Jwma, 24 Qaraşa 2017
Alaşorda 2419 25 pikir 14 Qaraşa, 2017 sağat 01:11

Jwmır men Qılış batırdıñ mazarına qamqorlıq kerek

QR Prezidenti N.Nazarbaev «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı maqalasında: «Tuğan jerdiñ ärbir sayı men qırqası, tauı men özeni tarihtan sır şertedi. Ärbir jer atauınıñ törkini turalı talay-talay añızdar men äñgimeler bar. Ärbir ölkeniñ halqına suıqta pana, ıstıqta saya bolğan, esimderi el esinde saqtalğan birtuar perzentteri bar. Osınıñ bärin jas wrpaq bilip ösuge tiis» degen bolatın. Tarih adamzattıñ äri asıl, äri bay qazınası. Altınnan da qımbat sol bir telegey-teñiz tarihtı saqtap kele jatqan halıqtıñ sanası, aqıl-oyı keremet. Biz halqımızdıñ, asa bay tarihın, sol tarihımızda öşpes iz qaldırğan batır babalarımızdıñ ömir joldarın oqıp biluge äri borıştımız, äri mindettimiz.  Jaswrpaqtıñ  şınayı patriottıq sezimin arttıru, ölkemizdiñ tarihın keleşek wrpaqqa jetkizu maqsatımen qwt qonğan qasietti Qaratöbe öñirinde ömir sürgen Jwmır-Qılış batır turalı söz etpekpin.

Elimizdegi "Wlıtau" tobı dauılpaz aqın, küyşi, batır Mahambettiñ  "Jwmır-Qılış" küyin älemdik sahnada wlttıq naqışqa keltire orındap, düniejüzine tanımal boldı. Osı küydiñ keyipkerleri Jwmır men Qılış kim ekeni  jäne olardıñ şığu tegi turalı jwrttıñ köbi bile bermeydi. Oyımşa,  "Wlıtau" tobınıñ müşeleri de tolıq bilmeytin sekildi. Olay deytinim, küy turalı beynetüsirilimde Jwmır men Qılıştıñ tuğan jerleri t.t. eşqanday aytılmaydı jäne aqparat qwraldarında atalmış küydiñ şığu tarihı jöninde  mälimet bergenin estimedik.

Soñğı kezde belgili ölketanuşılar men tanımal tarihşılar (atı-jönderin jazbaudı jön sanadım)  Jwmır men Qılıştıñ  şıqqan jerleri men tekteri turalı eş şındıqqa janaspaytın, tarihi derekterge säykes kelmeytin qisınsız maqalalar jazıp, däyeksiz oyların aytıp jür. Atıraulıq ölketanuşı Jwmır men Qılış batır Atırau öñirinde ömir sürgen, onıñ ruı - Aday dep jazsa, endi bireui ruı - Alaşa dep keltiredi. "Altın Orda" gazetine şıqqan  "Jwmır, Qılış degen kim?" attı maqalasında avtor añşılıq käsippen aynalısqan  jezdesiniñ sözine ğana süyene Jwmır batır turalı bılay jazadı: "... Tülkini atıp jaralap, endi jayau qualay bergende, ol jaqın jerdegi molağa qaray qaşadı. Molağa jaqındağan tülkini  tağı bir ret atadı. Tülki aqsañdap barıp beyittiñ bas jağına qwlaydı. Batıp bara jatqan kün säulesine eki közi şağılısıp ot bolıp janıp twradı. Qolındağı mıltığı jerge tüsip ketedi. Sol jerde jezdem bwl Jwmır atanıñ molası ekenin biledi..." Qaydan, qalayşa bilgeni, qanday tarihi derektemege süyengeni turalı eş mälimet keltirilmeydi. Bwl aytıp otırğanı Atırau aumağı. Qazaq şejirelerin aqtara otırıp, Aday jäne Alaşa ruı işinen Jwmır atauın izdep taba almadım. Al, Äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universitetiniñ docenti, tarih ğılımdarınıñ kandidatı "Batırlardıñ äskeri aylası" maqalasında: "Jwmır batır jauğa şapqanda  qılıştı silteui basqalardan mülde özgeşe bolğan  jäne moyınan qılış tüspegen, tipti tösekke  jatqanda da qılışın asınıp  jatadı eken. Osınday qasietteri üşin  Jwmırdıñ atına qılış atauı tirkelgen" dep öz boljamın jazğan. Ğılımi negizderge, mwrağat qwjattarına,  tarihi  derekterge eş süyenbesten, añdar barıp tığılğan  molalardı, "ana batırdiki, mına handiki",- dep jaza bersek jäne şejirege süyenbey belgili adamdardı öz ruına qaray bwrıp, tegin özgerte salsaq, onda tarihtı pen şejireni bwrmalap, oqırmandı aldap jäne bolaşaq wrpaqtı qattı adastıramız, ata-baba aruaqtarın qorlaymız. Sayasi sauattı, tarihi däleldi  mälimet beru - jaswrpaqtıñ sayasi sanasın dwrıs qalıptastıradı, eline süyispenşiligin jäne qazaq tarihına degen qızığuşılığın arttıradı.

Mahambettanuşı - jazuşılar B.Amanşinniñ, I.Kenjalievtiñ, N.Äbutalievtiñ, Ä.Älimjanov pen Ä.Saraydıñ "Mahambet batır" turalı turalı eñbekteri men  zertteulerin  jäne "KSRO oqu - ağartu isiniñ  üzdigi" belgisin taqqan tarih päniniñ ozat wstazı Twrsınğali Qatauovtıñ jazıp qaldırğan jazbasın, sonday-aq, eski qwlpıtastardağı jazulardı twjırımdap, Jwmır (şın atı- Sadır) jäne  Qılış batırdıñ şıqqan tegine toqtalıp ötpekpin. Şejireşi - ölketanuşı äkem, Jwmır men Qılış batırdıñ şejiresin Baytorı ruınıñ sol kezdegi köneköz aqsaqalı, Jwmır batırdıñ  şöberesi Qaydar qariyadan  (1911 jılı düniege kelip - 1982 j. qaytıs bolğan)  közi tirisi kezinde jazıp alğan. Kişi jüzdiñ on eki ata Baywlınıñ Baybaqtı ruınan tarağan Şolan batırdan: Tükiş, Dat, Baytorı jäne Esenbay taraydı. Bwl jerde Dat -  bi, şeşen, ataqtı  batır Sırımnıñ (şın atı - Sırlıbay) äkesi. Şolannıñ tört balasınıñ nağaşıları Alaşa ruınan eken.  Aqın nağaşısı jienderine  arnap:
«Jayqalğan qızğaldaqtay Tükiş pen Dat.
Baytorı bolğan eken minezi jat.
Düniede eş närseniñ parqın tüsinbes,
Aparıp Esenbaydı bazarğa sat», - dep äzil öleñin şığarıptı. Patşa zamanında swltandar men starşındardıñ ädiletsizdikterin, halıqqa jasap otırğan ozbırlıqtarın tura aytıp, tik minezimen jaqpağan Baytorıdan:  Köşerbay, Jaylau,  Jazıq, Sattıq, Qonısbay jäne Jañabaybaqtı örbidi. Jwmır batır  Baytorı atanıñ  Jaylau böliminen tarağan.  Qazirgi uaqıtta wrpaqtarı Qaydarov Maqsot  pen Qaydarov Hasan Qaratöbe audanında twradı. Olardıñ jeti atası bılay taraydı.  Äkeleri Qaydar, ataları - Erlepes - Şırman - Jwmır - Jaylau - Baytorı. Al Qılış batır  Baybaqtı ruınıñ Qınıq böliminen.

Qazaqstan Enciklopediyasında:  «Jwmır (19 ğasır) – Isatay Taymanwlı bastağan wlt-azattıq köteriliske qatısqan batır. Kişi jüz qwramındağı Baywlı taypasınıñ Baybaqtı ruınan şıqqan. Mahambet Ötemiswlınıñ üzeñgiles serigi bolğan. Mahambet Jwmır batırğa arnap “Jwmır – Qılış” küyin şığarğan. Ziratı qazirgi Batıs Qazaqstan oblısındağı Qaldığaytı auılınıñ mañında» dep qısqaşa tüsinikteme bergen. Naqtıraq aytsaq,
Jwmır men Qılış batırdıñ mazarları Qaratöbe audanı, Qaldığaytı auılına qarastı Tölen eldi mekeninen (Tölen auılı – Baytorı ruınıñ bayırğı jeri) 15 km jerde ornalasqan. Belgili jazuşı, mahambettanuşı, "Mahambettiñ tağdırı" romanınıñ avtorı Berqayır Amanşin (Alaşa ruınıñ Kenjeğara bölimi) äkemniñ zamandası äri anasınıñ  nemere inisi (nağaşısı) bolıp keledi.  Keñes twsında B.Amanşin öz tuğan jerine kelgende, äkemdi osı eki ülken mazarğa ertip aparıp, öziniñ ğılımi payımdauınşa bwl beyitter  Mahambet batırdıñ üzeñgiles adal dostarı, senimdi serigi, töresin aytar bi bolğan  Jwmır jäne Qılış batırdiki ekenin jäne  ekeui eki adam ekenin  aytadı.  Mwnı  Qaydar aqsaqalda Jwmır men Qılış batırdıñ ziratı ekenin aytqan.

Özge emes, öz ölkemizdiñ tarihın özimiz zerttep bileyik

Jwmır men Qılış batır turalı mağlwmattı  jaswrpaqqa keñirek jetkize otırıp, olardıñ öz ölkesine süyispenşiligin arttıru maqsatında jäne mazar qaşan salınğanın, qanday materialdan twrğızılğanın zerttetudi qolğa alu üşin Oral qalasınan 270 km qaşıqtıqta ornalasqan qos batırdıñ mazarı basına barıp, suretke tüsirdim. Äli künge deyin jartılay bolsa da twrğan eki mazardan  Jwmır men Qılış batırdıñ eki adam ekenine köz jetkizemiz. 2 ğasırğa juıqtağan, aydalada ornalasqan  mazarğa maldar süyengesin jäne tabiğattıñ türli qwbılısı (jauın-şaşın, jel t.t.) saldarınan  jartısı qwlap qalğan.  Qorşauları bolmağasın,  eki batırdıñ beyiti  dalada jayılğan maldardıñ ıqtını bolıp, äbden tapalıp qalğan. Aynalasında eşqanday qwlpıtastar  nemese özge de belgilerdi taba almadım.  Alayda,  osı mazarğa jaqın jerdegi eski qauımdarda, eskişe arabşamen jazılğan 3 metrlik ülken qwlpıtastardı kezdestirdim. Ondağı jazulardı suretke tüsirip, Oral qalasına kelip  Qazaqstan mwsılmandarı dini basqarmasınıñ BQO boyınşa ökili, dintanuşı Ruslan qajı Swltanov pen Zelenov audanı, Asan auıldıq meşitiniñ bas imamı Mwratbek Qajı Jahatovqa äkelip körsettim. Olar arab grafikasına negizdelgen qwlpıtastağı jazulardı: «Baybaqtı ruı, Şolan taypası, Baytorı bölimi, Jaylau aymağı  Jwmır batır nemeresi Kenjebek qajı Qwmatwlı 58 jasında opat boldı", -  dep eş qinalmastan  oqıp berdi. Eski tarihi qwlpıtastağı jazılğan jazular  B.Amanşin men äkemniñ aytıp ketken sözderin tolıqtıra tüsedi. Qwlpıtastağı arabşa jazulardı oqıp berip, Jwmır batır turalı är qilı etip jazıp jürgen daulı jağdayğa nüktesin qoyuğa sebepşi bolğan imam - qajılar R.Swltanov pen M.Jahatovqa alğısımız şeksiz.

Tüyin

Tarih - jeke dara ğılım salası. Onıñ da özindik wstanımdarı, talaptarı men zertteu ädisteri men teoriyaları bar. Kim de kim tarihi mäseleni jazğısı kelse tarih ğılımınıñ talaptarın orındauları parız.  Avtor özi zerttep qozğağan mäseleni bwrmalamay, adal jazuı (dobrosovestnost' avtora) eñbektiñ "ğılımi apparatı" boluı, yağni är mälimet kimnen, qaydan alınğanın körsete jazuı tiis.  Joğarıda aytqanımday Jwmır-Qılış batır turalı maqalaların eşbir derektemege silteme jasamay, sıldır sözben jaza salğan.  Ata-babamız "öli riza bolmay, tiri bayımaydı" dep tegin aytpasa kerek. Endeşe, Elbasınıñ "Ruhani jañğıru" bağdarlaması ayasında erlikteri men esimderi añızğa aynalğan, wlt-azattıq köterilistiñ kösemi, dauılpaz aqın Mahambetke pana bolğan Jwmır men Qılış batırdıñ aruaqtarı razı bolsın degen nietpen Qaratöbe audanına qarastı Tölen auılınan 15 km jerdegi qwlauğa jaqın qalğan  mazarların jergilikti basşılar jäne tiisti mekemeler qamqorlıqqa aladı dep ümittenemiz.

Talğat Qatauov, jurnalist, ölketanuşı

Abai.kz

25 pikir

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 10434
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 18676
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 31924