Jwma, 23 Aqpan 2018
Aqmıltıq 1056 6 pikir 13 Aqpan, 2018 sağat 09:35

Ğabbas Qabışwlı: Efirdegi eliris, sahnadağı sapalaqtıq

Ötken jıldıñ soñğı eki ayında därigerler «eskirgen» eki közimdi «jañartıp», oqu, jazu degendi uaqıtşa wmıttırıp, jaña jıldıñ ekinşi aptasında ğana (kileñ «eki» bolğanın!) qalamımmen qayta tabıstım. Ärine, anau  merzimde qarap jatpadım, alaqanday radioqabıldağışım bar edi, sonı  qwlağıma erteñdi-keş japsırudı ädet ettim. Äue tolqınında pälen   de tüglen ataulı radio şirkinniñ  ködedey köp ekenin, bwrında tıñdap jürmegen soñ, bilmeydi ekenmin, nemerem aytqan soñ, - öy, tügendeuge kiristim-auİ..

Mağan birinşi minötte bwyırğan tolqında äldebir äyel şıñğırıp, birdeñe dep jattı. Onıñ üzdikken dauısın estirtpeyin degendey-aq, äldekim qañıltır birdeñeni qañğırlatıp-dañğırlatıp älek. «Bwl ne päle?» dep men añ-tañ.  Endi bir sätte älgi äyel şañqıldap taqpaq aytıp, baraban düñkildep jöneldi. Odan soñ taqpaq şiqıl sözge aynalıp, äyel auıq-auıq baj-bwj  etip, qaytadan şıñğırdı, qaytadan taqpaq ayttı. Qañğır-dañğırğa tars-twrs dauıs qosıldı. Eşteñeni wğa almay: «e, teledidardıñ bağdarlamaların izdep otırğanımda körip qalğanımnan jaba qoyuım tez bolatın älgi bir  şeteldik esirik-qwtırıq änşi-bişisımaqtardıñ «koncertteriniñ» radiodağı egizi eken ğoy?!» dep, basqa tolqınğa  qaray ayañdadım. Onda da sonday alqın-jwlqın, iyu-qiyu bolıp jatır, biraq ondağı  «taqpaqtıñ» keybir sözderin tüsinip, «reseylik jwldızdardıñ koncerti» dep dolbarladım (sahnalarğa «jwldız» jauıp twrğan zaman). Alayda olarğa da jüykemdi şabaqtatpau üşin özimizdiñ qaraközderdiñ koncertin izdedim. Radiotolqındar  da irgeles boladı eken, qasqağımda tabıldı, - jigittiñ oynaqı ortaşa dauısı : «qara  torğay, torğay, torğay, qara, qara, torğay, torğay, qara torğay, torğay, torğay, qara, qara...» dep sampıldap twr, - äy, keminde  otız ret aytqan şığar. Öydä-ä-ä!.. Onıñ älgi «muzıkalıq süyemeldeui» degeniñ -  tañqıldaq, toñqıldaq, düñkildek aspaptardıñ dañğaza «sayısı»... Astapıralla!.. Marqwm Aqan seriniñ «Qaratorğayın» «Qaratoqıldaqqa» aynaldırıp jibergen be?!.

Odan arığa ırşıp ketip: «dudu, duda, dudar, dudar, dudu-dudu, i-i-i... dudar-arri-i-i...» degen u-duğa tap boldım. Onıñ «muzıkası» da şekemdi solqıldata jönelgen soñ, qayteyin, iştey: «Öy, öñkey şuıldaq-duıldaqtar!» dep, radioqabıldağışımnıñ qwlağın jäne bir bwrap qalıp edim, demi üzik-üzik şıqqan bir jigit: «qosıla almadım, almadım, janım, baqıtım, sağınıp jürmin, sağınıp, janım, armanım, seni, seni izdeymin, şıdaymın, şıdaymın, qaşan kelesiñ?!» dep zarlap twr. Baraban düñk-düñk, düñk-düñk, äldebir aspap şiıq-şiıq, şiıq-şiıq... Odan arğı arnada «änşi» qız-kelinşekterdiñ bireui: «sağındım, janım, şarşadım, tosamın, qaydasıñ, tağdırım, baqıtım, sağındım, sağındım! Sen nege kelmeysiñ?» dep şıñğıra sarnap jöneldi. Qabattağan bes-altı jez tabaqtı temir şıbıqpen sabalağanday swrqıltay dauıs örşidi.

Sonday «koncerttiñ» bes-altauın  adalap  şıqtım. Olardıñ  qaysısı

Amerikaniki, qaysısı Europaniki,  qaysısı Reseydiki, qaysısı qazağımdiki ekenin ayıra almadım. Bäriniñ äuenderi de, dauıstarı da, asay-müseyleri    de bir mekienniñ şibileri siyaqtı. Qabıldağışımdı dereu qañtarıp, divannan twra bergenimde mektepke baruğa kiine bastağan nemerem: «O ne, ata, andağını tıñdaudan jalığıp kettiñ be?» dedi. «Şarşap kettim. Qañıltır şelekti tüygiştegendey me, tepkilegendey me, bos böşkeni domalatqanday ma... qaydağı bir albastı dauıstar. Änşisımaqtardıñ şırıldağandarı, qırıldağandarı. Qalayda qosıla almay sorlap qalğan  bayğws qız-jigitterdiñ zarlağandarı. Basım äñki-täñki boldı. Endi tıñdamaymın!» dedim.  Nemerem mırs etip: «Dwrıstarın keşke tauıp beremin, «Şalqar radiosı», «Qazaq radiosı» degen arnalar bar, qazaqtıñ än-küylerin beredi. «Klassika radiosı» degen bağdarlama bar, ol dünie  jüzi sazgerleriniñ eñ jaqsı şığarmaların beredi, men sonı wnatamıñ, jalıqtırmaydı, şarşatpaydı, rahattana dem alasıñ» dedi.

Nemerem şığıp ketken soñ, eki qolım aldıma simağan basım, radioqabıldağıştı tağıda ermek ete twrmaq boldım. «Auzın» aşıp    qalıp edim, uäy, meni tosıp otırğanday-aq: «Endigi tıñdaytındarıñız –  Aqan seriniñ «Balqadişa» äni» degeni. Äp, bärekeldi!

«Degende Balqadişa, Balqadişa,

Bwralğan beliñ näzik tal, Qadişa.

Seksen qız seruenge şıqsadağı,

İşinde şolpan jwldız, jarığım, sen, Qadişa.

 

Bwrında asau tayday jürgen basıñ,

Qalarsıñ bizdiñ sözge, qarağım, zar Qadişa.

Bir emes, eki jeñgeñ kelip otır,

Rwqsat bizden sizge, janarım, bar Qadişa.

           

Degende Balqadişam-ou, Balqadişa.

Küyeuiñ seksen beste şal, Qadişa.

Ketti dep Balqadişa estigende,

Tauında Jılandınıñ qwşaqtap qara jerdi, eñirep jılağanım.

Eñirep jılağanım, janım Qadişa!» dep bozdadı «änşi» jigit.

Mässağa-a-an!.. Radiomnıñ ünin öşire saldım. Oypırım-au, mınau netken swmdıq?!. Mınalar Aqan seriniñ aruağınan attay berdi ğoy?! Äneubireui «Qaratorğayın» qaqpaqıl etip edi, mınausı odan da soraqı! Qwday-au, tüpnwsqanıñ şumaqtarın almastırıp, tarmaqtarın tutalaqay etip, öz tötesinen: «şolpan  jwldız  jarığım... qarağım... janarım... qalarsıñ... ou...  janım»degen sözderdi tıqpalağanı beybastaqtıq emes pe?!

«Änşiniñ» jekemenşik jattandı sözderi bılay twrsın: «qwşaqtap  qara jerdi, eñirep jılağanım, eñirep jılağanım», odan keyinde: «qwşaqtap qwzjartastı jılağanım»  degenderin qosıp ekilengeni nesi?!.

Qadişanıñ  ayttırıp qoyğan basqağa ketkenin estigende qızdıñ dala tärtibine eriksiz bağınğanın bwrınıraqta özinen estip bilgen, qarsı jasar äreketi qalmağanın moyındap, iştey tüñile qoştasıp jürgen Aqannıñ qanday küyge tüskenine bir sät oy jibersek, üydegi Aqannıñ tösekke swlap   jata ketip, «qwşaqtap qwsjastıqtı jılağanım» degeni (tüpnwsqası) jigitke de jat qılıq emes, birsätki küyinişti sezim  körinisi. Onı, sirä: «jigittiñ töresi Aqan serige öytu jaraspaydı» degen arzan oymen: «qwşaqtap qara jerdi», nemese: «qwşaqtap qwzjartastı» dep öñdeu – parıqsızdıq. Sonda Aqan üyden atqıp şığıp, etbetinen tüsip, jer tepkilep, älde tauğa dalwra jügirip barıp, jartastı qwşaqtap, zareñireuge  tiis pe edi?.. Tağdırmen täjikelesudi qalamağan Aqan:

«...Qızı ediñ Ibıraydıñ, Balqadişa,

Bolarsıñ bizdiñ sözge zar, Qadişa...»

-dep qoştasuğa äuelde-aq mäjbür bolmap pa edi?

Soñğı jıldarı qazaqtıñ avtorı belgili nemese belgisiz köne änderin keybir «änşi» özine kereginşe «öñdep» aytatın «öner» şığarıp jür: «eski» än äueniniñ bir twsın sozadı, bir twsın kelteleydi, al keybir änniñ eki tarmaqtı ne tört tarmaqtı qayırmasın, tipti twtastay änniñ özin üş-tört       ret «qwyqıljıta» qaytalaytın ädet te şığarğan. Qaysıbir «sazgerler» bolsa, älgi «eski» änderdiñ tört-beseuinen «jaña» än, al qaysıbir «aqındar» bolsa, «eski» öleñderden «jaña» öleñ tudıruğa töselip, anığında – dändep  aldı. Solardıñ soñğı jıldardağı «şığarmaları» arzan qalja,   mol olja bolıp ketti.  Dombıra, qobız, sırnay wmıtılğan. «Europalıq» aspaptı orkestrleri örşelene qiqulap, qwlaq twndıradı. Keybir  äri  «aqın», äri «sazger» mıqtılar  gitarasın  ölermendene sabalap, barıldap-darıldap zıqıñdı şığaradı. Qalıptasa bastağan onday ospadarlıqtı öristetpeu kerek, ol  üşin Mädeniet ministrligi tanımal änşiler men sazgerlerden, aqındardan öner wjımın qwrsa, olar anau tolıp jatqan arnalardağı  ayqay-sürendi   tiyar edi.

Aytpaqşı, keşegi Keñestik däuirde, iä, Mädeniet ministrligimizde «Körkemdik keñes» bolğan. Ol jaña än-küydi  tıñdap, bidi   körip, ärqaysınıñ avtorlıq tıñ örnek-boyauı, yağni äuen-ırğağı boluın küytteytin, öleñderdiñ änge layıq boluın talap etetin, sazgerge de, aqınğa da  «jiendik jasauğa» jol bermeytin. Sol asa mañızdı şara täuelsizdigimizden keyinde kerek bolmay qaldı. Eger bwl öner salamızda bağdarlama iesi men «darındı önerpaz» bügingidey «özimiz  bilemiz!» dep ımdasıp kete berse, 5-10 jıldan soñ: «Közimniñ qarası» «Közimniñ alası»,  «Janbota» «Jay Butya», «Swrşa qız» «Sübeli qız», «Qarakesek» «Qaratösek», «Arıstıñ  jağasında» «Esildiñ  jağasında»... bolıp tınar.

«Körkemdik keñestiñ» joqtığı bizdegi telearnalardıñ da bärine bağdarşamnıñ «jasıl közin» aşıp, köşesin keñitip qoydı. Şeteldikteri, reseylikteri, özimizdiki bar, wzın sanı jetpisten asıp ketken arnalardıñ, meniñşe, besten birinen ğana: deni dwrıs koncert, kinofil'm, tabiğat qwpiyaları turalı derekti tüsirilim köre alamız. Qalğandarı, künde körip, küpti bolıp jürgenimizdey: ışqınğan, küñirengen, taq-twq söz tizgen «änder», esirik-qwtırıq biler, qan-josa qırğındı jaugerlik fil'mder (boevikter). Solardan qazaqqa eşqanday ğibrat  joqtığın bile twra, Mädeniet jäne sport ministrligi qañsıqtan tañsıq jasap, satıp alıp, öz tilimizge audara qoyuğa qwmar-aq. Äsirese reseylik telebağdarlamalardıñ qojayındarı, sirä, bizdiñ sol saladağı ülken-kişi qojayındardı mäñkildetip maqtap, qımbatqa satıp aluğa köndiretin bolsa kerek, köşirip körsetu etek alıp ketti.  Qılayağı bizde: auru-sırqat, däri-därmek, erkek, äyel jınıstılardıñ mäseleleri, tağı basqanı biletin, dwrıstap aytıp, keñes beretin  däriger  joq dersiñ.

Jalpı bizdiñ teleradio  bağdarlamalardan qoğamımızdağı tözgisiz qwbılıstardı: jwmıssızdıq, paraqorlıq, jemqorlıq, aldau-arbau, wrlıq-qarlıq, közboyau, ötirik-maqtandı maldanu, üsti-üstine üdep twrğan qımbatşılıq... siyaqtı  jäytterdi aytu joq («KTK» telearnasınan ara-twra körip qalatınımız bolmasa). Jastar tärbiesi wmıtıldı derlik, Jastar wyımınıñ «belsendi» jwmıstarınıñ «nätijelerin» biliktiñ keybir «bükilhalıqtıq» şaraları, resmi merekeler aldında ğana köremiz. Onıñ esesine: «Elbasımız anıq aytıp bergendey», «Elbasımız talap etkendey», «Elbasımız joldauında atap körsetkendey» dep bastap lepirgende, şetinen bilgiş-körgiş, pısıq ta şeşen. «Qazaqstan ekonomikasınıñ  damu  qarqını erekşe ekpindi!» dep kösilgende körpe şaq  keler emes. Al sol qarqın qarapayım köpşiliktiñ twrmıs-tirliginen nege bayqalmaydı? Üstimizdegi kiimimizdiñ, aldımızdağı asımızdıñ arzandağanın köre almay kele jatqanımızğa 26 jıl.  Mwnday hal-ahualdıñ «ruhani jañğıruımızğa»  qatısı, kedergisi  joq  pa  älde?..      

Qazekem: «Qol sınsa – jeñ işinde, bas jarılsa – börik işinde» degen. Orıstarda: «Ne vınosit' sor iz izbı» degen bar, biraq reseylik qaysıbir telearnalar, mäselen:  «Pust' govoryat», «Pryamoy efir», «Govorim i pokazıvaem», tağı basqalar «izbanıñ» esik-terezesin jwlıp tastap, işindegi «sordı» sırtqa laqtıruğa qwlşına kiristi. Öz basım olardıñ äldebir otbasılardıñ, ağayındılardıñ, dos-joldastardıñ, körşilesterdiñ özara dau-jañjalın, wrıs-talasın milliondağan körermenniñ aldına şığarıp, sözben qırqıstıruların ne bireuler ädeyi wyımdastırğan, ne bağdarlama ieleri öz arnalarınıñ atın şığarudı, aqşanıñ astında qaludıñ oñay, arzan jolı etken arandatuşılıq dep bilem. Bir ğana mısal: olar ataqtı akter Armen Djigarhanyannıñ oysızdıqpen jasağan jañsaqtığın – jas qatın alıp, aqırında odan köresinin körip, sorı qaynap qalğanın üsti-üstine qızdıra ayhoylap, oyhoylap aytıp, körsetip  jatqalı bir ay boldı. Ol dañğaza oqiğanı talqılau, qaq jarılğan eki «komandanı» aytıstıru-tartıstıru  Resey Federaciyasınıñ  müddesin qorğaudı, öner qauımınıñ  abıroyın saqtaudı közdegendik pe? Joq, ol – «atıñ şıqpasa, jer örte», «biriñ ölip, biriñ qal!» masqaraşıldıq! Bizdiñ telearnalar oğan da eliktep-solıqtap, «köşirme jasau» jarısın aşsa, ruhımızdı «jañğırtudıñ»  şañı sonda aspandap şığadı.

Iä, elikteu-solıqtauğa, keşegi pionerlerşe aytqanda: «Ärqaşan dayınbız!». Mäselen, bwdan on  jıl bwrın Batıs jaq  qız-qırqındar kökşil jarğaq şalbar («djinsı» – teñizşi-balıqşınıñ su ötkizbeytin arnaulı şalbarı) kiip, tırtiıp, bıttiıp jüretin «moda» tarattı. Ol «ğasır jañalığı» ile-şala bizde de jetti.  Odan keyin jaz boyı tıltiğan keudeşe kiip, beldi aşıp jüru, şalbardıñ balaqtarın bes-altı jerinen jwlmalap tesip, «jeldetip qoyu» şıqtı. Qazaq tekti qızdarğa äste jaraspaytın ol soraqılıq teleekrandar men teatr sahnalarımızdıñ «sänine» aynalıp, oğan qosa sahnalarımızdıñ töri (fonı) bıtıqı-şıtıqı alabajaq «körkem körinisterge» tolıp bara jatqanınan şoşınıp,  2015-jılı naurız ayınıñ 20-sı küni Mädeniet jäne sport ministri A. Mwhamediwlına «Jas alaş» gäzeti arqılı «Qazaq sahnasınıñ sırqatı» dep aşıq hat jazıp, bolıp jatqan jönsizdikterdi bilgenimşe mälim ettim. Odan jauap küttim, biraq «jüyriktiñ tübin berik...» ala almadı, ministr mıñq etpedi. Endi sahnalarğa şaşın şaşıp tastağan, omırauın aşıp tastağan änşi-bişi bikeşter tola bastadı. Sodan keyin arı-beri oylanıp, jalpı bilikke, onıñ işinde ministrge sözi ötetin bir kisi bolsa, ol qwrmetti Bibigül Tölegenova dep, Bibikeñe sol gäzet arqılı jeltoqsan ayınıñ 12-küni «Sahna sorası, telearna «dodası» dep hat joldadım. «Mağan jauap jazbay-aq qoyğaysız, ministrmen söyleskeysiz» dedim. Bibikeñniñ äseri şığar, jarğaq şalbar, jelikti keudeşe «sahnadan ketti», qız-kelinşek änşiler wzın köylek kietin boldı, biraq etektiñ «salmağı» basıp ketse kerek, omırau aşıq küyinde qaldı, tipti bir iığın jalañaştap şığatındar payda boldı.

Amerikadan ba, basqasınan ba, äyteuir, Batıs jaqtan tağı bir «ğajap jañalıq» kelip jetti bizge. Ol – äyelderdiñ şaştı sarıbalşıq tüske boyağanı. Sol-aq eken, bizdiñ käri-jas bikeşterdiñ  qazaqı qara şaştarı saudırağan saban şaşqa aynalıp ketti. Qazaq telearnasın aşıp qalsañ,  ondağı qız-kelinşekterdiñ siqı bılayşa:  wzındı-qısqalı saudırağan saban şaş; qara qarındaşpen sızıp qoyğanday qassımaq; qabaq astı ne külgin, ne jasıltım boyaulı; közderiniñ jiekteri qara boyaumen şeñberlenip, köz bayğwstı qwddı tesip şığarıp qoyğanday; kirpikterine  qayqiğan jasandı kirpik  jalğanğan; erinderi şiqanday. «Amerikadan qalmau kerek! Europadan qalmau kerek!..». Eger bwl «äyäy» änşi-bişilerimizdiñ mañdayları men mwrındarına şıbın-şirkeylerdiñ suretin salıp, qwlaqtarın türli tüske boyap qoysa, bala twrğay şaldı şoşıtatın qwbıjıq bolar edi. Söytip, Qazaqstan «arularımen de älemge tanılar» edi.

Iä, Qazaqstannıñ «älemge tanıluında qapı joq». Bir közi biliktiñ tabağında bolatın gäzetterdi şolsañ: «...bükil älem bizdiñ ekonomikalıq jetistikterimizge qızığa köz tigip otır». Al, eger jañılıs estimesem, prezident N.Nazarbaev mırza bir sözinde ağılşın tilin meñgermeyinşe Qazaqstan ekonomikası dami almaydı degendi aytıptı. Demek, bizdiñ elge «bükil älem qızığa köz tigip» otırsa, biz ağılşın tiline sudaymız! Olay bolmağanda şe?! Bilim jäne ğılım ministrimiz E.Sağadiev tağına otırğızılıp, portfelin qwşaqtatqan künnen bastap ağılşın tiliniñ joqşısı boldı ğoy?! Mekteptiñ 1-sınıbınan bastap ağılşın tilin oqıtu armanına qolı jetti. Endi «orta mektepterde negizgi pänderdi ağılşın tilinde jürgizu» oyın oñtaylauda şığar. Onıñ «negizgi pänderi» ne ekeni äzirşe jwmbaq.  

E.Sağadievtiñ köpe-körine solaqaylığına köpşilik ä degennen qarsı boldı. Mektep esigin alğaş aşqan balağa şet tilin oqıtu – onı Ana sütininiñ qwnarınan ayıru, qazağımşa aytqanda: «uızğa jarıtpau» dedik. Til biliminiñ körnekti mamanı akademik Räbiğa apay Sızdıqova bastağan ğalımdardıñ bir tobı ministrdiñ wstanımı qate ekenin aşıq ayttı da jazdı da, biraq ol narazılıqtı twtas bilik  te, jeke ministr de elemedi, - terisbağuşılarda da  wyımşıldıq bolatının kim bilgen!

Baylıqtıñ soñına tüsken kapitalistik elderdiñ özinde, älbette, Angliyadan özgelerde, şäkirtterge ağılşın tilin 1-sınıptan oqıtu joq. Ekonomikasın damıtuğa bel şeşe kirisken Qıtay elinde ağılşın tili bastauış sınıptan keyin ğana oqıtıladı, söyte twra ol eşkimnen keyin qalğan emes, dünie jüzindegi eñ bay delinetin AQŞ-pen üzeñgiles.

Büginde ekonomika tiline aynalğan halıqaralıq ağılşın tilin meñgeru, ärine, qajet. Alayda, onı 7-sınıptan engizsek te jetetin edi, orta mektepti, joğaru oqu ornın bitirudegi 7-8 jıl işinde şäkirt-studentterimiz ağılşın tiline qosa basqa da halıqaralıq tilderdi erkin meñgerip alar edi. Osığan jüginudiñ ornına bizdiñ bilik, ministr E.Sağadiev 1-sınıptan bastap şäkirtterdiñ miın aşıtudı: «bilimdiligimiz, tapqırlığımız, zaman talabın boljağıştımız» dep biletin siyaqtı. Mwndayda tabıla qalatın «jeñgetaylar»: bizge ağılşın tili auaday qajet; balalarımız ağılşın tilin qwmarlana üyrenip jür; ekitildilik – ömirdegi jetistikterimizdiñ kepili; ağılşın tilin 1-sınıptan bastap oqıtudı qoldauımız  kerek... tärizdi oysız, orınsız madaqtaudı jalaulatıp äketti.

Tilbezegiş «jeñgetaylar», ädetterinşe, prezident N.Nazarbaevtıñ «Ruhani jañğıru» joldauın jüzege asıruda Mädeniet jäne sport ministri A.Mwhamedwlı, Bilim jäne ğılım ministri E.Sağadiev köp jwmıs atqaruda, A.Mwhamediwlı kinomızdı älemge tanıtudı qolğa aldı dep te jatır.

Ruhani jañğıruımızdıñ osı eki ministrlikten bastalmağı tüsinikti, biraq sahnalarızdıñ, teleradio arnalarımızdıñ basım köpşiliginde qazaq ruhınıñ bar-joğın bajaylay almay otırğan  ministrdiñ ruhani jañğırudı kinodan ğana tapqanı jetkiliksiz bolmaq.

Qazaq tilin 1-sınıpta-aq  ağılşın tilimen şalaptağan ministrdiñ jalpı qazaqı ruhtı saqtau mektep qabırğasınan bastalatının bilmeui, älde bilgisi kelmeui mağan da tüsiniksiz.

Bir «qızığı» soñğı jıldarı jwrtşılıqtan ädil sındı eñ köp estigen A.Mwhamediwlı men E.Sağadievti  prezident N.Nazarbaevtıñ serkeleri deuge bolar, öytkeni ünemi qoldap otıradı, marapattaydı. Qazekeñnen söz qalğan ba: «Süyengeniñ mıqtı bolsa, süykengeniñdi jığarsıñ».

Abai.kz

6 pikir