Särsenbi, 17 Qañtar 2018
Din 1269 6 pikir 5 Jeltoqsan, 2017 sağat 14:34

Dästürli emes dini ağımdardıñ taralu joldarı

Elimizdiñ ata zañında ar-ojdan bastandığı turalı, dinge jäne dini nanımğa baylanıstı kemsituge bolmaytındığı, sonday-aq qanday din bolmasın, azamattardıñ erekşelikterine qaramastan teñ qwqılı ekendigi jazılğan. Degenmen, soñğı birneşe jılda qalıptasqan elimizdegi dini ahual zañdıq jağınan bolsın, dini sauattılıq twrğısınan bolsın biraz şaralardı qabıldau kerektigin däleldedi deuge boladı.

Osı orayda jastardıñ qwqıqtıq jäne dini sauattılığın jetildiru bağıtında äli de atqarılar şaralar köp. Olay bolatını, qazirgi dästürli emes dep atap jürgen dini ağımdardıñ negizgi nazarı jastarğa bağıttalıp, olardıñ qatarın köbinese jastar toltırıp otır. Qazaqstandağı qazirgi dini ahual kürdeli äri san-salalı. Sözimizdiñ däyekti boluı üşin soñğı kezderdegi derekterge nazar audara ketsek, 1989 jılğı 1 qañtarda 30 konfessiyağa tiesili 700-ge juıq dini birlestikter bolsa, 2012 jılğı qayta tirkeu şarasınan bwrın elimizdegi tirkelgen wyımdardıñ sanı 4551-ge jetkeni belgili. Qazir olardıñ qayta tirkuden ötkenderiniñ sanı üş mıñnan astam. Mwnıñ özi az emes.

Äsirese dästürli emes, totalitarlıq jäne desstruktivti sektalar men radikal'dı dini ağımdardıñ keybiri tirkeludi qajet dep tappaytındıqtan, olardan zardap şekkenderdi anıqtau nemese olardı jauapqa tartu barınşa qiın. Eñ bastı alañdatuşılıq tudıratın mäsele dini wyımdar men olardıñ ilimine senuşilerdiñ kün sanap ösuinde bolıp otır. Missionerlik wyımdardıñ şoqındıru sayasatı, Afrika jäne Aziya halıqtarı arasında qarqındap, maqsattı türde jürgizilip otır. Missionerlik wyımdarğa birqatar elderdiñ memlekettik qwrılımdarı, qayırımdılıq qorları, ükimettik emes wyımdar, qarjılıq toptar materialdıq jäne moral'dıq  twrğıdan kömektesip, ortaqtasa jwmıs jasaydı.

Missionerler baratın el halqınıñ dinin, tarihın, ädet-ğwrpın, dili men psihologiyasın zerttep bilip baradı. Köptegen missionerler jergilikti halıq basım eldi mekenderde twrıp, sol halıqtıñ tilin, ädet-ğwrpın, minez-qwlıqtarın öz qızmetterin tabıstı atqaru üşin jeterliktey deñgeyde zerttep, üyrenedi. Elimizde protestanttıq jäne neoprotestanttıq şirkeulerdiñ missionerlik qızmetteri halqımızdıñ dini birligi men ıntımaqtı ömirine keri äserin tigize bastadı deuge boladı. Mwnıñ sebebi, bir wlt ökilderiniñ ärtürli dini nanımda boluı wlttıq twtastıqtı, tipti bara-bara eldik twtastıqtı saqtauğa orazan zor qauip töndiredi. Dästürli emes dini ağımdardıñ ökilderi, yağni missionerler özderiniñ nanımdarın taratuda ärtürli ädis-täsilderdi paydalanadı.

Negizinen zañ ayasında tirkelip, jariya türde jwmıs atqarğan siyaqtı köringenimen, astarlı türde köptegen jwmıstardı atqaradı. Oğan qazirgi til üyretu kurstarınıñ, qayırımdılıq qorlarınıñ köbeyip ketui, sol arqılı özderine jaqtastardı tauıp jatqandığı kuä. Sonday-aq bwqaralıq aqparat qwraldarın, sonıñ işinde dini mağınalı gazet-jurnaldar şığaru da qazirgi dästürli emes dini ağımdar jii paydalanatın täsil. Dinge, qarapayım tilmen aytqanda imandılıqqa bet bwrğan jas, tek bolaşaqtağı özi kütken «ruhani tınıştıqtı» ğana emes eldiñ, otbasınıñ müddesin közdeytinte dini sauattılıqqa, eger qate şeşim qabıldağan jağdayda kimderdiñ qatarına qosılıp, qalay zardap şegetindigin tüsinetindey qwqıqtıq sauattılıqqa ie bolğanda ğana atalmış mäseleniñ aldın belgili bir mölşerde aluğa boladı. Olay bolmağan jağdayda, bir-birin imansızdıqpen kinälap, äke-şeşe men balanıñ arasındağı tüsinbeuşilik, tipti erli-zayıptılardıñ dini közqarastarınıñ qayşılığınan otbası dağdarısı orın alu jağdayı arta bermeu. Sonımen qatar, osınday ziyandı ağımdardan zardap şekken adamdardı sauıqtıratın ortalıqtarğa tüsetin şağımdar da kün sanap artıp kele jatır.

Qazaqstan Respublikasınıñ Konstituciyasında ojdan bostandığı men dini bostandıqtıñ qağidattarı, ärtürli konfessiyalarğa jatatın azamattardıñ özderiniñ dini birlestikterin qwrudağı teñ qwqılığı, memlekettiñ şirkeuden bölingendigi turalı qağidattar bekitilgen. Sonday-aq dinniñ jäne dini birlestikterdiñ äleumettik qızmetterin retteudiñ halıqaralıq täjiribelerine negizdelgen özge de birqatar normativtik-qwqıqtıq negizder bar. Soğan qaramastan, dinniñ märtebesi, onıñ qoğam ömirindegi şınayı jağdayı men röli, yağni dinniñ qoğamnıñ äleumettik-sayasi, ruhani salalarına tigizer äseriniñ märtebesi, keñistigi jäne şekaraları qazirge deyin däl anıqtalmağan. Osınday belgisizdik, äsirese onıñ teris saldarı elimizdegi qazirgi dini jağdayda orın alğan jaña ürdisterge baylanıstı anıq ta ayqın añğarıluda. Bwl, ärine, äsirese din men dini sananıñ küdik tuğızatın dini-ruhani normaları men dogmalarına negizdelgen jaña dini ağımdar men bağıttardıñ payda boluına baylanıstı.

Mwnday äsireşil nışandar dini fundamentalizm men dini ekstremizm retinde körinis tabuı mümkin. Qortındılay kelgende, dästürli emes dini ağımdardıñ taralu joldarı; aldımen belgili bir twlğanıñ dästürli ağımdardıñ taraluında qoldau körsetui bolıp tabıladı. YAğni, olar özderin qwqıqtıq jäne äleumettik twrğıdan qorğau maqsatında tanımal, bedeldi adamdarmen tığız jwmıs atqaruğa barın saladı. Ekinşiden basqa memleketterdiñ müddesi twrğısınan äreket jasaydı. Bwl dini wyımdardıñ Qazaqstanda taraluına keybir şet memleketterde özderin moyındatqan nemese ideologiyasına say keletindikten ükimettik deñgeyde taralu qoldauına ie boladı. Üşinşiden olardıñ qarjılıq mäseleleri jöninde bolıp otır.

Dästürli emes dini wyımdardıñ eki qırı bar: biri kommerciyalıq, ekinşisi ideologiyalıq. Olar tek dini ağım retinde ğana emes, investor nemese biznes ökili retinde de erkin jwmıs isteydi. Al bwğan qarsı twru üşin jeke twlğanıñ qwqıqtıq jäne dini sauatı mañızdı röl atqaradı. Al jastardıñ qwqıqtıq jäne dini sauatın arttıru, jüyeli şaralar ötkizu, dini ağartuşılıq bağdarlamalar wsınu, orta jäne joğarı bilim beru salasında atalmış olqılıqtıñ ornın toltıru üşin jasalıp jatqan şaralardı odan äri jetildiru mindeti twr.

Keñşilik Tışhanwlı, dintanuşı

Abai.kz

6 pikir