Beysenbi, 18 Qañtar 2018
Dep jatır 656 5 pikir 10 Qañtar, 2018 sağat 17:45

Talğat Temenov – halıqaralıq keñistikte fil'mder tüsirgen ülken kinorejisser

Sahnada tüs aua, sağat 4-ke taman dekaraciya qwrıla bastaydı. Bas-ayağı üş sağatta ğimarat işinde üy, jadı körkem qazaq balası «Aydalada aq otau, auzı-mwrnı joq otau» dep jwmbaq jasırğan siyaqtı bölek bir älem, qwpiyasın bükken dara patşalıq ornaydı. Teatrdıñ keremettigi sonda,  aumalı-tökpeli qiyal patşalığınıñ mızğımay berik twratını. Öytkeni onıñ tüp mekeni adamzattıñ jır añsar, sır süyer asıl jüreginde. Bwl sanadan öşpeytin qwt meken. 

Eñ üzdik körsetkiş kez kelgen şığarmaşılıq wjımğa säuledey qajet. Qalibek Quanışbaev teatrı­nıñ nağız şirığıp twrğan, darındar bir jerge jinalıp, molıqqan kezine bek layıq basşı – Talğat Temenov körkemdik jetekşi bolıp keldi. Öytkeni Talğat Dosımğaliwlı sol kategoriyağa layıq: şığar­ma­şılıq stihiyanıñ adamı. Bwl jerde kezdey­soq qwbılıs atımen joq. Är körkemdik jetekşi öz jaq­sı­lı­ğımen erekşelenedi.

2016 jılı 15-16 qaraşada Qalibek Quanışbaev atındağı Memlekettik akademiyalıq muzıkalıq qazaq drama teatrı şirek ğasır tolğan ataulı merekesin halıqaralıq deñgeyde toyladı. Aytulı kün Qazaqstan Respublikası Täuelsizdiginiñ 25 jıldığına arnaldı. Osı merekeni atap ötude Talğat Temenovtıñ bedeli men eñbekqorlığı ülken jemisin berdi. Mwnı ol kisini jaqtırmaytın jandar iştey moyındağan boluı kerek.

Talğat Temenov spektakl'diñ ömirşeñdigi tek rejisserge baylanıstı dep oylaydı. Dramaturgiyada eñ qajet närse, eñ qımbat närse – şındıq. Bir spek­takl' tört jıl jüru kerek. Eksperimentti spektakl' qoyuğa boladı, 1-2 retten soñ qaladı. Ol jaña prem'era bolmasa, teatr ömir sürmeydi deydi.

Talğat ağa truppanı dirijer siyaqtı basqaradı. Rejisser är sätke män beredi. Sahnağa alqın-jwlqın jügirip şığadı. Är akterdiñ är sözin, dauıs ırğağın, är qadamın ekşep, täy-täy basqan jas baladay jetektep, är nyuanstı qalt jibermey, qağıp alıp otıradı. Akter atqaruğa tiis psihologiyalıq sätti, är nyuanstı rejisser müşelep aytıp otıradı. Söz dwrıs emociyamen sayma-say keluin qadağalaydı Cırt köz baqılap otırıp, bir spektakl'di dayındau kosmosqa sputnik wşırğannan kem tüspeydi-au dep oyladım. Är röldegi is-äreketti qoyuşı rejisser ayqındap körsetip berdi. Intonaciya, üylesim ırğağı, psihologiyalıq küydi rejisser retteydi.

Sahnada bir sekund, qas qağım sät ölşeuli, är mezet qasqaldaqtıñ qanınday qat. Rejisser kim? Temenovtıñ şeberlik klasın közimmen körgen soñ aytamın. Ol repeticiyada älippe üyretken, däliregi, är äripti är balağa jeke-jeke ejiktep üyret­ken mwğalimge wqsap-aq ketedi. Eñ ğajabı, üyretip jat­qan qauım kileñ talanttı, sahnada qalıptasqan, obrazğa ene biletin akter qauımı. Bwl önerdiñ qızığı men qiındığı da osında jatır. Birer märte rejisser p'esanı sürte salğanday boyau-sızığın retteydi, odan arğısı belgili, qas jüyrikter qamşı saldırmaydı. Bwl asau, tarpañ öner. Adam psihologiyasın qimıl arqılı beru kürdeli. Repeticiyanı köru qızıq, bwl tvorçestvalıq process. Mwnı körermen jwrtşılıq köre qoymaydı. Rejisser dayındıq barısında äri universal akter, äri dirijer. Rejisser akterden improvizaciyanı tilep twradı. Talğat ağa repeticiyada wşıp kete jazdap otıradı. Muzıkağa eltip otıradı. Spektakl' de qwrsaqta jatqan näreste siyaqtı, uaqıt wzağan sayın jan bite bastaydı.

Talğat ağa Ğabit Müsirepov siyaqtı qara qarın­daş­pen jazadı eken. Şıñğıs Aytmatovtıñ prozalıq qos tuındısınan inscenirovkasın jasağan «Aqqudıñ köz jası» attı lirikalıq dramanıñ dayarlı­ğına jii qatıstım. Raymalı men Begimay «Jämilağa» qosılğan üsteme novella.

P'esanıñ kindigi kesiletin jwmbaq mezetter. Talğat ağa üş ay üzilissiz jwmıs istedi. Qos tuındınıñ tüyiser twsın Talğat ağa bılay şeşti: «Daniyardıñ sözi arqılı syujet örbidi: «Jämila, sen Begimayğa wqsaysıñ!». Sadıqtıñ maydanğa attanar säti keregi joq. Dramaturgiyalıq jügi joq». Replika-ilikpe sözder öte qızıq. Adam balasında elikteuşilik qasieti, jattap alu, qaytalau qabileti bolmasa dramaturgiya janrı atımen bolmas edi. «Mağan sizderdiñ pikirleriñiz qızıq. Men tıñdauğa mindettimin. Ärbir akter liçnost' boluı kerek. Biz birge jwmıs isteuimiz kerek. Şın jılasa soqır közden jas şığadı», bwl – kredo. Sahna tili bar, sonı saqtamağan jas akterge Talğat ağa: «Men bıdıqpın, sen menen de ötken bıdıqsıñ», – dep äzildep qoyadı. Rejisserdiñ dayındıq kezinde akterler sergui üşin aytılatın bir qızıq wyqastarı bar. Onısın qazaqqa tän öleñşatıs, wyqas qwmar prin­cip­ke qwradı. Tañdalğan p'esanı talqılağanda, Talğat ağadan oqıtuşılıq qasiet, filosofiyağa qwştarlıq köremin. «Röldiñ ömirbayanı –dramaturgiya zañı. Onıñ zañı boyınşa bastı qaharmandı ayaqqa salıp taptaydı. Otello siyaqtı. Qaharman janı qorşılıq­qa, kemsituge wşıraydı. Tört qwbılası teñ adamğa özge adamnıñ janı aşımaydı. Obraz degen ne? Personaj­dar­ğa qarım-qatınas. Soğıs kezinde äyelder ne istegen? Küyikten jas jesirler soğıs kezinde temeki tartqan. Bwl ädetin öle-ölgenşe tastamağan. Sahnada balalar tek özin oynaydı. Balanıñ şıqqanı wtımdı element. Qazirgi kezde sahna mädenieti özgerdi. Men senderdiñ işteriñdegi altındı tabuım kerek. Rejisser kimdi tañdaydı, qwqı bar. Bazarda mıñ kisi bar, süygeniñe sälem beresiñ. Teatrğa jaña akter kelmese, sahna küñgirttenip ketedi. Inabattı äli tanıstırmay otırmın. Alisa Freyndlihtı sahnada tek körinip qana jürsin dep şaqırğan rejisser bar. Bwl doping dep ataladı. Neğwrlım teris keyipker beynesi küşti bolsa, jağımdı keyipkerdiñ röli aşıladı». «Aqqudıñ köz jası» spektaklinde Begibay röli Wlttıq Öner akademiyasınıñ 3 kurs studenti Inabat Äbenovanıñ debyutı. Jolaşar.

Talğat ağa Seyit rölin oynaytın balağa: «Aybar, jalañayaq şığasıñ. Ayağıña tiken kirip ketken. Taba­nıña tiken kirip körip pe edi?», – dep on jasar Aybar­d­an swradı. Aybar eñ jas artist, teatr direk­torı­nıñ orınbasarı Qwrman Qalımovtıñ wlı. «Şögir kirip ket­ken», – dep jauap berdi Aybar. «Onıña da şükir!» – dedi Talğat ağa. Rejisser mizanscenanı mwqiyat qada­ğalaydı. Akterler men rejisserdiñ özara tal­qı­lauı men dialogı ötip jatadı, köz aldıñda spektakl' bayi bastaydı, wlğayıp ösedi. Quandıq Qıstıqbaev pen Janqaldıbek Tölenbaev ekeuiniñ repeticiyada yumorı küşti. Interpretaciya molığadı. Rejisser bağıt berip, jön silteydi, arı qaray akter alıp ketui kerek. Ol akterge işki qozğalıs kerek dep üyretedi. Jaqsı akter ilikpe söz arasında oynauı kerek. Talğat ağa önerdegi jolın akterlikpen bastağanı anıq bili­ne­di. Daniyar biikte qappen qwlağanda, Jämila-Aqma­ralğa: «Seniñ jan dausıñ şığuı kerek», – dep üyretedi.

Avtordıñ p'esası tañdalğan soñ rejisser men rölge iriktelgen eki qwramdağı artister qauımı alğaş­qı jwmada birigip p'esanı oqidı. Bwl rasında meyram. Ülken auditoriyada üstelde, aynala otırğan artister kezek-kezegimen rölderdi dauısqa salıp oqi bastaydı. Özara keñes jäne talqılau kezeñi. Akterler jaz jaylauğa köşkendey balaşa oynap, äzildep, emin-erkin stihiyağa ene bastaydı. Bas rejisser dramaturgke tüzetu jasauğa, qaharmannıñ wzın-sonar sözin jonuğa, söz basıp, sözden twnşığıp, şalt qimıl men sahnalıq äreketi jetpey twrsa, sonı dereu retteuge kirisedi. Rejisser söytip dramanıñ jasıl bağın mäpelep kütken, qurağan twsın otağan şeber bağbanğa aynaladı. Qisınğa qarap is tüzeydi. Rejisserdiñ oyınşa, obrazdıñ evolyuciyası boluı kerek. P'esanı sahnağa ikemdeu procesi mätin oqılğan mezette tolıq ötedi. Mwndayda akterler bir-birine qaljıñdap, köñildi otıradı. Bireui aq qağazğa suret saladı. Rejisser: «Mına jerde qısqarğan mätinderdiñ bärin akter oyınımen toltıru kerek. Bärin zuıldatıp söylete bersek, onda oyınğa ne qaladı?!», – deydi. P'esadağı söz qaytalaudı akterlerdiñ özi qalt jibermey, nwsqap, sılıp tastap otıradı. Talğat ağa p'esanı dauıstap oqidı. Tıñdap otırğan akterler sol obrazdı beynelep, bir-birine qarap, jii-jii mimika jasaydı. Talğat ağa akterlerge keyipker plastikamen aytadı, körermen onıñ ne aytqanın bilmeydi, biraq topşılaydı dep üyretedi. Akter qauımı p'esanıñ bwrılıstarın däl añdap, däl eskertu aytıp otıruğa dağdı alğan. Jazu­şı­­dan dramaturgke ötken ağayın qızıl sözdiñ swlu­lığına eltip, artıq qoldanğan jerin jonıp tastauğa äste qimaydı. Abayşa aytsa: «Qazaqtıñ özge jwrttan sözi wzın». Sırım Qaşqabaev: «Osı sudıñ bäri kerek pe, Talğat ağa?» dese, bas rejisser: «Keregi joq»,– dep tez kelisedi. P'esanıñ oqılu procesi şığarmanı dereu redakciyalaumen teñ. Dramaturgiya janrın eñ küşti talqılaytın bas rejisser jäne akterler. Avtorı alğaşqı oqılu sätine qatısıp otırsa, sınğa şıdamay, añırap, bezip keter me edi dep oylaysıñ. Logikası dwrıs, aqıldı adam bolsa, tekke tırısıp qıñıraymay, özgeler kem-ketigin şeber jöndep bergenine bek riza boluı da äbden mümkin.

Talğat ağa epostıq detal'dı öte jaqsı köredi. Avtorda joq epostı qosadı. Bwl – tamaşa üylesim. Eski sözderdiñ etimologiyasın izdep, tappasa akterlerge jariya etedi. Osı aptada p'esanıñ qañqasın 80 payız keltirdik dep mälimdeydi. Röl­der­di bölip oqu men üşin añsarlı ädebiet därisi. Añdasam, truppa klassikanıñ äserinen auızdığı­men alısıp, wlı dübirge, bäygege şabar jüyrik­ter­dey tıqırşıp otıradı. Auıq-auıq rölge enip, obrazdı türlendirip jiberedi. Olar birge p'esa oqığanda ünemi oynaqı, oynap, külip, qaljıñğa süyep otırğandı wnatadı. Muzıka oynasa, biren-saran akter üstel basında bilep, biri qoljazba oqidı. Üzilis­te Janqaldıbek külki şaqıradı. Läyla Aqnazarqızı bas rejisserge: «Mağan tekst jetpey jatır, monolog kerek» dep mälimdeydi.

Talğat ağa röldi akterge siñiru üşin äueli swraq qoyıp, jauabın özi beredi: «Qazaqtıñ qarğısın bilesiñder me? Köziñ aqsın deydi. Anası soqır boluı da mümkin. Men közi körmeytin adamnıñ tip-tik bolıp tayaqpen jürgenin kördim. Soqır adam sürinbeydi. Rejis­serlik köru bar, akterlik köru bar. Tünimen oyla­sañ­darşı». Astarı twñğiıq sahna şındığın rejisser är sät sayın tiyanaqtap, buıstırıp-tüyistirip qoyadı. Rejisser şınayı suretker bolmasa, tiri spektakl' tumaydı.

Akter qauımı üstel basında obrazğa enip, dauıs ırğaqtarın sahnadağı siyaqtı salıp otırğanın baqılau qızıq körinis. Jas akterge rejisser:
«Sen birden nätijesin körsetip, oynap twrsıñ» dep sın aytadı. «Özger. Erkele. Külki arqılı. Teatrlıq deklamaciya, sonı maydan qıl suırğanday alıp tasta. Akterlik boyau ünemi özgerip otıradı. Üdemeli qalıp kerek. Qaşanda bir sözben aytsa akter öledi». Repeticiyada saltanat bar. Obrazdıñ är sätin rejisser salıp beruge jaralğan. Bwl – öte qiın process. Zergerlik öñdeuge para-par. P'esanı dayın­daudıñ işki kuhnyası öte qızıq. Repeticiya kezinde akterler sal'tonı köp jasaydı. Eresekterdiñ bwl balalıq minezi önerdiñ kün söngenşe sönbeytin tağajayıp mereke ekenin bildiredi. Oynaqılıq, ömirge ğaşıqtıq. Teatr – memleket işindegi memleket, twtas bir planeta, bir däuirdiñ suretkerlik ömiri. Däuir reñkin beru sahnada qiın, sondıqtan dramaturgiyada jasandılıq köp ketedi. Teatr alaqanğa salğanday köri­nip twradı. Puşkinşe aytsaq, teatr keñistigi «U lukomor'ya…», onıñ qanday kieli meken ekenin aytu üşin ülken traktat jazuğa bolar edi. Teatr şımıldığın aşsa, qılqalamnıñ qas şeberleri Gyustav Dore jäne Latif Kazbekov salğan illyustraciyalar siyaqtı qwdiret, bwl allegoriyalıq körkem sarayda tipti älipti tayaq dep tanımaytın sauatsız adamnıñ janı izgilik pen şattıqqa bölenedi.

Talğat Temenov – halıqaralıq keñistikte fil'mder tüsirgen ülken kinorejisser. Reseyde äriptes dostarı köp Talğat ağa repeticiyada key mezet orısşa söylegendi jaqsı köredi. «Inogda ya tupoy, tupee vseh. Çto takaya genial'nost'? Eto prostota».

Talğat Temenovtıñ «Qızğış qws» fil'mine tüskende SSSR halıq artisi Nonna Mordyukova tuğan äpkesindey bauır basıp, Janat Şaykinanı qasınan tastamay alıp jürgen eken. Janat Añsabayqızı Nonna Viktorovna özine sırın jasırmay aytıp, qimay qoştasqanın, «Moskvağa kelseñ, mağan kel» dep üyine şaqırğanın süysine äñgimelep berdi.

P.S.
Talğat ağanıñ key sätte, qattı quanğanda, köñili köterilgende, şeñberge sıymaytın jas baladay maqtanşaqtığı, aqköñil­digi, şart ete qalsa, aşuı jibek oramalday tez kebetini, qaytımı tez, keşirimdi minezi, bauırmal­dığı, mwnıñ bäri qazaqqa tän, etnostıñ qanında, gendik kodında bar taza qalıbı. Talğat ağanıñ tua bitti toleranttı tabiğatı, adamzat näsilin böle-jarıp jatırqamaytın, qas jaqsını bağalaytın kisilik degdar minezi, qwttı bilimi, ruhani talğam­paz­dığı, europalıq mädenieti men jarqılı, tanım kökjiegi, iskerligi, bäri de onıñ şığarma­şı­lıq adamı ekenin äbden ayğaqtap twradı. 

Ädebiet pen öner alañı – mıltıqsız maydan. Ol «Taspen wrğandı aspen wr» degen adamsüygiştik ösietke adal, qanmen beriletin baba qasietin pir twtatın adam. Keñ bolsañ, kem bolmaysıñ, biraq… Talantqa qwday darıtqan jaqsılıqtı qimay, öziniñ kemtalant qoraştığınan küyinişti künşildikke qwl, qiyanatı ötip ketkenderdi taspen de, aspen de wrmau kerek. Bwl meniñ wstanımım. Qas dwşpanmen eşqaşan ımırağa kelmey, elemey, mensinbey, män bermey qoya salu kerek ekenin äbden bilemin. Öz jönimen, öz äleminde qala bersin. 

Talğat ağa tilşige bergen bir swhbatında öziniñ birinşi klasta bastan keşken estetikalıq süyinişin, äserşildigin aytadı. «Än, änniñ sözi, balanıñ keremet dauısı äser etkeni sonşa, izdep jürip tez arada änniñ sözin tauıp aldım. Öleñdi endi jattay bergenimde, äkem meni qora tazalauğa jiberdi. Qorada bir bet qağazdı iler jer tappadım. Qoranı tazalauım kerek, öleñdi de jattağım kep baradı. Biraz qarap, qorada baylaulı twrğan siırdıñ müyizine aparıp öleñ jazılğan paraqtı ilip qoydım. Eki qolım jwmısta, basımdı köterip, qa­ğaz­ğa qarap, bar önerimdi salıp, şırqayın kelip: – Orlenok, orlenok, Vzleti vışe solnca… Siır da anda-sanda basın eki jaqqa kezek bwrıp, «tıñ­dağan» boladı. Bir kezde menen jaqsı änşi şıq­pa­sın ol da bildi-au deymin, basın ottıqtan kötermey qoydı… Bar än aytu önerim sol «Orlenokpen» ayaqtaldı-au deymin». 

Bwl epizod erekşe wnap, tübi kinokomediyalıq scenariyime salamın dep menşiktep qoydım. Mwnı ädebiette qarızdanu deydi. Talğat ağa mağan siırdıñ müyizine öleñ qıstırıp alıp, qora tazalap jatıp än şırqağan jeti jasar bala kezindegi orasan küşti entuiazminen tük özgermegen siyaqtı körinedi de twradı. QR Halıq artisi, professor, alıs-jaqın şetelge üzdik qazaq rejis­seri bolıp, märtebesi asqanımen, bala jürektiñ mwratı Talğat Dosımğa­li­wlı­nıñ dünie­tanımında bayağışa özgermey twrğanı anıq. Onıñ şığarma­şı­lıq quatınıñ qaynar közi osınau elgezek qasie­tinde jatqanına eş kümänim joq.

Aygül KEMELBAEVA, 
jazuşı, «Darın» Memlekettik jastar 
sıylığınıñ laureatı

5 pikir