ» tañbası «ı/i, i» dauıstıların bildiredi. Sonımen qatar bwl tañbalar söz ortasında da keletin bolğan, söz ortasında kelgende olar sozılıñqılıq qızmetin atqarğan, yağni öziniñ aldındağı dauıssız dıbıstı sozıp aytu qızmetin atqarğan. Bwl üş tañbanı M.Qaşqari «mad belgi» dep atap, onıñ qızmetin arnayı tüsindiredi [4, 32-43].

Al «qay dauıstı qalay anıqtaladı?» degenge kelsek, dauıstılar üş topqa bölingen. Birinşi, «a, ä, e» aşıq ezulikter tobı bolıp, jolüsti « ՜ » (fatha) harakatı qoyılğan. Ekinşi, «o, ö, ü, w» erindikter tobına jolüsti « ՚ » (zämma) harakatı qoyılğan. Al üşinşi, «ı/i, i» qısañ ezulikterge tobına jolastı «ﹳ » (kesrä) harakatı söz astınan qoyılğan.

Süyeu tayaqtıñ (hamza) joğarıda aytılğan funkciyasın odan keyingi är ğasırdağı jazba mwralardan da köruge boladı. Tipti A.Baytwrsınwlına deyin bwl tañbanı I.Gasparalı (I.Gasprinskiy) da özgerissiz tatar tiliniñ emlesine engizedi. Sol zamandağı (19-20 ğ.) tatar basılımdarınıñ bärinen de «süyeu tayaqtı» jäne onıñ däl sol qızmetin köremiz. Al A.Baytwrsınwlı da mwnı alğaşqı jıldarı qazaq älippesine özgerissiz engizedi. Alayda 1923 jılğı kezekti jazu reformasınan keyin alıp tastaydı. Sebebi dauıstı dıbıstar jazılmay, harakattar arqılı beriletin arab emlesin tastap, dauıstı dıbıstardıñ bärine jeke-jeke tañba arnağan soñ dauıstı dıbıstardı söz basında tağı äygilep otıru bası artıq jwmıs ekenin tüsingen, onımen qosa, söz basında dauıstı dıbıstardıñ tañbaları men süyeu tayaq qatar kelgende dauıstınıñ tañbaları bir mağına, süyeu tayaq bir mağına («a» dıbısı) berip, oqılu barısında köp şatasular, üyrenu barısında qiındıqtar tuğızğan. A.Baytwrsınwlı körsetken 15 türli raydıñ biri sanalatın ızalı (ﺍﺯﺍﻟﻰ) ray birde «azalı ıray», birde «ızalı ray» bolıp jañılıs oqılıp jürgeni osı sebepten. Süyeu tayaqtı alıp tastağannan keyin «töte jazu» köp oñtaylanadı, jeñildeydi.

Şın mäninde, «süyeu tayaqtı» A.Baytwrsınwlı wlttıq jazuğa alıp kelgen joq, kerisinde jat tildiñ jazu maşığımen kelgen mıñ jıldıq tarihı bar «süyeu tayaqtı» aqsaq emlemizden tazartqan türki twqımınan şıqqan twñğış ğalım A.Baytwrsınwlı bolatın. Mine, bwdan A.Baytwrsınwlınıñ digraftı qoldau men qoldanuı bılay twrsın, kerisinşe odan aulaq bolğanın köruge boladı. Sondıqtan latınğa köşu täjiribesinde dıbıstıq mäni halıqtıñ jadında siñisti bolğan tañbalardı qosarlau, ol jazu, oqu, üyrenu barısında qiındıq pen şatasuğa aparadı.

«Süyeu tayaq» turalı eñ soñğı aytuğa tiis närse mınau. Şındığında A.Baytwrsınwlınıñ «a» dıbısına arnağan tañbası men «süyeu tayaq» tañbası birdey. Ol – (ﺍ).  Biraq bwl tañbanı söz basınan basqa orında kelgen barlıq «a» dıbısın tañbalauğa arnağan. Öytkeni, «süyeu tayaq» tek söz basında ğana qoyılatındıqtan, «a» dıbısınıñ tañbasımen şataspaydı. Al söz basında «a» dıbısı kelse şe? Onday jağdayda sol süyeu tayaqtıñ üstine «mät belgi» dep atalatın (~) belgini qoyadı da, süyeu tayaqtan erekşelep, «ﺁ» tañba jasaydı, ol söz basındağı «a» bolıp oqıladı. Mwnı A.Baytwrsınwlınıñ öz sözimen aytsaq: ««A» dıbısınıñ härpi () söz basında mät (~) belgisimen jazıladı, basqa orındarda mätsiz jazıladı» [2, 9].

Mät belgi demekşi, osı irek sızıqtı (~) da A.Baytwrsınwlı töte jazuda sozılıqqılıqtı bildiru üşin qoldanğan dep pikir aytuşılar da bar. Bwl mülde jañsaqtıq. A.Baytwrsınwlı «Ädebiettanıtqış» kitabında: «Sözden öleñ jasap şığaru jağınan til üşke bölinedi: 1. Dauıstı dıbıstarda wzın-qısqalığı bar tilder; 2. Ekpin buını biriñğay keletin tilder; 3. Ekpin buını biriñğay kelmeytin tilder. Birinşi türdegi tilderde, mäselen, arab, latın, yunan siyaqtı eski jwrttardıñ tilderinde dauıstı dıbıstardıñ keybireuleri sozılıp wzın aytıladı. Onday dıbıstar qalıptı dıbıstardıñ ekeuine bara-bar», - deydi [5, 96]. Ğalım birinşi toptağı tilderge qazaq tilin qospaydı, ekinşi toptağı tilderge qosadı da, fracuz, poliyak, çeh tilderimen bir topqa jatqızadı. Atalğan eñbekte tağı: «Qazaq tilinde dauıstı dıbıstardıñ qatarınan bir sözdiñ işinde kelui tipti bolmaydı. Qatarınan keletin sözder qos sözder, ne eki sözdiñ biriniñ ayağı biriniñ bası dauıstı dıbıs bolıp keletin jerde boladı», - dep naqtı aytadı [5, 75]. Joğardağı siltemelerden biz A.Baytwrsınwlı qazaq tilinde sozılıñqı dauıstı dıbıs joq dep naqtı aytqanın tüsinemiz. Endeşe qazaq tilinde «sozılıñqı dıbıs joq» dep ayta twra «mät belgisin» qazaq tili dıbıstarınıñ sozılıñqılığın bildiru üşin qoldanbasa kerek. Ras, «mäd belgi» dıbıstardıñ sozılıp oqıluın bildirgen. Biraq A.Baytwrsınwlı bwnı ol qızmetinde qoldanbağan. Qoldandı da delik. Töte jazuda «mäd belgi» (~) tek söz basındağı «a» dıbısın tañbalaytın süyeu tayaqtıñ (ﺍ) üstine qoyıladı (ﺁ). Olay bolsa, osı jazu qağidası boyınşa qazaq tilinde tek sözdiñ basında jäne tek «a» dıbısında sozılıñqılıq qasiet bar bolıp şığadı da, basqa dauıstı dıbıstarda onday qasiet joq, öz qalpınşa oqılatın bolıp şığadı. Mwnı lingvistikalıq sauatı tolıq zertteuşi dwrıs jazu qağidası dep tanımasa kerek.

A.Baytwrsınwlı reformasınan bwrın qazaqtıñ hat, swltandardıñ jarlığın jazatın eskişe, mwsılmanşa oqığan moldalar arab tiliniñ emlesi boyınşa jazıp, osı belgini sol retpen sozılıñqılıq üşin qoldandı deu qisınğa keledi. Al A.Baytwrsınwlı älippesinde dıbıstardıñ sozılıñqılığın bildiretin belgiler, digraf mülde qoldanılmaydı. Bwl rette ğalım dauıstı, dauıssız dıbıstardı barınşa daralau, bölek tañba arnau «bir dıbıs – bir tañba» principin qatañ wstanğan.

3. A.Baytwrsınwlı älipbiinde diakritikalı tañbalar qoldanğan ba?

A.Baytwrsınwlı älippe jasau täjiribesinde diakritikalıq belgini paydalanğan. Diakritikanı jalpı arab jazuınıñ özindik erekşiligi dese de boladı. A.Baytwrsınwlı tüzgen «Töte jazudıñ»  1912-1914 jıldardağı älippe nwsqasında 24 dıbısqa arnalğan tañbalardıñ 13 tañbasında diakritika bar. Olar: (ب (b), پ (p), ت (t),  ج (j), ݘ (ş), ز (z), ﻍ (ğ), ق (q), ك (k), گ (g), ڭ (ñ), ن (n), ۏ (w/ü), ي (i) tañbaları. 9 dıbıstıñ tañbasında eşqanday diakritika joq. Olar: د (d), ر (r), س (s), ل (l), م (m), و (o/ö/u), ى (ı/i) tañbaları. Eki dıbıs tañbası birde diakritikalı, birde diakritikasız. Olar: «ﺁ , ﺎ» (a/ä), «ﻩ, ﻪ, ﻴ» (e). YAğni söz basında «a/ä» dıbısı diakritikalı (ﺁ), basqa buındarında diakritikasız (ﺎ). Söz basındağı «e» dıbısı diakritikamen (ﻴ)  jazıladı, basqa buındarında diakritikasız (ﻩ, ﻪ) jazıladı. Şın mäninde bwl tañbalardıñ köpşiligin A.Baytwrsınwlı jasamağan, arab älippesinde bwl tañbalar bwrınnan bar. A.Baytwrsınwlı bwrınnan belgili osı tañbalardı qazaq dıbıstarına säykestendirip arnağan. Sözimiz däleldi bolu üşin Aqañnıñ öz sözin keltireyik: «Dauıssız dıbıstar qazaq tilinde on jeti. Olarğa tura keletin arab älippesindegi harifter on üş. Demek, törteui jetpeydi. Bwl harif jetpeytin dauıssız tört dıbıs üşin harifter bwrın arnalğan. Arnalğan harifter bäribir arab harifteri, biraq olay-bwlay şet pwşpaqtarı ğana özgertilgen. Mäselen, ب (b) harfiniñ nüktesin özgertip پ (p) jasağan. ج (j) harfiniñ nüktesin özgertip (ş) jasağan, (k) harfiniñ üstin qosarlap گ (g) jasağan, ك (k) harfiniñ üstine üş nükte qoyıp ڭ (ñ) jasağan. Osı dayar harifterdi biz de qabıl etemiz» [6, 32]. Arab älippesinde 29 tañba bar. Bwl tañbalar qazaqtıñ 24 dıbısın tañbalauğa tolıq jetkilikti bolsa da, A.Baytwrsınwlı onıñ 13 tañbası ğana jaramdı ekenin aytadı. Al türki tektes halıqtardıñ tiline ikemdelip keyinnen jasalğan özge 4 dauıssızdıñ tañbası men 2 jartı dauıstı jäne 5 dauıstını qosqanda 11 tañba jasandı tañba bolıp şığadı. A.Baytwrsınwlı tañbalar dıbıstardı tañbalauğa jetkilikti bola twrsa da, tek dıbıstalu jağınan qazaq tiline säykes keletin tañbalardı ğana alıp, özgesin qaldırğan. Bwl neni tüsindiredi? Bwl arada älippe jasauğa qwlşınıp jürgen älippeşilerdiñ wğınıp aluına tiisti ülken bir princp jatır. Bwl – fonologiyalıq princip. Onı Aqañnıñ öz tilimen aytsaq, «Älippe dıbıs jolımen tüzilui kerek». YAğni tañba alınatın tilderdegi sol tañbanıñ dıbıstıq mäni qazaq tilindegi dıbıstarğa jaqın, säykes kelui kerek. Sanada dıbıstıq mäni ejelden siñisti bolğan tañbalardı äuelgi mäninen mülde bölek dıbıstardı tañbalauğa qoldanu oquda, jazuda qiındıq tudıratın, şatastıratın eñ ülken qatelik bolmaq. Bwl turalı A.Baytwrsınwlı bılay deydi: «Bwlayşa tildi bwzuğa sebep bolğan närse – jazu. Arab älippesindegi haripter türik tilindegi keybir dıbıstarğa tura kelmegen. Ol dıbıstardı jazuğa basqa dıbıstardıñ haripteri jwmsalğan. Mısalı, türik tilinde «» («o») dıbısı bar, arab älippesinde oğan harf joq. Türik tilinde «» (e) oğan tura keletin arapta harf joq. Sondqtan «o» dıbısın «u» men jazğan, «e» dıbısın «» men jazğan. Bwl dıbıstar aytıluınşa oqılmay, jazıluınşa oqılğan. «» (a) dıbısı «» (i) dıbısına almasuına sebep bolğan närse. Türik sözderin de arap emlesimen jazamız degen. Mısalı, qaramay – qarami» [7, 112 ]. Ğalımnıñ bwl sözinen dıbıstıq mäni säykes kelmeytin jeke tañba nemese digraftardı töl dıbıstardı tañbalauğa qoldanu nemese bir tañbamen birneşe dıbıstardı beru sol dıbıstı joğaltuğa sebep bolatın jol ekenin tüsinu qiın emes. Äri mwnda da «bir dıbıs – bir tañba» principin wstanğanın bayqaymız. Ğalım latın älippesinde qazaq tiline tek 15 tañba säykes kelgenin aytadı [8].

Aqañ bügingi bizdiñ latınşılar siyaqtı özge jwrttıñ qısqa körpesine arıs tildiñ  alıp boyın büktep, qabattap äkep zorlıqpen tıqpağan, kerisinşe jaramsız kögin küñirente sögip, qazaq tiliniñ boyına arnap qayta tikken. E.Tileşov mırza jügingen: «Bizdiñ, jerden jeti qoyan tapqanday bolıp «apostrof» dep äriptiñ bir şekesin şertip sändep, «diakritika» dep äripti töbesine sızıqşa qoyıp şendep, o ärpiniñ belin tartıp ö jasap mändep, ae-ni qosaqtap ä dep egizdep jürgenimizdiñ bäri Aqañnan qalğan ülgi» (Ä.Jünisbek) degen sändeuik siltemedegidey emes [9]. Bwlardıñ bäri Aqaña jat. Biz bwl siltemeni teristeytin twjırımdı bwl maqalanıñ on boyınan taba alamız.

Joğarıdağı däyekterden 17 dauıssız dıbıstıñ tañbasında Aqañnıñ enşisi joq ekenin bayqaymız. Sonda Aqañnıñ jasağan tañbaları qaysı? Ol tömendegidey:

1) Orta ğasırdan beri belgili dauıstınıñ mäninde jüretin (ﺍ, ﻮ, ﯼ) tañbalardı jetildirip, säykestendiru arqılı bes dauıstı dıbıstıñ tañbasın jasaydı.

2) Birneşe dauıssız dıbıstardıñ tañbalarındağı bası artıq diakritikalıq belgilerdi alıp tastaydı.

3) Jiñişke dauıstılar men jiñişke dauıssızdardı däyekşi «ﺀ» arqılı ajıratadı.

A.Baytwrsınwlına älippe reformasında ne tiesili degendi aşıp aytar bolsaq: qazaqtıñ 24/28 töl dıbısın anıqtau, osı dıbsıstarğa tañba arnau, bası artıq kirme dıbıstar men tañbalardı qısqartu, dauıstılardı jeke tañbamen tañbalay otırıp, jazu maşığına engizu, işinara tañbalarğa tüzetuler engizu, qazaq tiliniñ ündestik zañı boyınşa orfografiyalıq principterdi, emle-erejelerdi jasau t.b.

Al tañbalardıñ jeke özine kelsek,  1912-1922 jıldarı «o» dıbısın tañbalau üşin jartı dauıstı «u» dıbısınıñ «ﻭ» tañbasın qoldanadı. 1923 jılğı kezekti reformadan keyin «u» jartı dauıstı dıbıstı tañbalau üşin «ﻭ» tañbanıñ üstine üş nükte qoyadı da, «ﯞ» (u) tañbasın jasaydı. Jiñişke dauıstı «e» dıbısımen qosa birneşe dıbıstı qatar tañbalaytın üstinde diakritikalıq belgisi bar «ﻴ» tañbasın qısqartıp, diakritikasız ««ﻩ, ﻪ» eki türin qaldıradı. Dauıssızdardan «ﻍ» (ğ) tañbasınıñ üstindegi nükteni alıp, «ﻉ» tañbasına özgertedi. «Ş» dıbısın tañbalaytın barlıq türki tilderine ortaq «ﭺ» tañbasınıñ ornına «ﺵ» tañbasın aladı. Biraq keyin «ﭺ» tañbasınıñ ornına  «ﺵ» tañbasın aladı. « Kirme sözderde keletin «ﺨ» (h) tañbasınıñ üstindegi noqatın alıp «ﺤ» (h) tañbasına özgertedi. Bas-ayağı osı.

Bwdan biz A.Baytwrsınwlınıñ diakritikalıq belgilerdi qoldanğanımen, onı asa qwptamağanın, mümkindik bolsa, onday tañbalardı azaytıp otırğanın köremiz. Jäne dıbıstardıñ tañbaların meylinşe daralağanın, wqsas elementterdi azaytqanın köremiz.

Sözimizdi qorıta kelgende, A.Baytwrsınwlı älippe tüzu täjiribesinde digraf ta, apostrof ta qoldanbağan, diakritikadan mümkindiginşe aulaq bolğan. Tildi tañbağa emes, tañbanı tilge ikemdegen. Sondıqtan jaña qazaq älippesin jasau täjiribesinde dwrıstı da, bwrıstı da «Aqañ jolı» dep eldi adastıru azamattıq emes. Aqañnıñ jolı – ardıñ jolı. Ardıñ jolı – auır. Älippe jasauşılar osını sezinu kerek, sonda ğana tozıq emes, şın ozıq älippe qazaqtıñ bağına bwyıradı. Aqañnıñ älippege qoyar talabı mınau: «Älipbi degen – tildiñ negizgi dıbıstarına arnalğan tañbalardıñ jwmağı. Neğwrlım til dıbıstarına mol jetse, arnağan dıbısqa däl kelse, oquğa, jazuğa jeñil bolsa, üyrenuge oñay bolsa, zamanındağı öner qwraldarına ornatuğa qolaylı bolsa, soğwrlım älip-bi jaqsı bolmaqşı» [8]. Olay bolsa, Aqañnıñ osı aytqanın tolıq orındaytın älippe ğana qazaq tilin mäñgilik etenin, wlt qalauınan şıqqan älippe bolmaq.

Ädebietter:

  1. Baytwrsınwlı A. Jazu tärtibi. Ayqap. №4-5
  2. Baytwrsınwlı. «Til – qwral», 1-jıldıq, 3-basıluı. –Orınbor. «Qaz.M.B», 1923j. 46 b.
  3. Jwbanov Q. Qazaq tili jönindegi zertteuler. – Almatı: Ğılım, 1999. -581.
  4. Qaşqari M. Türki tilder sözdigi. –Almatı: «Hant», 1997. I-588 b, II-585 b, III-597 b.
  5. Baytwrsınwlı A. Ädebiet tanıtqış. – Qızılorda: «Qaz.mem.bas». 1926. 284 b.
  6. Baytwrsınwlı A. «Til – qwral». 1-jıldıq/. Orınbor,1914j. 53 b.
  7. A.Baytwrsınwlı. «Qazaqşa söz jazuşılar nazarına sözin jazuşığa». «Şora» jwrnalı. 1913 j. №4, 110-113.
  8. Baytwrsınwlı Aqımettiñ arab älib-biyin jaqtağan bayandaması // «Älippe aytısı». – Qızılorda: Qaz.mem.bas. 1927
  9. https://informburo.kz/interview/razrabotchik-alfavita-na-latinice-kogda-pravila-pravopisaniya-budut-vsyo-vernyotsya-na-krugi-svoya.html
  10. Sızdıq R. «Qazaq tiliniñ anıqtağışı». –Astana: Elorda, 2000, -532 b.

 

E.Maralbek, A.Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutı Til mädenieti böliminiñ ğılımi qızmetkeri, PhD doktorant

Abai.kz

 

43 pikir

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 10434
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 18677
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 31925