Seysenbi, 20 Aqpan 2018
Alañ 2923 18 pikir 9 Qañtar, 2018 sağat 12:22

Parasatqa senim nemese  “Qozı Körpeş – Bayan swlu” serialına qatıstı oy  

Men qazaq televiziyasındağı özgerister men ürdisterdi “Qazaqstan” Wlttıq arnası arqılı bağamdaymın, “Qazaqstan” Wlttıq arnası arqılı bağalaymın. “Qazaqstan” Wlttıq arnası, älbette, üyimizdiñ törinen kök jäşik orın tepken, ötken ğasırdan beri taralıp, öristegen san telearnanıñ atası, bastau-bwlağı, wşar biigi ispetti. Ärine, biiktiktiñ közge bwrın şalınatını sekildi, “Qazaqstan” Wlttıq arnasındağı qit etken qimıl da nazardan tıs qalmaydı büginde.

“Ğalımnıñ hatı ölmeydi” - deydi aynalayın qazağım! “Rukopisi ne goryat”- deydi M.Bulgakovtıñ bir keyipkeri “Master i Margarita” degen ataqtı şığarmasında... Sol mäñgilik hattay, örtenbes qoljazbaday jarqırap, däuirden-däuirge köşken ruhani qazınamız, öşpes jauhar jırımız bar bizdiñ de. Sonıñ biri de, biregeyi –  “Qozı Körpeş-Bayan swlu”. Onı bağzı zamanda jırşılar tañdı-tañğa wrıp jırlağan-tın. Bertin kele türli mätinderi hatqa tüsirilip, tasqa basıldı. Jiırmadan astam nwsqası bar ekeni anıqtaldı. Ädebiettegi alıbımız Ğabeñ – Ğabit Müsirepovtıñ qalamınan tülep şığıp, p'esağa aynalıp, qazaq sahnasında da dürkin-dürkin qoyılıp keledi. Bwl klassikalıq dünieni qayırıp qoymağan qazaq teatr rejisserleri joq şığar teginde: M.Nasonov, Ä.Mämbetov, J.Hadjiev, Q.Sügirbekov... Ärkim ärqilı qoydı, özgertip qoydı, türlendirip qoydı, atın jasırıp, atauın jañalap qoydı... Jwrt japırlap barıp, jabılıp tamaşalap jattı. “Anau anaday eken, mınau mınaday eken,”-degen joq tek. Ras, sın bolar. Ras, tosırqau bolar, biraq är qoyuşı-rejisserdiñ şığarmanı zerdeleu rakursı är qilı ekenin jwrt sezbedi dep ayta almaymız. Şığarmanı siqına qarap sınağan joq, körkemdik körkine qarağan edi onda. Şığarmanı kim, qayda sahnalağanına qarağan joq, talğamnıñ talqısında ğana tarazılağan edi onda.

Keyin, anığında 1954 jılı Ğabeñniñ scenariyi negizinde Ş. Aymanov “Mahabbat turalı añız” attı fil'm tüsirdi. 1992 jılı A. Äşimov ta jır attas körkem fil'm jasağan.

Sol jauhar jırımız jaqında teleserialğa aynalıp körermenderge wsınılğan edi. Altı bölimnen twradı eken. Alpıs bölimnen twrsa da jaqsı dünie bolsa jattıq joq, halıq birden bas qoyğan. Alğaşı küngi körsetilimnen keyin-aq, laylı sudan bas tartqan tarpañday osqırınğan biraz jwrt “feysbuk” attı qırğa şığıp toqaylasqan. Sodan day-day alaman aytıs pen san pikir  äleumettik jelide señdey soqtığıstı. “Has swlu degen Bayanımız tämpiş qara bolğanı ma sonda,”- dedik. “Bayanımız netken döreki edi, änebir aytqan sözin qaraşı,”-dedik. “Tilin qara, tap bir tas jolda ösken mına jastardikindey jadağay,”-dedik. “Qarap twrğan jigitke qız artılğanı nesi,”-dedik. Pikirlerdiñ jöni de, keri de bar edi. Aldı-artına qaratqan joqpız, qara esekke teris otırğızıp, jan-jaqtan qaumalay quıp, ala jöneldik. Telehikayanıñ körsetilimi bel ortasınan aua bere daudı tipten üdettik. “Bayanğa “Bayandı” qorlattıq-au,”- dedik.  Tipti, teleserialdıñ prodyuseri rejisseri emes ekenin, prodyuserdiñ şığarma körkemdigine tolıq jauaptı emes ekendigin de esten şığarıp aldıq. Qızdı-qızdımen Bayan Maqsatqızınıñ jeke ömirine auız salıp, jır keyipkerlerimen baylanıstırıp, bölip, jwptastırıp tastadıq. Qızdı-qızdımen “Bayan serialğa bölingen qarjını qaytarsın,”-dep, o Bayannan bw Bayanğa op-oñay auısıp, töpep berdik. Teleserial “Bayannan” göri ömiri körikten şıqqan temirdey qızıp twrğan prodyuser Bayandı twqırtu qızığıraq boldı köbimizge. Bwl alamanda bireu bilip şapsa, köbimiz bos dalaqtadıq. Ejelgi Rim sayasi qayratkeri YU.Cezar'dıñ “Lyudi ohotno veryat tomu, çemu jelayut verit'”-degen qanattı sözi eske tüsedi mwndayda.

Meniñ biluimşe, elimizdegi televiziya örisinde teleserialdar toqsanınşı jıldardıñ ortasında qılañ berip, eki mıñınşı jıldardan beri qarqın alğan eken. Küni keşege deyin körermen retinde san serialdıñ “ıstığına küydik, suığına toñdıq”. Keyingi jıl serialdar tipti, jauıp ketti. Biraq kemşilikteri jırtılıp ayırılatın. Tehnikalıq twrğıdan sapası tüzelgenimen, mazmwnı bäz bayağı qalpında qalıp qoydı. Bastı kemşiligi, negizgi kemşiligi, keşirilmes kemşiligi: wlttıq ruhınıñ joqtığında edi. Bar bolsa, tayazdığında edi. Serialdar scenariyleri orısşa jazılıp, qazaqşa qasañ audarılıp tüsirile beretin. Akterlerdiñ oyınında, tilinde, twrmısında orıs jwrtına tän akcent pen işara twnıp twratın. Qazaqtıñ twrmısı men tilinen mahrwm rejisser tüsirilim alañındağı balañ redaktordıñ kömegimen öner tudıra beretin. Serial şığarsa boldı oğan. Tili qazaqşa bolsa bolğanı, janı turasında bas qatırıp jatpaq emes. Keşiriñizder, kino tuındınıñ wlttıq bolmısın audarma til şeşpeydi. Sizdi tildi audaruıñız mümkin, biraq scenaridegi joq qazaqtıñ janın ürlep jağa almaysız. Eger olay bolsa, F.Dostoevskiydiñ “Idiotın” qazaqşa audarayıq ta, qazaq şığarması dep jariyalayıq? Bolmasa, F.Kafkanıñ “Zamokın” qazaqşağa qotarıp, qazaqtıñ postmodernist jazuşılarınıñ qatarın nege köbeytpeske? E.Zolyanıñ “Tvorçestvosın” audarsaq, tağı bir qazaq realist jazuşısı men wlı şığarması düniege keler mümkin? Joq, ärine! Mümkin emes! Fil'm scenariyi de sol siyaqtı. Qazaq bolmısı äu basta scenariy negizine salınbağan soñ, qazaqşağa altı qaytara audarsañ da özdiginen wlttıq şığarmağa aynalıp ketpeydi! Al, özge tildegi scenariy tipti wlı dünie bolıp şığıp, audarmasqa bolmaytın jay tusa, onı qazaq tiline täjimalau jetkiliksiz, onı adaptaciya[beyimdeu]jasau kerek!

Hoş, osınday şalajansar serialdar köp edi ğoy bıltırlar? Serial jobaları wstağannıñ qolında, tistegenniñ auızında ketip edi ğoy ötken jıldarı? Bwrnağı jılı? Sol kezde nege baybalam salmadıq? Tipti, bes-altı jılday sentimentalizmmen suarılğan eş qisın-qalıbı joq, sağızday sozılğan ündi serialı “Anandidi” egilip otırıp tamaşalap edik qoy? Bala şağa tügelimen şäyi oramal jabılıp, üyirilip bilep, uildep öleñ aytıp, ündige aynalıp kete jazdağan joq pa edi?  Qıñq etpep edik qoy sonda? Endi bwl ne köterilis?

Sebebi tüsinikti, arna basşılığı auısıp, törağalıqqa Erlan Qarin kelgeli  äujay özgergen-tın. Erlan Tınımbaywlı arnanıñ jwmısın aşıq jürgize bastağan. Äp degende jas jurnalister men basılımdarda belsendiligi men wtımdı oylarımen körinip jürgen biraz jastardı [B.Mürsälim, Q. Amanjolwlı, Q. Tileuhan, J. Äbildaqızı, K. Tasbolat, B.Sarıbay t.s.s.]jinap, aqıldasıp, wlttıq arnağa kerekti dünielerdi talqığa saldı. Wlttıq arnanı örkendetu, mazmwnın bayıtu jolında san basqosu, san kezdesu jasap jürgenin qwlağımız şalatın. Sol basqosularda alaştıñ ruhın jañğırtar “Alaşorda” alıptarı jöninde körkem tuındı jasaudı wsınıs qılğan edi. Sol basqosulardıñ nätijesinde Wlttıq arnada “Men – qazaqpın” mega jobası düniege keldi. Parasat ölşemidey D. Äbdik jürgizetin “Parasat maydanı” şıqtı efirge. B.Uälidiñ “Birinşi studiya” dodası, M. Tümenbaydıñ “Apta” saraptau bağdarlamaları körermenmen qauıştı. Eleuli özgerister edi bwlar. Erlan Tınımbaywlı “Feysbuk” äleumettik jeli keñistiginde de bolıp jatqan özgerister men jañalıqtardı aşıq jariyalap, pikir jinap otırdı. Kez-kelgen uaqıtta baylanısqa dayar edi. Sındı da, sırğımanı da estuge äzir bolatın. “Qozı Körpeş – Bayan swlu” serialı şıqqandağı şudıñ zor boluınıñ bir sebebi – osı. Atalğan serialğa baylanıstı äleumettik jelidegi pikirlerge Erlan Tınımbaywlı baysaldı türde jauap berip otırdı. Baysaldı türde şeşimin bildirdi. Ketken kemşilikti de ayttı, joq emes jaqsılıqtardı da ayttı...

Negizi, bwl tamaşa dialog edi. Bwl – jetistik edi. Bwl parasat iesiniñ izgi äreketteri edi. Esiginiñ tübine barıp ayqalasañ, dauısıñnıñ jañğırığı estilmeytin ötken kezeñmen salıstıra jasağan baylamım bwl. Endi közjwmbaylıqtıñ bolmaytının, arna janınan “körkemdik keñes” qwrılıp jatqanın bwrın da aytqan, qazir de eske salıp jatır Erlan Tınımbaywlı. Soğan kämil senemiz. Keler jıl qazaqtıñ janı kestelegen körkem serialdar düniege kelerine riyasız senem. Bügingi kün “Qazaqstan” Wlttıq arnası ünemi nazarda, körermenderi köbeygeni tayğa tañba basqanday anıq bayqaladı. Alaştıñ ruhın izdegen azamat, halqının janın tüsinetinine de, keregin beretinine de şübämiz joq.

Daniyar Salamat, dramaturg, kinorejisser

Abai.kz

 

 

18 pikir