Beysenbi, 24 Mamır 2018
Alaş arısı 1647 12 pikir 9 Qañtar, 2018 sağat 12:09

Serke

 

 

Ğasırlar boyı tirşilik qaynarınıñ közi – mal şaruaşılığı bolğan qazaqtar üşin Serke qasterli de qasietti wğım. Şöptiñ şüyginin, sudıñ twnığın qualap, mausım sayın jwrt jañartıp otıratın köşpendiler qısañdar men ötkelderden, sazdı batpaqtı jerlerden, orman, toğay arasınan qoralı qoydı adastırmay bastap jüretin, jolbastauşı tülikti «serke» deydi. Äri osı tülikke degen senim men süyispenşiligi sonday jwrt bastağan kösemderi men şeşenderin, batırların obrazdı tilmen «serke» dep äspetteydi. Äri qiın qıstau kezde tağdırın senip tapsıradı.

Tarihqa jüginsek serkelerimiz bizdi wyatqa qaldırmay tarih sahanasına san märte alıp şıqtı. Köşpeli örkeniettiñ saltanatın ğasırdan ğasırğa asırdı. Atilla babamızdıñ twlparı qos qwrlıqtı köktey ötip, Dunayğa barıp twmsıq tiredi. Twmar hanşayım öñmeñdep kelgen basqınşını täubasına tüsirip, bereke men eldiktiñ simvolına aynaldı. Möde qağannıñ qasietti jer üşin malın, jarın, janın tärk etken ruhı büginge deyin bizdi jebep keledi. Kültegin men Tonıköktiñ mäñgilik tasqa oyılıp jazğan ösietteri qazirge deyin qauiptiñ qaydan keletinin meñzep twr. Şıñğıshan men Joşı bolıp jalğasqan jasaq zañı ädilet ben erliktiñ simvolı bolıp sanamızğa ornasa, Aqsaq Temir, Edige, Toqtamıs üştiginiñ jantalası, bizge sızdağan ökiniş pen wmtılmas ğibarat qaldırdı. Qozıbasında tu tikken Jänibek pen Kerey han öliara kezeñde el ümitin aqtaudıñ ülgisi boldı. Kenesarı hannıñ jaujürektiligi men jankeştiligi äli de qanımızdı qaynatıp,  namısımızdı janidı. Abaydıñ danagöyligi men Älihan bastağan Alaş arıstarınıñ ağartuşılıq bağıtı ğasırdan ğasırğa jalğasıp öz jemisin berude.

Teñiz jolınıñ aşıluı, ğılım men örkeniettiñ ğarıştap damuı  otırqşı jwrttardıñ qwmalağın törtten qoydı. Köşpendiler tarih sahanasınan şegindi, zeñbirektiñ kürkiregen ünine ün qosqan ot arbanıñ dürsili moyınımızğa otarlıqtıñ qamıtın mıqtap kigizdi. Otarşılar bizdi üş jüzge böldi. Swltan – swltan qılıp qırqıstırdı. Qaradan şıqqan swltandar paranıñ swltanına aynalıp, halıq jüreginde qalıptasqan sayasi inistitutıñ qadır qasieti ketip, aqırı bas-basına bi bolğan, berekesiz bolıs-bolıs el bolıp, wsaqtalıp kettik. Bilerimiz arızqoy rubasığa, batırlarımız auıl üy arasındağı barımtaşığa aynalıp ketti.

Köresimiz äli alda eken, Avroranıñ dauısımen jerşarına qızıl indet taradı. Soğıs, aştıq, repreciya bir-birine jalğasıp, qoğamdıq qwrlısımız mülde bwzıldı. El boluğa öresi jetpese de bir-bir rulı eldi irgesin şäyqaltpay wstap twrğan auıl aqsaqaldarı men rubasıları Itjekenge aydaldı, atıldı. «Bastan qwlaq sadağa» dep, jat jwrtqa jan sauğalap ketti. «Malım janımınıñ sadağası, janım arımnıñ sadağası» dep biletin bekzat wlt jantıq pen jaltaqtıñ auızına qarağan soñ mülde tanımastay özgerdi. Uäde – Qwdaydıñ sözi bolmay, tek jürseñ toq jüresiñ degen toğışar, masıl ideya är salanı keulep aldı.

Bir halıqtıñ ötkeni tügeldey manswqtaldı, jazu özgerdi, sana twmandandı. Ortarşılardıñ müddesine qızmet istep, solardıñ jırtısın jırtatın, öz halqın otqa iterip, qasaphanağa bastap baratın jaña «serkeler» payda boldı. Bwl ürdis sahara halqınıñ sayasi ömirinen ğana emes, twrmıs-tirşiliginen de körnis taptı. Bayırğı tarihi qalalar Türkistan, Ayagöz, Merke, Qapal, Jarkent siyaqtı qalalar audan därejeli qalağa tüsirilse, Ombı, Orınbor, Taşkent siyaqtı qazaqtıñ sayasi-mädeni ortalığı bolğan iri qalalar közimizden de köñilimizden de alıstatıldı. Onıñ esesine qazaqtıñ qazba baylığın igeruge arnalğan, jergilikti wlttıñ ötkenin eske tüsirmeytin, bolaşaq mädenietine nazar audartpaytın qılmıskerler men jeraudarğandardan qwralğan şağın qalalar payda boldı. Otarşılardıñ qorlığımen industrialdı mädeniet öz erkimizden tıs ömirimizge dendep kirip, et kombinattarı men nan şığaratın zauıttar är qalağa salındı. Sonımen bir qora qoydı qaspahanağa bastap kirip, özi sıtılıp şığıp ketetin aramza serkeler kündelikti ömirimizdiñ bir körnisi boldı. Bwl qwbılıstı sanası ulanğan, ruhı sınğan otar halıq, ärine, sezindi, ünsiz köndi.

«Auru batpandap kirip, mısqaldap şığadı» degen ras eken. Täuelsizdigimizge  şirek ğasır assa da, işki-sırtqı sayasatımızda aramza serkeler äli de är qırınan şañdatıp jür. Olardıñ köbi til men dildiñ, dästür men dinniñ, jer men köşi-qonnıñ «janaşırı». Jazuşı Mağauin aytqan «Jau qaşqan zamannıñ batırlarınıñ» köbeygeni sonşalıq, attarınan at ürkedi, küyseuinen kisi jañıladı. Ter tögip, adal eñbegimen elge qızmet isteu emes, buını joq qızıl tilin bezep, el üstinen kün köru, igi jaqsını, lauazımdı twlğanı jağalap tüsken suretin äleumettik jelige salıp, wpay jiyu, äri sol sureti arqılı qarabasınıñ, jaqındarınıñ mäselesin şeşu qazirgi aramza serkelerdiñ kündelikti äreketine aynalıp ketti. Bwl jaman ädettiñ obaday jayıluına, äsirese, şetten kelgen qandastardıñ işindegi sanaulı şirigen jwmırtqalardıñ ülesi köbirek. Eñ ökiniştisi, jastarımızdıñ arasınan osılarğa eliktegen ölermen, ataqqwmar, özimşil, sıñarezu, bir käsipti meñgermegen dañğazaşıldardıñ köbeyui der edik. Olar bolmaşı jaqsılığın äleumettik jelide  jarnamalap, janığadı da jüredi. Öz müddesine kelgende ärqanday qwndılıqqa tükiruge dayar. Sözdiñ narqın, istiñ jönin payımdamay attanğa, jağa jırtuğa, bos baybalamğa, sebepsiz bireuge küye jağuğa tumay jatıp jetilip alıptı.

Alayda biz ülgi twtatın, ideal sanaytın marqasqa serkeler bizde joq pa? Ärine, bar. Barlıq näubet pen zwlmattıñ teperşin körip, tezinen ötip, osı wlan baytaq topıraqtı saqtap qalğan qaraorman qazağımızdıñ älem moyındap, halıq boytwmarı sanaytın nebir sañlaq twlğalardı aytpay twra twrıp, şetel qazaqtarınan şıqqan üş twlğanı ayırıqşa atap ötkimiz keledi.

Söz basın Jağda Babalıqwlınan bastayıq. Bwl kisi 1917 jılı qaraşanıñ birinde qazirgi QHR İle qazaq oblısı, Tarbağatay aymağı, Tolı audanı, Qwjırtay degen qıstaqta düniege keledi. Şäueşek qalasında bastauış, odan keyin ortalau meketepti bitirgen soñ joğarı bilimdi sol kezdegi ölke ortalığı Ürimji qalasında aladı. Student kezinde wlt azattıq qozğalısına qatısqanı üşin türmege tüsedi. İlede köterilis jeñiske jetip, Üş aymaq ükimeti qwrılğanda, Qobıqsarıda jasaqtalğan partizandardıñ qolbasşısı boladı.

Şınjañda Qıtay kommunisteriniñ biligi ornağanda öz saptastarımen birge jaña biliktiñ qwramına kirip, joğarı därejeli äskeri pariyalıq qızmetterde boladı. İle qazaq oblısı qwrılatın bolıp, dayarlıq jwmıs tobı qwrılğanda, sol topqa jetekşilik etedi. Aqın, qoğam qayratkeri Qwrmanäli Ospannıñ  jazuınşa, Bwratala Moñğol oblısın qospağanda, bügingi İle qazaq oblısınıñ territoriyalıq qwrlımınıñ qalıptasuına Jäkeñniñ eñbegi erekşe siñgen. Dayındıq jwmıs tobındağı otızdıñ ar jaq ber jağındağı jigitterge Jäkeñ wyıtqı bolıp, bwrınğı saqtardıñ, üysinderdiñ, ğwndardıñ wrpaqtarı retinde qazaqtar öz atamekeninde otır, sondıqtan üş aymaqtı tolıq qamtitın oblıs qwru qazirgi zañğa sıyımdı, tarihqa degen qwrmet ekenin däleldep bergen.

1956-1958 jıldarı İle qazaq oblısınıñ äkimi bolıp tağayındalğanda qara şañıraq Qazaqstannan alıstap ketpeu üşin qıtay qazaqtarınıñ jazuın töte jazudan kirillica jazuına özgertuge pärmen jasağan. Basqanıñ qabağına qarap jürip, wlt twtastığı, wlt birligi üşin bwlay qızmet isteu kez-kelgen qayratkerdiñ qolınan kelmese kerek. Osı eñbegi üşin 1958 jılı jergilikti wltşıldar men oñşıldarğa qarsı nauqan bastalğanda aldımen nısanağa ilinip, qızmetten quılıp, eñbekpen tarbieleu lagerine jiberiledi.

1961 jılı lagerden bosağan soñ otbasın alıp, köptegen janküyerlerimen birge Sovettik Qazaqstanğa ötedi. Sovet odağınıñ otarındağı Atamekenge kelgennen keyin sayasi senimsiz adam sanalğan keşegi oblıs basşısı mal bağadı, üy saladı, poçta tasidı. Sonda da moyımay aldağı künnen ümitin üzbeydi. 1963 jılı «Mädeniet jäne twrmıs» jurnalına jwmısqa twrıp, sanalı ğwmırın qazaqtıñ etnografiyasın zertteuge arnaydı. Bwl jıldar sovettik mädeniet pen idelogiyanıñ küşine minip, kärin tögip wlttıq mektepter jabılıp, wltsızdanu ürdisi äbden şegine jetken kez edi. «Sayasi senimsiz adam» sol kezde  qara basınıñ qamın küyittemey, wlt keleşegine jwmıs istedi. Qazirgi zamanaui tilmen aytsaq, wlttıq kodtı ayqındauğa barın saldı. Onıñ däleli: «Qırandar», «Sayat», «Qamşıgerlik», «Mal auırularınıñ sırları» attı kitaptarınıñ düniege kelui edi.

Ötken ğasırdıñ 80 jıldarınıñ soñında qayta qwru bastalıp, sayasat keñeygende jasınıñ wlğayğanına qaramay, sayasi jwmıstarğa belsene aralastı. Jeltoqsan köterilisin aqtau, jetim bwrış jağalağan qazaq jastarınıñ qalağa ornalasuı, jer aluı siyaqtı wlt tağdırı talqığa tüsken sätterde dosı Säbetqazı Aqataydıñ qasınan tabılıp, belsendilik körsetti. Qazaqstandağı alğaşıqı demokratiyalıq qozğalıstıñ bası sanalğan «Azat» qozğalısın qwruşılardıñ biri boldı.

2010 jılı qasietti Alataudıñ eteginde 93 jasqa qarağan şağında el dep soqqan esil jürek mäñgilik tınıs taptı. Keterinde qabirine «Täuelsizdikti kördim. Mäñgilik tileymin!» - degen sözdi jazudı amanattap ketti.

Ekinşi ülgi twtar twlğamız – Halifa Altay. 1917 jılı 18 jeltoqsanda qazirgi QHR İle qazaq oblısı, Altay aymağı, Şiñgil audanında düniege kelgen. Balalıq, jastıq şağı  Şınjañ tarihındağı bwlğaq zamanğa tura kelip, 16,17 jasında auğan elge ilesip qws wşıp, qwlan jortpas Tarım, Saydam oypattarın basıp, Gimalay asıp Päkistandı panalaydı. Soñında türki halıqtarınıñ işinde birden bir täuelsiz el Türkiyadan pana tabadı. Qanşama qiındıq körip, jat jerde jürse de tilin, dilin wmıtpay qazaqı bolmısın saqtap qaldı. 1970 jıldardan bastap, öz tizgini özine timese de, isi qazaqtıñ birden bir ümiti men qwbılası bolğan Qazaqstanmen barıs-kelis jasay bastaydı. 1991 jılı Qazaqstan öz Tuelsizdigin jariyalağanda Türkiyadağı jaylı twrmısın tastap, jasınıñ wlğayğanına qaramay, otbasın alıp, Atamekenge at basın tireydi. 70 jıl boyı jüyesi bwzılmağan ateistik tärbie, küyregen ekonomika, joğalğan senim adamdardıñ sanasına auır salmaq salıp, qoğamdıq, twrmıstıq qayşılıqtar äbden asqınğan edi. Wlttıq ruhtı köteru üşin wmıtılğan dästürge qaytu, manswqtalğan dindi qaytaru kezek küttirmeytin mindetke aynaldı. Mine, osı kezde Halifa aqsaqal Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığı janınan qwrılğan «Inabat imandılıq tärbie» ortalığına törağa bolıp, köz mayın tausıp, «Qwran kärim» men «Kälam şäripti» audardı. Bwl eñbekter 1,5 million taralımmen taralıp, imanğa susağan halıqtıñ ıqılasına bölendi.

El men jerdiñ tarihınan sır şertip, zwlmat zamannıñ qwpiyasın aşatın «Qazaq türkileriniñ şejiresi», «Estelikterim», «Atajwrttan Anadolığa deyin», «Altaydan auğan el» attı kitaptar jazıp, wrpaqqa orasan zor ruhani mwralar qaldırdı.

Üşinşi wlt serkesi boluğa layıqtı twlğa – Zardıhan Qinayatwlı. 1940 jılı Moñğoliyanıñ Qobda ölkesinde dünie esigin aşqan. 1965 jılı Moñğoliya Memlekettik inistitutınıñ tarih fakul'tetin, 1975 jılı KPSS ortalıq komitetiniñ janındağı Qoğamdıq ğılımdar akademiyasınıñ aspiranturasın bitirgen, tarih ğılımdarınıñ doktorı. 1975-1985 jıldarı Moñğoliya Käsip odağı ortalıq komitetiniñ hatşısı, 1990-1992 jıldarı Moñğoliya ministrler keñesi törağasınıñ orınbasarı, 1992-1993 jıldarı Moñğoliya twraqtı parlamentiniñ vice-spikeri, 1993-1994 jıldarı Moñğoliyanıñ Täşkenittegi bas konsulı, 1994-1997 jıldarı Moñğoliyanıñ Qazaqstandağı elşiliginiñ keñesşisi siyaqtı atağınan at ürketin lauazımdı qızmetterdi atqardı.

1997 jıldan bastap Qazaqstan Wlttıq ğılım akademiyasınıñ Ş.Ş.  Uälihanov atındağı  Tarih jäne etnologiya inistitutında ğılımi qızmetker, bölim meñgeruşisi mindetterin 2017 jılı qañtar ayında qaytıs bolğanşa abıroymen atqardı.

1990-1991 jıldarı Moñğoliyadağı «Mamıq töñkerisiniñ» sayasi jetekşileriniñ biri. 1992 jılı demokratiyalıq jaña Konustitutciyanıñ avtorlarınıñ biri, Moñğoliyanıñ Eli'cini atanğan osı bir sayasi twlğanıñ ömir jolına qarap twrıp, tañdanbasqa qaqıñ joq. Qarabasınıñ qamın küyittese, Moñğoliyada şalqıp ömir sürer edi. Jaña Konustitutciya men «Mamıq töñkerisiniñ» avtorınıñ biri bwl künde qazba baylıqpen älemniñ nazarın audarıp otırğan eldiñ bir maylı pwşpağın wstap qalıp, bala-şağasın altınmen aptap, kümispen küpter edi. Nemese, Amerika men Evropanıñ bir janğa jaylı elinde jatıp alıp, Atameken Qazaqstanğa dwğay-dwğay sälem aytıp, tegin aqıl aytar edi. Toptıq jinalıstarda minberge jügirip,  közge tüsuge tırısar edi. Äkeniñ beli, ananıñ sütimen darığan tektilik pen qarapayımdılıq, inemen qwdıq qazıp tapqan wşan-teñiz bilim, eliniñ erteñine degen jauapkerşilik, sonıñ bärin tärk etkizdi. Eline bälsinbedi, mindetsimedi, emen esikterdi jağalap swranbadı. Almatıdağı ıqşam audan Aqsay men Wlttıq akademiyanıñ arasında avtobuspen qatınap, tabanı kürektey 20 jıldı bir küngidey ötkizdi. Onıñ esesine qazaq tarih ğılımı «Jılağan jıldar şejiresi», «Şıñğıshan jäne qazaq memleketi», «Qazaq memleketi jäne Joşı han», «Moñğol üstirtin meken etken soñğı türik taypaları İH – Hİİ ğğ.», «Moñğoliyadağı qazaqtar», «Nayman handığı: tarihı jäne mädenieti Hİİ-HİH ğğ.» sındı monografiyalarmen tolıqtı. Qazaqta memleket, şekara bolmağan degen sandıraqtarğa däleldi toytarıstar berdi. Qazaq memleketiniñ tarihın qaydan bastau kerektigi jöninde konsepciya jasaldı.

 

Osı üş serkeniñ ömir jolı men şığarmaşılıq tarihına üñilseñiz, «är qazaq meniñ jalğızım» degen ün esip twradı. Olar kisi elinde swltan bolğanşa, öz eliñde wltan bol degen maqaldı ayğaylap, attandap aytqan joq. Öz taldauları arqılı däleldedi. Eñbekteri arqılı körsetti.

«Qazaqtıñ özge jwrttan sözi wzın» degendi Abay atamız tegin aytqan joq. Biz daqpırtqa senemiz, ayğay attan estisek qiqulap ketemiz, isimizden sözimiz köp. Täuelsizdikke qol jetkizgenimizge şirek ğasırdan astı. Narıq qalıptastı. Älemdik örkeniettiñ standartına qaray jol tartıp baramız. Wlan baytaq jerimiz, jattıñ köziniñ qwrtın jegen baylığımız bar. Osığan ie bolar, igiligin körer ruhı biik, parasat payımı joğarı, wltın şeksiz süyetin wrpaq kerek. Elbası 2017 jıldıñ 21 mausımda Düniejüzi qazaqtarınıñ 5 qwrıltayında «Qazaqtardıñ bir ğana Otanı bar, Ol – Qazaqstan» dep qadap ayttı. «Qwyılsın köşiñ, jiılsın esiñ» degen än keñistikte qalıqtap jürgeli qanşama uaqıt boldı. Köşi-qonğa qoldan jasalğan kedergiler alınıp tastaldı. Endi ne twrıs? Mwhittıñ arğı jağında jatıp alıp arzan aqıl aytpay, demalıs ayında, jiın-toylarda kelip şañlatpay tizginiñdi beri bwr. Wl qızıñ osında kelip teñin tapsın, nemere-şöbereñniñ kindigi ata-jwrtta qiılsın. Tapqan tabısıñdı, zeynetaqıñdı osında jwmsa. Dauısıñdı öz kösemiñe ber. Osınau qazaqtıñ bir müşesi bol.

Jastarımız dau qumay, daqpırtqa aldanbay, narıqtıñ zañın, tehnikanıñ tilin igerip, bir-bir käsiptiñ basın wstasa, aramza men adaldıñ, şındıq pen jalğannıñ ara jigin ayırıp, ömirden öz orının tabar edi. Mäñgilik eldiñ bolaşağı senen bastaladı, jas tolqın. Osını jadıñda wsta!

Omaräli Ädilbekwlı

Abai.kz

 

 

12 pikir