Jeksenbi, 27 Mamır 2018
Dep jatır 3318 55 pikir 12 Aqpan, 2018 sağat 12:06

Astananıñ atın «Alaş Orda» dep özgertu kerek

«Qazaqtı avtonomiya qılsaq, Qaraötkel – Alaştıñ ortası, sonda universitet salıp, qazaqtıñ wl-qızın oqıtsaq, «Qozı Körpeş – Bayandı» şığarğan, Şoqan, Abay, Ahmet, Mirjaqıptı tapqan qazaqtıñ kim ekenin Europa sonda biler edi-au» degen eken Ä.Bökeyhan. Qaraötkel dep Esil jağalauında qazirgi Astana öñirin atağan. Sauda-sattıqtan bölek, nebir düldül sal-serilerdiñ öner körsetken äygili Qaraötkel järmeñkesi de osında orın tepken. Älekeñ Qaraötkel öñiri bolaşaqta astana bolsa degen armanı büginde jüzege asıp otır.

Alaş arıstarınıñ oyğa alğan maqsatı orındalğan jağdayda «Alaş» avtonomiyasınıñ (memleketiniñ) astanası retinde Qaraötkel öñiri sol uaqıtta-aq qazaqtıñ el ordasına aynalar ma edi degen oy tuadı.

Astananı «Alaş Orda» dep atauğa negiz bolar birneşe sebep bar. Alaş – qazaqtıñ bir atauı.

Ekinşiden, qazaqqa ğana emes, tuıstas türik halıqtarına, onıñ işinde tildik tuıstığı jağınan qıpşaq tobındağı elge ortaq atau. Qazaq, qırğız, qaraqalpaq, noğay, başqwrt, tatar tärizdi tuıstas elerdi «Altı Alaş» dep atağan ğoy. «Alaş» dep wran salğanda bäri de ortaq wranğa arqaları qozıp, qalay birikkenderin bilmey qaladı dep jazadı bwl turalı Alaş arıstarı. Astananı «Alaş Orda» dep qoysaq, şın mäninde türik halıqtarınıñ ortalığına aynalamız.

Üşinşiden, şet tilderde jazıluı, aytıluı, qwlaqtarına qabıldanuı da oñay.

Törtinşiden, tarihi negizi bar atau. Bwl jayında Amanqos Mekteptegi bılay deydi: «Astana» degen söz parsınıñ "tabaldırıq" degen kirme sözi ğoy. Äzerbayjandar tabaldırıqtı «astana» deydi. Jalpı, törük tilinde «orda» sözi orısşa «stolica» wğımın bildiredi. Mäselen, Aqorda, Kökorda, Altınorda, Alaşorda, Qızılorda, Bökeyordası, tağısın tağı. Törük tilderinde "orda" sözine mändes baş[s]qala, b[p]aytaq, başkent nwsqaları bar. Bwrınraqta men bwl turalı jazğan edim. Qazaqta tabaldırıqtı basuğa, otıruğa bolmaydı dep tiımdaydı. Biz ata-babanıñ tiımına qarsı tabaldırıqtı basıp, tabaldırıqta otırmız».

Besinşiden, bwl atau Alaş arıstarınıñ armanımen astasıp jatır.

Sonımen, Alaş arıstarı ne sebepten «Alaş» sözin avtnonmiya (bolaşaq memleket) atauı retinde bekitti?

Alaş wranı men Alaşa han esimderin böri tötemimen baylanıstırşuı ğalımdarımızdıñ bar ekenin aytqan jön. Ärine, köne türikterdiñ tüp babası Aşina turalı añız ben Alaşa han jayındağı añızdar arasındağı ündestikti añğarmay qalu mümkin emes. Joşı han men Alaşa han keseneleri Wlıtauda boy kötergen. Qazaqtıñ «Altın Ordanıñ» mwrageri ekendigin bwl da bir äygilep twrğan naqtı derek emes pe? «Alaş» – qırğız, qaraqalpaq, noğay, özbek sındı köşpeli tuıs halıqtarğa da ortaq wran. Alaş qayratkerleriniñ «Alaş» atauın qayta tiriltuiniñ astarında ülken ideologiyalıq sayasat jatqanın bağamdau qiın emes. Ol Alaş tuı astına «Altın Orda» qwramında bolğan Deşti-Qıpşaq dalasındağı tuıstas türik halıqtarın biriktirip, tarihi ädilettilikti ornatu. Körnekti alaştanuşı ğalım S.Aqqwlınıñ jazuınşa, «Alaş Orda» atauınıñ Şıñğıs han qwrğan Altın Orda imperiyasımen ündes boluı kezdeysoqtıq emes. «Alaş respublikasınıñ joğarı atqaruşı biliginiñ atauına onıñ qwrıltayşıları özderiniñ tüpki maqsatın, «Alaş memleketi» ne «imperiyası» degen wğım, mazmwn berdi: «Alaş» – birikken türki halıqtarınıñ atauı, «Orda» – «Memleket» (ne «Imperiya»)» tap basıp jazadı ol. XIX ğasırdağı köş bastağan iri qayratkerlerimiz avtonomiya atauın «Qazaq» dep atamay, «Alaş» dep keñ auqımda aluınıñ sırı osında edi. Bizdiñşe, türik halıqtarınıñ barlığın emes, Qıpşaq dalasındağı tuıs halıqtardı biriktiru ideyası öte mañızdı edi. Qaraqalpaq, qaraşay, qırğız, başqwrt, noğay, tatar halıqtarı türik tilin tazaraq saqtağan äri qazaqqa özge türik tildestermen salıstırğanda öte jaqın wlttar. Repressiya men aşarşılıqqa deyin Ortalıq Aziyada eñ irgeli, qalıñ otırğan el qazaqtar bolğan sebepti, az sandı tuıstas wlttardı qazaqqa qaratu, olardı bir şañıraq astına wyıtu bir kezdegi ortaq wran bolğan Alaş atauımen ğana mümkin edi. «Alaş» dep wran tastalğanda qazaq qana emes, qıpşaq tili tobına jatatın tuıstardıñ kez kelgeni arqalanıp, birigip jauğa tura wmtılatını tarihi derekterde tañbalanğan.

Arman Äubäkir, R.B. Süleymenov atındağı Şığıstanu institutınıñ PhD doktorantı

Abai.kz

 

55 pikir