Särsenbi, 17 Qañtar 2018
Bilgenge marjan 1892 84 pikir 4 Jeltoqsan, 2017 sağat 10:31

Älipbi auıstıru isi. Qapı qalma, qazaq eli!

Elbası N.Nazarbaev öziniñ  «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı maqalasımen eldiñ sanasın bir serpiltti. Sarapşılar «bwl bir programmalıq dünie boldı» desip jatır. Maqala basın Elbası «älemde bağıtı äli bwlıñğır, jaña tarihi kezeñ bastaldı» dep bastaydı. Belomırtqa oy: «HHİ ğasırdağı qazaq sanası qanday bolmaq kerek» degenge kep tireledi. «Sanamız isimizden ozıq jürui» degeni osıdan şığıp jatır. Wlt jañğıruı üşin wlt basşısı eki ereje wsınadı: «1) Wlttıq kod, wlttıq mädeniet saqtalmasa eşqanday jañğıru bolmaydı; 2) Alğa basu üşin wlttıñ damuına kedergi bolatın ötkenniñ kertartpa twstarınan bas tartu». Kreativti bolu degen osı ğoy. Negizi qazaq o bastan kreativti halıq. Eñbektiñ tağı bir tüyindi jeri: «Sananıñ aşıqtığı: köptegen problema älemniñ qarqındı özgerip jatqanına qaramastan, bwqaralıq sana-sezimniñ «otbası, oşaq qası» ayasında qaluınan tuındaydı».

Iya, qazaq köp jwmısın istep üyrenbegen halıq. Üy küşik wlt bop jürmiz äli. Wltıñ oñalmay otbası, oşaq qasıñnıñ tütini tüzu şıqpasın tüsinetin uaqıt keldi bizge. Qazaq o basta kreativti bolsa nege onda kertartpa bop jwr? Onıñ tereñ tarihi mäni bar. Birneşe jüz jılğı qalmaq ıqpalınan salt-dästürimizge kertartpa sarqınşaqtar köp kirdi (şamanizm, fetişizm elementteri). 200 jıldıq orıs otarınan  bolmısımız qattı özgerdi. Professor M.Mırzahmetwlı aytıp edi nayman Aqtaylaq bi ayttı» dep:

 

«Bwrınğınıñ bii jaqsı Qwday jasağan,

Endigini orıs pen qıtay jasağan, –

 

dep. Al, 70  jıldıq  keñes qoğamı bizdi qattı qwdaysızdandırdı (qwdaymız – MELS, kitabımız – «Kommunistik partiyanıñ Manifesi»  boldı ol kezde).

Qazirgi qazaq osınşama mikrobtardı boyına darıtıp, qattı sırqattanğan wlt. «Aru batpandap kirip, mısqaldap şığadı» degen ata-babalarımız. Odan emdelu oñay bolmay jatır. Sol emdeludiñ bir jolı – alfavit auıstıru bolıp twrğanğa qwsaydı. Qazirgi kezde kirilden latınğa köşu mäselesi qoğamda qattı talqılanıp jatır. Eñbektegen baladan, eñkeygen kärige deyin bwğan atsalısıp otır. Azıraq tarih betterin paraqtayıq. Qazirgi qazaq eli osı uaqıtqa deyin 21 ret memleket qwrıp, 10 ret älipbi auıstırıptı. YAğni, bwl is  keñes imperiyasınıñ  qwytwrqılığınan ğana örbigen närse emes. Mısalı, sonau 5 ğasırda qazaq dalasına nestorian dinin äkelgen jamağat estrangelo alfavitin qosa japsırıptı. Onşaqtı alfavittiñ işindegi eñ önimdisi arab älipbii bolğan. Osı älipbi kezinde Mahmwd Qaşqari, Mwhammed Haydar Dulatilar şıqqan. Qarahan, Altın Orda sındı imperiyalar qwrılğan. Taza türik passionarlığı degen de osı. Osı alfavitten qızğış qwstı kölden ayırğanday ğıp, bizdi ayırğan keñes ükimeti. Alfavit turalı kökiregimiz qarıs ayrılıp, ökinetin tws ta – osı tws. Ökingennen ne payda, ol uaqıt ötti, ketti. Ol alfavitpen birge mıñ jıldıq örkeniet ketti. Qwran men qazaq arası alıstadı. Şığıstan şıray ketip, batıstıñ asığı alşısınan tüsip otır qazir. Qağazdı oylap tapqan qıtayğa qarağanda ayfon oylap tapqan amerikanıñ aydarınan jel esip twr. Eki jep bige şıqtı degen osı. Endigi göy-göy basqa bop twr. Ol – qaytip älemdik örkeniettiñ biik attaqırınan kütirletip jem jeymiz degenge kep tireled. Ol üşin qwldıq sana qamıtınan qwtılu kerek. Däl osınday tarihi teketires ötken ğasır basında da bolıp edi. «Elu jılda el jaña, jüz jılda qazan» dep halıq beker aytpağan. Sol kezde A.Baytwrsınov töte, N.Töreqwlovtar latın jazuların jaqtap, eki jaq bolğan.  Oğan 1924 jılı Orınbor qalasında ötken twñğış qazaq bilimpazdarınıñ siezi kuä.  1931 jılı «Eñbekşi qazaq» gazetinde (qazirgi «Egemen qazaqstan») jariyalanğan:

 

Arapşı, jaña älipşi,

Eki jaq bop tartıstı:

Ahmet, Eldes, Mwhtarlar

Arapqa jwmsap bar küşti

 

degen jır joldarı sol uaqıttıñ uıttı bir körinisi. Baytwrsınwlı Aqmet sol siezde: «jaqsı älibbi tilge şaq boluı kerek. Ölşenbey tigilgen o jer, bw jeri boyğa jwuısbay, qolbırap, solbırap twrğan keñ kiim siyaqtı artıq äripteri köp älibbi de qolaysız. Boyıñdı qısıp, täniñdi qwrıstırıp, tırıstırıp twrğan tar kiim siyaqtı ärpi kem älibbi de qolaysız boladı» degen edi. Qazaqqa fizika men geometriya oqulıqtarın jazıp bergen  alaş arıstanı Eldes Omarovtıñ alfavit turalı pikirin bügingi kün wlttıq komissiya qattı eskerui kerek: «Jazudıñ, ädebiettiñ qızmeti: tildiñ özgerisine äser beru emes, sol özgeristen qalmay erip otıru, bolğan özgeristi qattap, tañbalap otıru. Tildiñ eski türin wstap alıp, sodan ayırılmay, jañadan bolğan özgeristi, tildiñ bwzılğanı dep tüsinip, qabıl almay otırğan jazu eldiñ tiline salğan bwğau esebinde boladı» dep edi wlt janaşırı. Näzir Töreqwlovtıñ sözderin  termintoptıñ qwlağına altın sırğa retinde wsınamız: «Qazaq tilinen layıq söz tabılmaytın bolğanda, pän sözdi asıl tübirinen alu kerek. Jaña barlıq qalıqtardıñ bärine ortaq «internatsional», «demokratiya» sıqıldı pän sözderdi özgertpey, jalpı YAurıpanıñ aytıp otırğan türinde alu kerek. «Aptomobil», «telegirap» sıqıldı tehnika sözderin de sol jalpı YAurıpanıñ qoldanğan türde alu kerek. Onday sözderdi qazaqşağa audarıp, YAurıpadan alıstaudıñ paydası bolmaydı». Jalpı, osı  oqu, jazu turalı danışpan Abay tereñ qoğamdıq taldau jasağan (Abay  swmdıq sociolog qoy negizi): «Balalardı oqıtqan da jaqsı, biraq qwlşılıq qılarlıq qana, türki tanırlıq qana taza oqıtsa boladı. Anıñ üşin bwl jer darül harb, mwnda äuel mal tabu kerek, onan soñ ğarab, parsı kerek. Qarnı aş kisiniñ köñiline aqıl, boyında ar, ğılımğa qwmarlıq qaydan  twrsın? Aşap işuge maldıñ tapşılığı da, ağayınnıñ arazdığına ua är türli bälege, wrlıq, zorlıq, qulıq, swmdıq sekildi närselerge üyirlendiruge sebep bolatwğın närse. Mal tapsa, qarın toyadı. Onan soñ bilim, öner kerek eken. Sonı üyreneyin ne balama üyreteyin dep oyına jaqsı tüsedi.

Orısşa oqu kerek, hikmet te, mal da, öner de, ğılım da – bäri orısta twr. Zararınan qaşıq boluğa, paydasına ortaq boluğa tilin, oquın bilu kerek. Anıñ üşin olar dünieniñ tilin bildi, mwnday boldı. Sen onıñ tilin bilseñ, kökirek köziñ aşıladı. Ärbireudiñ tilin, önerin bilgen kisi sonımenen birdeylik dağuasına kiredi, asa arsızdana jalınbaydı. Dinge de jaqsı – bilgendik (Jiırma besinşi söz). Abaydıñ ol orısşa oquı – qazir ağılşanşa bop özgerip twr. Ol törtkül dünieni arbaytın älemdik til bop twr. Latın qarpi onıñ bolat sauıtı bop twr. Bizdiñ latınğa auısamız degenimizdiñ de bar sebebi – Abay aytqan närselerde twr. Älemmen «birdeylik dağuasına kiru», öytkeni, qazir «hikmet te, mal da, öner de, ğılım da – bäri (orısta emes) europada twr». Tek «qwlşılıq qılarlıq» isimiz olarda emes, özimizde. Onıñ jürekti bürkenip jatqanına mıñ jıl. Onıñ kilti –  «arab, parsıda» (Birneşe kiltiñ bolmasa qazir bir kiltpen köp köp esikti aşa almaysıñ). Häm bwl is – eñ wlı is! Ol is hikmet, mal, öner, ğılım isinen joğarı twru kerek. Sonda ğana qazaq qoğamı – älemnen oyıp twrıp öz ornın almaqşı. Wlttıq kod degen sol. Äytpese, europanıñ örkenietine emes afrikadağı pigmeylerdiñ deñgeyine tüsuip ketuimiz ğajap emes. Eger so küyi maqsat pen qwraldı ajırata almay añırasaq.

Jañarğan qazaq qoğamı jalpı, jaña älipbidi jatırqap jatqan joq. Biraq oy-pikir aluandığına auızdıq salınıp otırğan joq. Jwrt meniñki degenniñ bäri qızğanbay öz oyın ortağa salıp jatır (Bizdiki  sol köp pikirdiñ biri ğana). Bir qızığı keybir «taza qazaqtar» qarsı şığıp, «şala qazaqtar» qoldap şıqtı bwl isti (Qoğamdağı bwl qızıq fenomendi közi şalğan qazaq intelligenti Qazıbek Isa boldı). Keybir «taza qazaqtar» tırs etpey wyıqtap jatqanda «Şala qazaqtar» şala bülinip, wlt qamın jep jür qazir. Olardı wlt qamın jeuden kim şettetsin? Bwl da bir qazaqtı Qwdaydıñ jarılqağanı ğoy. Äytpese, wltşıldıqtı birjola monopoliyağa aynaldırıp alğısı kep jürgender az emes aramızda. Mwhtar Şahanov bwl iske tübegeyli qarsı emes, tek qazir älipbidiñ er-toqımın auıstıratın kez emes deydi. Professor M.Mırzahmetwlı qazaqtıñ qalay orıstandırılğanın tübirimen biletin ğalım. Sondıqtan, ol kisiniñ alfavit auıstıruğa qoyatın bir-aq şartı bar: missioner äripterdiñ mülde manswqtalğanı maqwl. Oljas Süleymenovtiñ latınnan kirildi joğarı qoyuı onşa jwmbaq jäyt emes. Parijdi meken etkenmen,  ol kisiniñ latınğa onşa işi jılımay jür. Biz latınğa işimiz jılığannan emes, suıq aqıldıñ küyin küyttegenen köşpekpiz. İşimizde ne jatqanın jasırmay ayttıq. Tek sonı qaytip qorğap qaludıñ  qamı ğoy bäri.

Endi latın grafikasına köşsek, qaytip köşemiz? Bizdiñ bayqauımızşa alfavit swlbasına qatıstı talas-tartıs negizinen ä, i, ö, w, ü, q, ğ, ñ äripteri töñireginde bolıp otır. Jalpı, älipbige qatıstı qazir eki wstanım ayqın bolıp otır.

Birinşi, klassikalıq latınnıñ 26 äripine qazaq tilindegi 28 dıbıstı sıyğızu (Eşqanday apostrof, digraf, diakritika täsilderin qoldanbay).

Ekinşi klassikalıq latınnıñ 26 äripimen şektelmey apostrof, digraf, diakritika täsilderin qoldanıp, «bir dıbıs, bir ärip» principine säykes älipbi jasau.

Bizdiñşe osı eki pikirdiñ arasında ortaq şeşimge kelu kerek. Birinşi wstanım –  älipbidi qazirgi ozıq tehnologiyağa beyimdeu twrğısınan şığıp otır. Maqsat: internet älemine erkin kiru (Onda suda jüzgen balıqtay bolu). Sebebi: internet –  qazirgi örkeniettiñ altın kilti bop twr. Ekinşi wstanım –  qazaq tilindegi dıbıstardı joğaltıp alu qaupinen «bir dıbıs, bir ärip» principin wstau kerek degennen şığıp jatqan närse. Bwl joba professor Älimhan Jünisbek jasadı dep, el işinde taralıp jürgen  nwsqağa tän.  (Sol siyaqtı Z.Bazarbaeva, A.Şäripbaev nwsqalarına da tän). Bwnı filologtardıñ jobası deydi (Ä.Jünisbek nwsqası jwrt auzında türik alfaviti dep te atalıp jür).

Birinşi nwsqa elbası jarlıq şığarğan nwsqağa tän. Osı resmi nwsqa wstanımın jalpı, dwrıs dep sanaymız. Tek ondağı jetispeuşilikti (birıñğay apostrof qoldanu) retteu üşin, el işine taralıp jürgen Arman Bayqadam degen azamat wsınıp jürgen «VAILATYN» jobası negizinde tolıqtırıp (mısalı ondağı invariant täsilin paydalanu, klaviatura simvoldarın tolıq saqtau, kirildegi Q ärpin latınşa K ärpine auıstıru, Ğ ärpin Q ärpine auıstıru, ñ ärpin ng digrafımen beru t.b), elge bir toqtamğa kelgen nwsqa retinde wsınu kerek dep oylaymız. Qalğan jobalardıñ, pikirlerdiñ bäri osı eki nwsqa negizine wqsas dünieler («NwrOtannıñ» hatşısı Farhad Kuanganovtıñ apostraf ornına a'kyutter paydalanu degeni de ekinşi top pikirine jaqındayd. «Qazaqgrammar» variantı da eskeruge twratın närse, olar osı eki jarılğan pikirdiñ orta jolın tapqısı kelgen. Ataqtı matematik Asqar Jwmadildaev latındı qoldaydı, biraq kirildi de qimaydı). Köpşiligi jäy ğılımi negizge negizdelmegen, belgili bir jüyesi joq äuesqoy nwsqa tuındılar. Soñğı aytarımız, älipbi mäselesin dañğaza, bası artıq talqılaulardan arıltıp, negizdi, jüyeli, aytarı bar, elge, qoğamğa paydası tier degen nwsqağa birjola toqtau kerek.

Joğarıda biz aytıp otırğan eki bağıtqa qatıstı tağı bir erekşelik: birinşi wstanım-nwsqa A.Baytwrsınov jasağan «Töte jazu» ülgisine qwsaydı. Ekinşi wstanım-nwsqa 1929 jılı qabıldanğan «YAnalif» ülgisine keledi. Öz basım, bizge qazir «YAnaliftan» göri «Töte jazu» ülgisi jaqın äri paydalı bolar degen oydamın. Öytkeni, zaman özgerip ketti. Biz qwptap otırğan nwsqa –  Amerika, Wlıbritaniya häm Malayziya  t.b. elderiniñ tañdağan nwsqası. Ekinşi nwsqa –  Türkiya häm postkeñestik türik  elderi tañdağan t.b. alfavitterge keledi. Qaysısı ozıq, qaysısı tozıq ekenin jwrt özi tañdasın. Wlttıq komissiya tek wlttıñ qamın jesin. Türli oy-pikirler tasqının tarazılap, HHİ ğasırda qazaq eliniñ ruhın köterer, örkeniettiñ şıñına şığarar şeşim şığarsın. Öytkeni, älipbi auıstıru jeke adamnıñ kiim, kölik, äşekey t.b. auıstıruı siyaqtı närse emes. Alfavit – wlt denesine qan jügirtetin qwral. Dwrıs bolmasa ol qoğamğa joğarıda aytqanday, ziyandı mikrobtay bolıp sırqat jwqtırar, dwrıs bolsa qoğamnıñ imunitetin köterip, qanın tasıtar, küş-quatın arttırar närse. Bizge ol närse qazir qattı kerek bop twr.

Biz qazir ötken ğasır basında Mirjaqıp «Oyan, qazaq» dep jar salğan jar basına tağı keldik. Ol sonda:

 

Köziñdi aş, oyan qazaq, köter bastı,

Ötkizbey qarañğıda beker jastı.

Jer ketti, din naşarlap, hal haram bop,

Qazağım endi jatu jaramastı.

Qızığıp qızarğanğa ketkender köp,

Şen alıp därejege jetkendey bop.

Oyladı öz faydasın halıqtı satıp,

Qazaqtı eñ kereksiz etkendey bop.

Twmanğa kirdi qalıñ bizdiñ qazaq,

Artı jar, aldı twyıq – bwl ne ğajap?

Adasqan ağayınğa basşı bolıp,

İşinde jol körseter adam az-aq.

Bas qosıp kirgizskiy intelligent,

Bizderge halıqtıñ qamın oylau mindet.

Kul'tura degen sözdi na praktike

Etpeymiz ne sebepti osuşestvlyat'?

Millätlär cvilizovannıy ozıp ketti

Oyanbay endi jatu ne sleduet'.

Wyqısı ğafildiktiñ basıp ketti,

Qazaqtı oyatalıq etip hümmet.

Olay bolsa, äfändim, wyıqtamalıq,

Endi oyanbay jatuımız bolar wyat.

Hayır hoş sälämät twr, ğazizimiz,

Hat jazuşı Mir YAğkub ibn Dulat.

dep edi-au!

Qapı qalma, qazaq eli!

Aqjol Qalşabek

Abai.kz

.

84 pikir