Seysenbi, 20 Aqpan 2018
Dep jatır 1026 8 pikir 8 Aqpan, 2018 sağat 09:10

Reyçel Uillis. Qazaqstandı şikizattıq otınğa täueldilikten qalay arıltuğa boladı?

Küzde orın alğan kömir tapşılığı biraz eldi bürseñ qaqtırıp, mäsele ükimettik deñgeyge deyin kötergen soñ qıtımır qıs tüse biraq şeşilgendey edi, ötken aptada «kömir joq» dep biraz aymaq halqı qayta şuladı. Äsem Almatı üşin «qalıptı jağday» bop ketken kök tütin biıl arqağa jetip, Astana aspanın toruıldağanı da este. «Bolaşaqtıñ energiyası» taqırıbında EKSPO körmesin ötkizgen bilik endi Astanağa gaz tartu mäselesimen basın qatıruda. Bwnıñ barlığı halıqtı otınmen qamtamasız etu salasındağı qordalanğan problemalardan habar berip twr. Qorşağan orta barlığımızğa ortaq bolğandıqtan mäsele älemdik sarapşılardı da beyjay qaldırmauda. Tayauda HUFFINGTONPOST.COM saytında qorşağan ortağa qauip-qater mäseleleri boyınşa Singapurda twratın amerikalıq keñesşi Reyçel Uillistiñ Qazaqstannıñ jasıl ekonomikağa ötu mümkindikteri men onıñ jolında kezdesetin kedergiler turalı saraptamalıq materialı jarıq kördi. Maqalanı  ıqşamdap, oqırmanğa wsınudı jön kördik.

Mwnay bağasınıñ barreline 100 dollardıq deñgeyden tömendegenine 3 jıldan asıp baradı. Alayda Qazaqstan ükimeti Ortalıq Aziyadağı bay mwnay qorına iek artıp, jaña şınayı jağdaymen eskişe küresuin jalğastıruda. Bükilälemdik banktiñ ağa ekonomisti Gans Timmer juırdağı swqbattarınıñ birinde Qazaqstan men onıñ körşi elderine şikizattıq otınğa täueldilikten arılıp, jañğırtılatın energetikalıq sektorlarğa köptep investiciya tartudıñ qajettiligine toqtaldı. Bwdan bas tartu – ekonomikanı toqıratıp, ekologiyağa nwqsan keltirui ıqtimal.

Mwnaydıñ iri eksporttauşısı äri öz aymağında alıp ekonomikalıq äleueti bar Qazaqstan jañğırtılatın energiya közderi sektorın keñeytip, ülken maqsattardı jüzege asırarlıqtay impul'ske ie. Juırda ğana ötkizgen halıqaralıq körme taqırıbın – «Bolaşaqtıñ energiyası» dep aluı sonıñ däleli. Qazaqstan öz ambiciyasına qol jetkizu üşin birinşi kezekte jeke investorlardı tartuğa jwmıstanıp, keñestik sarqınşaqtardan arıla almağan beriştik (skleroznıy) iskerlik klimatın reformalauı tiis.

Eldegi 4,8 milliard tonnağa teñ kömirsutektiñ anıqtalğan qorı älemdegi irilerdiñ qatarına jatadı. Qazaqstan osı resurstardıñ arqasında özin Keñes Odağınıñ qirandısınan aman alıp şığıp, ekonomikasın on ese wlğayttı. Qılmıs, kedeylik, ekstremizm örşip twrğan körşi elderimen salıstırğanda Qazaqstanda birşama tınıştıq pen bereke ornağan.

Älbette, bwnday ösim üşin belgili bir deñgeyde qwn töledi. Büginde Qazaqstan jer şarındağı eñ lastanğan elderdiñ biri. Köptegen kömirqışqıl qwrılğıları (uglekislotnıe ustanovki) men qauipti qaldıqtar su men topıraqqa siñip qalğan. Keñestik auır öndiristiñ mwrageri de osı el. Ükimet soñğı jıldarğa deyin ekonomikalıq damu jolında bwnday teris äserge köz jwmıp qaradı.

Alayda 2014 jılı mwnay bağasınıñ arzandauı, bastı sauda seriktester Resey men Qıtay damuınıñ bayaulauı Qazaqstanğa qattı äser etti. Mwnay öndiru kölemi kemigendikten, jıl basında 4,2 payız ösu qarqınına ie bolğan JİÖ jıl soñında 1 payızdıq körsetkişke deyin qwlap, jiırma jıldağı eñ tömengi ösimdi körsetti. Osı tağılettes soqqılar Qazaqstannıñ kömirsutekke şekten tıs täueldiligin, ekonomikanıñ basqa salalarınıñ kenjelep twrğandığın äşkereledi.

Nätijesinde prezident Nazarbaev birqatar reformalardı jüzege asırıp, Qazaqstan öñirdegi jañğırtılatın energiya közderiniñ iri qoldauşısı bolıp şığa keldi. El ükimeti «Jasıl energiya koncepciyası» sayasatın engizu jolında BWW-nıñ damu bağdarlamasımen jäne birneşe seriktespen äriptestik ornattı. Ol Qazaqstannıñ aldına birneşe mindetteme qoydı. Solardıñ işinde 2050 jılğa deyin öndiriletin energiyanıñ 50 payızın jañırtılatın energiya közderi qwrauı tiis degen mindetteme bar. Qazaqstan bwl maqsattı jüzege asıruda Europa qayta qwru jäne damu banki, twraqtı energetika salasındağı iri investorlar sındı negizgi qarjı instituttarımen äriptestik baylanıs ornattı.

Qazaqstan şınımende jel men kün energiyasın öndiru boyınşa auqımdı jobalar jasauda iri äleuetke ie. BWW-nıñ damu bağdarlamasınıñ esebinşe, eldegi jel energiyasınıñ mümkindigi qoldanıstağı energiya öndirisinen on esege asıp ketedi. Alayda investorlar üşin onı jasau qwnı qımbat äri maşaqatı köp. Qazaqstan älige deyin elektroenergiyanı jeñil alu täsiline nazar audarmauda. Sonıñ saldarınan eldiñ soltüstigindegi jel energiyası jobaları toqtap twr.

Alayda eldegi korrupciya, şeteldik investorlarğa qırın közqaras, qwqıqtıq jüyedegi kemşilikter ıqtimaldı investorlardı ürkitude. Şeteldik firmalar biznestegi bastı kedergilerdiñ biri retinde osı jemqorlıqtı ataydı. Qazaqstan Transparency International kompaniyasınıñ ğalamdıq reytinginde «Jemqorlıqtı tüysinu indeksi» boyınşa 131-orında twr. Sot töreligi jüyesin tereñ jemqorlıq jaylağan. Sottar sayasi elita baqılauında. Sot procesiniñ är kezeñinde jağımdı nätijege qol jetkizu üşin para beru jii wşırasadı. Salıqtıq äkimşilik pen özge de memlekettik qızmette jemqorlıq «qız-qız qaynauda». Kompaniyalardıñ 25 payızı salıq qızmetkerlerimen kezdeskende olardıñ qoldarına sıylıq wstatatındığın aytqan.

Şeteldik investiciyanı retteytin zañdar jetilmegen jäne dwrıs orındala bermeydi. Mäselen energetikalıq aukciondarğa, elektroenergiyalıq koncessiyalarğa jäne osığan jaqın salalarğa qatıstı ükimette tanısı bar oyınşılardı kötermeleu tendenciyası beleñ alğan.

Eger atalmış problemalar şeşimin tappasa, Qazaqstannıñ jasıl ekonomikağa ötu wmtılısı «Bolaşaqtıñ energiyası» taqırıbındağı körmesi sındı sätsiz bolmaq. Sınşılar körmeni mwnayğa täueldi eldiñ tañğalarlıqtay ekonomikalıq türlenuge qol jetkizgendigine şeteldik investorlardı sendiruge talpınıs jasauı retinde bağaladı. Astana bwnday qwytırqılıqtıñ wdayı jalğasa bermeytindigin tüsinui kerek.

Reyçel Uillis

Audarğan Melis Seydahmetov

Abai.kz

8 pikir