Jwma, 24 Qaraşa 2017
Anıq-qanığı 3833 263 pikir 14 Qaraşa, 2017 sağat 01:14

Qazaqqa Şıñğıshan kim?!

Bwrınğı Keñes ideologiyası - Şıñğıshandı älemdegi eñ jauız adam dep qwlaqqa siñirdi! Alayda, osı jerdegi eñ bir «qızıqtı», eskeretin jağday – qazaqi el auzında ol ataqtı, dañqtı Twlğa, qayta däriptelmese, jekkörinişti türde surettelgen joq! Äldebir ädebi-tarihtıq eñbekterge silteme jasap, jüginbey-aq, onday mısaldardıñ talayın keltire alamız. Mısaldar retinde qarastırsaq: qazaq añızdarında «Temujindi bizdiñ tauda barlıq el han saylap, Şıñğıshan atağan eken! Sol oqiğağa baylanıstı taudıñ atı Şıñğıs bolıp özgeripti»... Ataqtı «Aqsaq Qwlan» küy-añızın bärimiz de bilemiz, sondağı oqiğalardıñ derligi nağız qazaqi salt-dästür wğımında... Qazaqtıñ ataqtı Mayqı biiniñ esimi Han Şıñğıspen baylanıstırıladı... Şıñğıstıñ Zañdar jüyesi qazaqta «Jasaq» atalınadı... Osınday sözderdi köptep keltire beruge boladı!

Bwdan şığatın qorıtındı: Qazaq Halqı Şıñğıshandı öz hanı retinde bağalağan! Özderine tek qana Şıñğıs wrpaqtarın han saylağan! Barlıq qazaqtıñ handarı Şıñğıstıñ ülkeni Joşıdan taraytının osı künde bärimiz de bilemiz!  Qazirgi künde elimizdiñ qwramdas bir böligi, rularınıñ birine aynalğan wrpaqtarın «swltan, töre» atap, erekşe jılı közqaraspen qaradı!

Qazirgi Şıñğıs atına «ie bolıp» otırğan halhalardıñ 1926 jıldarı orıstarmen qosılıp, özderindegi «Altın Wrıq» ökilderin «tügeldey qırıp, joq qıldı» degendi estigenimiz bar. Al, qazaq halqı öz «törelerin», sonau alğaşqı Sovettik atıp-asu kezeñinde, qızğıştay qorıp, tığıp, aman saqtap qaldı. Tarih osılay qalıptastı.

Ras, bol'şevikter kezinde basqalarğa qarağanda közi aşıq, artınan el ileser «töre» wrpaqtarı quğın-sürginge köbirek wşıradı. Biraq, tügel halqımız qırğınğa az wşıradı ma? Keybir arhiv qwjattarın qarap otırğanda «töbe şaşıñ tik twratın» jağdaylardı oqisıñ! Sodan bolar, sirä, Alaş kösemi – ömir jolı bağdarşam-ülgi boluğa layıqtı, Ä. Bökeyhannıñ «...qazaq üşin janımdı qiyamın!...» degeni!

«Bes sausaq birdey emes» degendey keybir qazirgilerdiñ «törelerge» teris közqarastarı barlığı da jasırın emes. Sonday piğıldağılarğa qazağımnıñ «töre» ruı elimizge, öşpes – Kenesarını, jarqırağan - Şoqandı, qazaqtan şıqqan alğaşqı äskeri-general – Ğwbaydollanı, qazaq oyuların jinaqtağan - Maqını, ağartuşı aqın – Şädini, küyşi - Däuletkereydi, batıs än mektebin qalıptastırğan – Mwqittı, birtalay Alaş qayratkerlerin, belgili tarihşı - Ermahandı... t.b. köptegen ataqtı twlğalardı bergenin esterine sala ketkimiz keledi. Al endi, keybir sayaz oylaytın «töre» wrpaqtarınıñ da özderin basqadan artıq sanau siyaqtı pasıq oylarınıñ kezdesip qalatındığı da ras! Ondaylarğa, «aldımen sonday atqa layıq bola bil!» der edik. Qazağımnıñ «törelerine» bılay aytqan:

Qızday minezdi,

Qıdırday berekeli,

Segiz qırlı, bir sırlı.

Jadırasa jazday,

Qaharlansa qıstay,

Meyirlense küzdey,

Şuaqtığı köktemdey,

Sözi ötkinşi jañbır tökkendey,

Körki örim talday,

Keñdigi qariya şalday,

Iilse almastay,

Süyse meyir qanbastay,

Qajet bolsa şegine biletin,

Kerek bolsa tögile biletin.

Pirge aynalğan aruaqtı...,- degen sın-minezin bilip al der edik...

... Biılğı, 2017 jılı älemdik twlğalar, äkeli-balalı – Wlı Şıñğıs Qağan men Joşı Hannıñ qaytqanına 790 jıl tolıp otır eken! Osığan baylanıstı, biraz adamdar, Almatıdağı prof. Aman Şotaev ağamızğa «...sol atalarımızğa arnap, qasietti Türkistanda, üstimizdegi jıldıñ 18-qaraşasında Qwran oqıtsaq...» degen nietterin bildirdi. Küle qarağısı kelgenderge birden aytar uäjim: «qasietti payğambarımızdıñ äkesi - Abdollanı, anası – Äminanı eşkim de käpir boldı» dep sanamaydı ğoy! Olay bolsa, dini twrğıdan alğanda, aruaqtarğa Qwran bağıştağannıñ eşqanday da sökettigi joq bolar» degen oydamız!

Jäne bir top adam, qasietti Jezqazğan öñirinde «Joşı Hanğa arnap, eskertkiş ornatsa» degen tilekterin jetkizip otır! Bwl ülken mäsele de jan-jaqtı qaraudı talap etetindigi anıq! Tipten, basqanı qoyıp, turizmdi damıtu twrğısına kelsek, Moñğoliyadağı alıp Şıñğıshan müsininiñ osı uaqıttarda memleketke qıruar qarjı-tabıs äkelip otırğanın atap ötsek te jetkilikti bolar. Osı aytqandarımızğa köpşilik qalay qarar eken...

Azken Altay

Abai.kz

 

 

 

 

 

 

263 pikir

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 10434
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 18677
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 31925